Hạt giống ớt nên chọn theo nhu cầu cay trước: ớt cay ăn hằng ngày (chỉ thiên, hiểm, sừng), ớt ngọt nấu xào (ớt chuông, ớt ngọt quả dài), hay ớt kiểng vừa ngắm vừa ăn được. Sau đó mới tới dạng cây hợp chậu và mùa gieo. Ớt là loại rau ăn quả dễ trồng chậu nhất: cây bụi gọn, chịu nắng, cho trái nhiều tháng. Nhưng hạt ớt mau mất sức hơn hạt cà chua, nên chọn gói mới và mua vừa đủ.
Một điều nữa người mua hay bất ngờ: ớt tự để hạt từ vườn có nhiều giống trồng gần nhau dễ đổi độ cay, vì ớt có tỷ lệ thụ phấn chéo đáng kể. Bài này nói về chọn gói ớt ở quầy, đọc thông tin, mua bao nhiêu, cất ra sao; kỹ thuật trồng và chăm không bàn ở đây.
Các nhóm ớt thường gặp ở quầy hạt
Tên gọi ớt khác nhau theo vùng; bảng dùng tên phổ thông và mô tả để người mua nhận ra.
| Nhóm | Quả | Mức cay | Cây và chỗ trồng |
|---|---|---|---|
| Ớt chỉ thiên | Nhỏ, thon, chĩa ngược lên trời | Cay | Bụi gọn, hợp chậu, sai trái |
| Ớt hiểm, ớt xiêm | Rất nhỏ, chĩa lên hoặc xuống | Rất cay | Bụi to dần theo năm, chịu nắng tốt |
| Ớt sừng | Dài, cong, thòng xuống | Cay vừa | Cây cao hơn, cần cọc đỡ khi sai trái |
| Ớt chuông | To, vuông, thịt dày, nhiều màu | Không cay | Cần mùa mát, chậu to, nhiều chăm sóc |
| Ớt ngọt quả dài | Dài, vỏ mỏng hơn ớt chuông | Không cay hoặc rất nhẹ | Dễ trồng hơn ớt chuông |
| Ớt kiểng | Nhiều màu trên một cây, hình dạng lạ | Từ không cay tới rất cay | Cây lùn, trồng chậu để bàn, cửa sổ |
Ớt kiểng cần đọc kỹ gói: có giống chỉ để ngắm, có giống ăn được và rất cay. Nhà có trẻ nhỏ nên biết rõ loại nào trước khi đặt chậu ở chỗ trẻ với tới.
Đọc độ cay trên gói
Một số gói hạt ớt ghi mức cay bằng chữ (không cay, cay nhẹ, cay vừa, rất cay), bằng biểu tượng số quả ớt, hoặc bằng thang Scoville (SHU), thang đo độ cay do Wilbur Scoville đề xuất đầu thế kỷ hai mươi và nay thường được đo bằng phương pháp phân tích hoá học hàm lượng capsaicin. Con số SHU càng lớn thì càng cay. Ớt chuông gần như bằng không; ớt cay phổ biến ở mức hàng nghìn tới hàng chục nghìn; các giống siêu cay vượt xa.
Người mua cần hiểu rằng độ cay của cùng một giống thay đổi khá nhiều theo điều kiện trồng: nắng nhiều, khô hạn thường làm ớt cay hơn; tưới nhiều, bóng râm làm ớt dịu hơn. Con số trên gói là mức tham khảo, không phải cam kết.
Với nhà có trẻ nhỏ hoặc người không ăn cay được, độ cay là thông tin an toàn chứ không chỉ là khẩu vị. Ớt siêu cay khi hái, cắt có thể gây bỏng rát da tay và mắt; nên đeo găng khi xử lý quả và để chậu ở nơi trẻ không với tới. Gói nào ghi siêu cay, đọc kỹ dòng cảnh báo nếu có.
Vì sao hạt ớt mau yếu và cách chọn gói
So với hạt cà chua, hạt bầu bí, hạt ớt thường giữ sức nảy mầm ngắn hơn, nhất là khi cất nóng ẩm. Hạt ớt cũng nảy mầm chậm hơn và cần ấm; người mới gieo trong những ngày lạnh thường tưởng hạt hỏng. Hai đặc điểm này cộng lại khiến hạt ớt cũ là nguyên nhân phổ biến của các lần "gieo mãi không lên".
Hạt ớt tốt nhìn thường dẹt, màu vàng ngà đến kem đều, không thâm đen, không dính bột. Hạt ngả màu nâu sẫm, có đốm, hoặc dính vào nhau là dấu hiệu đã hút ẩm hoặc để lâu. Với gói kín không nhìn được, người mua chỉ còn dựa vào ngày đóng gói và chỗ bày hàng.
Vì vậy khi chọn gói ớt, ngày đóng gói là dòng quan trọng nhất. Chọn gói mới nhất trên kệ, tránh gói bạc màu, gói bày sát cửa nắng. Mua vừa đủ cho mùa gieo sắp tới, không mua để dành sang năm.
Một cửa hàng bán chạy hạt ớt, nhập hàng thường xuyên, thường có gói mới hơn cửa hàng ít người hỏi ớt. Người mua có thể hỏi thẳng lần nhập gần nhất là khi nào; đó là câu hỏi hợp lý, người bán hiểu hàng sẽ không phật ý.
Nếu đã mở gói mà còn thừa, cất kín trong hũ có hút ẩm ở chỗ mát nhất nhà, ghi ngày. Mùa sau dùng thì gieo thử vài hạt trước; nếu mọc thưa, mua gói mới chứ đừng cố gieo dày bù.
Ớt chuông: loại khó nhất trong nhóm ớt
Ớt chuông là ớt ngọt quả to, thịt dày, nhiều màu: xanh, đỏ, vàng, cam, tím. Ở Việt Nam, ớt chuông thương mại phần lớn trồng ở vùng cao mát hoặc trong nhà màng. Ở đồng bằng nóng, ớt chuông ngoài trời thường đậu trái kém, quả nhỏ, dễ bị cháy nắng.
Người trồng sân thượng muốn thử ớt chuông nên chọn mùa mát, giống ghi rõ thích hợp trồng ngoài trời hoặc chịu nhiệt nếu có, chậu lớn, và chấp nhận năng suất thấp hơn ảnh trên gói. Hạt ớt chuông F1 thường đắt, gói ít hạt; một gói đủ cho vài chậu.
Cũng cần biết: ớt chuông nhiều màu bán ở siêu thị thường là quả nhập hoặc trồng nhà màng ