Phôi nấm mua về chưa rạch nên được cất ở chỗ tối hoặc ít sáng, thoáng khí, mát ổn định, xa nguồn mốc và côn trùng, đặt đứng cách nhau, không chồng thành khối. Phôi đã ăn kín thường chỉ nên chờ một thời gian ngắn rồi rạch; để lâu, phôi tự ra nấm trong bịch, tơ già và lượng nấm đợt đầu giảm.
Bài này dành cho người mua phôi theo đợt, rạch theo nhóm, hoặc nhận phôi về chưa kịp dọn chỗ trồng. Bạn sẽ biết chỗ nào trong nhà hợp để cất, những chỗ tưởng tốt mà hại, cách đọc dấu hiệu phôi đã sẵn sàng, và vì sao thời gian chờ an toàn phải hỏi người bán chứ không có con số chung cho mọi loại phôi.
Phôi chờ rạch đang ở trạng thái nào
Phôi đã ăn kín là lúc tơ nấm chiếm hết giá thể và tích trữ năng lượng. Nếu điều kiện thay đổi, như có ánh sáng, không khí mới lùa vào, nhiệt độ chênh lệch, độ ẩm cao, nhiều loại nấm sẽ chuyển sang giai đoạn ra quả. Người trồng cố ý tạo những tín hiệu này khi rạch bịch và đưa lên kệ.
Khi cất phôi chờ rạch, mục tiêu ngược lại: giữ phôi ở trạng thái ổn định, không kích thích ra quả, không để tơ hao năng lượng vô ích, không cho mốc cơ hội. Vì vậy chỗ cất lý tưởng là chỗ ít sáng, nhiệt độ ổn định, thoáng nhưng không có gió lùa mạnh.
Tuy nhiên phôi không phải hạt giống có thể cất cả năm. Tơ nấm vẫn hô hấp và tiêu hao dinh dưỡng trong bịch. Càng để lâu, phần dinh dưỡng dành cho việc ra nấm càng ít, và tơ càng già. Đây là lý do mua phôi theo đợt khớp với lịch rạch luôn tốt hơn mua một lần rồi cất.
Chỗ cất nên chọn và chỗ nên tránh
Trong nhà phố hoặc nhà vườn, bạn thường có vài chỗ có thể cất phôi. Bảng dưới so sánh nhanh để chọn.
| Chỗ trong nhà | Ưu điểm | Rủi ro | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Gầm cầu thang, kho trong nhà có cửa sổ nhỏ | Ít sáng, nhiệt ổn định | Bí nếu không có lỗ thoáng | Tốt nếu có quạt nhỏ hoặc cửa thoáng |
| Góc phòng có điều hoà | Mát, ổn định | Khô, mất nước bịch nếu để lâu | Tạm được trong thời gian ngắn, xa luồng gió thổi thẳng |
| Chái bếp, gần bếp nấu | Tiện | Nóng, khói dầu, hơi nước nóng | Không nên |
| Ban công nắng, sân thượng mái tôn | Thoáng | Nóng trưa chiều, ánh sáng mạnh | Không nên |
| Nhà kho cạnh phân bón, rác vườn | Rộng | Mốc, côn trùng, hoá chất | Không nên |
| Chính khu trồng, khu riêng có che tối | Không phải di chuyển | Gần bịch đang ra nấm, nguồn bào tử và ruồi | Chấp nhận được nếu che riêng và cách xa bịch đang ra |
Không có chỗ hoàn hảo trong nhà dân. Chọn chỗ ít xấu nhất, và bù bằng cách rút ngắn thời gian cất. Nếu chỗ cất duy nhất là chỗ nóng, đừng mua trước nhiều bịch.
Mùa nồm, mưa kéo dài: phôi chờ rạch dễ hỏng hơn
Những tuần độ ẩm không khí rất cao, tường nhà đổ mồ hôi, là thời điểm nút bông và cổ bịch dễ bị ẩm. Nút bông ẩm mất khả năng lọc, bào tử mốc ngoài không khí theo hơi ẩm đi vào trong. Nhiều người trồng nhận thấy đốm mốc ở cổ bịch xuất hiện nhiều hẳn trong mùa nồm.
Trong giai đoạn này, chỗ cất cần thoáng hơn bình thường. Một chiếc quạt nhỏ chạy chế độ thấp, quay hướng không thổi thẳng vào bịch, giúp không khí không đứng. Không đặt bịch sát tường ẩm, không đặt dưới cửa sổ có nước mưa tạt. Nếu nhà có máy hút ẩm, đặt phôi trong phòng có máy chạy sẽ đỡ hơn.
Cách chắc nhất vẫn là rút ngắn thời gian cất: trong mùa nồm, chỉ mua lượng phôi rạch được trong vài ngày tới, và hỏi người bán xem họ có điều chỉnh lịch giao hay không.
Cách xếp phôi khi cất
Xếp đúng giúp bịch thoát nhiệt và dễ kiểm hằng ngày.
- Đặt đứng, cổ hướng lên, không đặt nằm chồng nhiều lớp. Bịch nằm đè nhau dễ nóng giữa khối và nút bông bị ép.
- Chừa khoảng cách giữa các bịch đủ để không khí lưu thông, ít nhất không để bịch ép chặt vào nhau.
- Đặt trên kệ có nan thưa hoặc pallet, không đặt sát nền xi măng ẩm hay nền đất.
- Không phủ kín bằng nilon để giữ ẩm; phôi chưa rạch đã có bịch giữ ẩm, phủ thêm chỉ làm bí hơi.
- Đánh dấu ngày nhận trên từng bịch và xếp theo thứ tự ngày, để rạch bịch cũ trước.
- Để riêng bịch nghi ngờ ở một góc xa, không chen vào giữa các bịch tốt.
- Không đặt phôi dưới ánh đèn sáng bật suốt đêm; ánh sáng là một trong những tín hiệu kích thích nhiều loại nấm ra quả sớm.
Mỗi ngày nhìn qua một lượt. Việc này chỉ mất một hai phút nhưng giúp bạn phát hiện bịch mốc trước khi nó kịp ảnh hưởng tới bịch khác. Khi di chuyển bịch, cầm ở thân bịch, không cầm vào cổ và nút bông, vì tay ẩm làm bông ướt và kéo cổ bịch dễ làm hở chỗ buộc.
Dấu hiệu phôi đã đến lúc phải rạch
Mầm nấm nhỏ xuất hiện ở cổ bịch hoặc ở thành bịch. Phôi đã bắt đầu ra quả. Rạch muộn thì nấm mọc trong bịch, chen giữa nilon và giá thể, dị dạng và lãng phí. Nhóm bịch có mầm nấm nên được đưa lên kệ trước mọi nhóm khác.
Tơ trắng dày lên thành mảng ở bề mặt, có chỗ nổi cục. Thường là dấu hiệu tơ đang chuẩn bị ra quả. Hỏi người bán nếu không chắc với loại nấm bạn mua.
Nước vàng bắt đầu đọng ở đáy bịch. Phôi đã qua đỉnh và đang già. Rạch sớm để tận dụng phần còn lại, hoặc hỏi người bán xem có nên dùng không.
Bịch co lại, hở khỏi thành nilon nhiều. Phôi đã cất lâu, mất nước. Rạch và bù ẩm cẩn thận theo hướng dẫn.
Đã quá thời gian người bán khuyên. Dù chưa thấy dấu hiệu gì, quá thời gian khuyên chờ là nên rạch. Phôi để thêm không tốt lên, chỉ già đi.
Phôi để được bao lâu: vì sao không có con số chung
Thời gian cất phôi chờ rạch phụ thuộc loại nấm, chủng, độ tuổi của phôi lúc giao, nhiệt độ chỗ cất và cách người bán làm giá thể. Phôi nấm sò ăn kín vừa đủ, cất mát, có thể chờ lâu hơn phôi đã ăn kín từ lâu ở nơi sản xuất rồi mới giao. Mộc nhĩ, linh chi có nhịp riêng. Vì vậy một con số chung kiểu "phôi để được bao nhiêu ngày" trên mạng thường không đúng cho bịch của bạn.
Cách làm đúng là hỏi người bán ba thông tin: phôi cấy ngày nào, ăn kín ngày nào, nên rạch trong khoảng bao lâu kể từ khi nhận. Ghi ba thông tin đó lên bịch hoặc vào sổ, cùng tên người bán, để lứa sau so được người này với người khác. Nếu người bán chỉ nói "để bao lâu cũng được", câu trả lời đó không đáng tin; bất kỳ sinh vật sống nào trong bịch giá thể cũng có giới hạn.
Khi có nhiều nhóm phôi cất cùng lúc, hãy rạch theo thứ tự cũ trước mới sau. Đây là nguyên tắc rất đơn giản nhưng hay bị bỏ qua khi các bịch trông giống hệt nhau và không ai ghi ngày.
Cất phôi trong tủ lạnh: không áp dụng tuỳ tiện
Có người nghe rằng cất phôi trong tủ lạnh sẽ giữ được lâu. Nhiệt độ thấp đúng là làm chậm tơ, và một số cơ sở dùng kho lạnh để điều tiết lứa phôi. Nhưng không phải loại nấm nào cũng chịu lạnh, và tủ lạnh gia đình có những vấn đề riêng: không gian kín, độ ẩm cao dễ làm ướt nút bông, mùi thức ăn, và bịch phôi lẫn với đồ ăn không phải điều nên làm về vệ sinh.
Một số loại nấm khi gặp lạnh rồi đưa ra ngoài sẽ bị kích thích ra quả ngay, đôi khi ra lệch trong bịch. Các loại nấm ưa nóng thì có thể bị tổn thương bởi lạnh. Vì vậy nếu muốn cất lạnh, hãy hỏi người bán cụ thể với loại phôi của họ, nhiệt độ nào, bao lâu, đưa ra thế nào.
Với người trồng ban công, cách thực tế hơn là không cần cất lâu: mua theo nhóm vừa đủ rạch trong một hai tuần, để ở chỗ mát và tối trong nhà, rạch đúng lịch. Cất lạnh là kỹ thuật của trại sản xuất, không phải thói quen nên có của người trồng nhỏ.
Côn trùng, chuột và vật nuôi quanh chỗ cất phôi
Phôi nấm có mùi hấp dẫn với ruồi nấm, gián, kiến và chuột. Chuột có thể gặm thủng bịch để ăn phần giá thể có cám, nhất là phôi làm từ giá thể giàu dinh dưỡng. Bịch thủng sẽ nhiễm mốc trong vài ngày. Kiểm tra chỗ cất có dấu vết chuột, phân chuột hay không trước khi đặt phôi.
Ruồi nấm có thể bay từ khu trồng sang chỗ cất phôi nếu hai chỗ gần nhau. Đặt chỗ cất cách xa kệ đang ra nấm, che lưới mịn nếu cần. Không đặt phôi cạnh rác hữu cơ, vỏ trái cây, thùng phân ủ.
Chó mèo trong nhà đôi khi cào, gặm bịch phôi vì tò mò hoặc vì mùi. Đặt phôi trên kệ cao hoặc trong phòng đóng cửa. Không dùng thuốc diệt chuột hay thuốc xịt côn trùng sát chỗ cất phôi, vì hoá chất có thể bám vào bịch và theo tay bạn tới nấm sau này. Nếu cần xử lý côn trùng, chuột trong nhà, làm ở khu khác và theo hướng dẫn an toàn của sản phẩm.
Một lịch mua, cất, rạch mẫu cho người trồng theo nhóm
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho người muốn có nấm đều, mua mỗi đợt một nhóm nhỏ. Bạn điều chỉnh theo hướng dẫn của người bán và theo sổ của mình.
- Ngày nhận nhóm phôi: mở thùng, kiểm từng bịch, đánh dấu ngày, xếp đứng ở chỗ cất.
- Một hai ngày sau: phôi đã hồi sau chuyến đi; kiểm lại, đưa nhóm này lên kệ trồng và rạch theo hướng dẫn.
- Nếu chưa kịp rạch: giữ ở chỗ cất, kiểm mỗi ngày, ưu tiên rạch trước những bịch có mầm nấm ở cổ.
- Khoảng một đến hai tuần sau: đặt nhóm tiếp theo, sao cho nhóm mới đến khi nhóm cũ đã ra đợt đầu.
- Mỗi khi nhóm mới đến, dọn bịch đã cạn của nhóm cũ nhất ra khỏi kệ để lấy chỗ và giữ vệ sinh.
Cách làm này gần như không cần cất phôi lâu. Chỗ cất chỉ đóng vai trò trạm trung chuyển một vài ngày, nên chỗ cất trong nhà dân dù không lý tưởng vẫn đủ dùng.
Câu hỏi thường gặp
Phôi đã mọc nấm nhỏ trong bịch thì còn dùng được không?
Thường vẫn dùng được nếu không có mốc. Rạch ngay chỗ có mầm nấm để nấm mọc ra ngoài, hoặc rạch theo hướng dẫn của người bán. Nấm mọc ép trong bịch ở đợt đầu có thể dị dạng, nên bỏ và chờ đợt sau.
Có nên mở nút bông để phôi thở khi cất không?
Không nên. Nút bông hoặc nắp lọc đã cho khí trao đổi ở mức vừa đủ mà vẫn chặn bào tử mốc. Mở nút là để mốc vào và có thể kích thích nấm ra ở cổ bịch sớm.
Phôi để trong phòng có điều hoà có tốt hơn không?
Mát và ổn định thì tốt, nhưng phòng điều hoà thường khô và có luồng gió thổi thẳng. Đặt phôi xa cửa gió, không để lâu. Đây là giải pháp tạm cho vài ngày nóng, không phải chỗ cất dài.
Mua phôi về một tuần chưa có chỗ trồng thì làm sao?
Cất ở chỗ tối, thoáng, mát nhất trong nhà, đặt đứng cách nhau, kiểm mỗi ngày. Nếu biết trước chưa có chỗ trồng, nên hoãn mua. Phôi chờ lâu không tốt lên mà chỉ già đi và có thêm thời gian để mốc phát triển.
Phôi bị lạnh vài ngày khi trời rét có sao không?
Phần lớn phôi chịu được đợt lạnh ngắn, tơ chỉ chậm lại. Một số loại nấm có thể bị kích thích ra quả khi trời ấm trở lại. Nếu bạn ở vùng có rét đậm, hỏi người bán loại phôi họ bán có chịu được rét không và nên che chắn ra sao.
Có thể cất phôi trong thùng xốp đóng kín không?
Không nên đóng kín. Thùng xốp kín giữ nhiệt và hơi nước, phôi tự nóng lên. Nếu dùng thùng xốp để cất, mở nắp hoặc khoét lỗ thoáng, đặt ít bịch, để nơi mát.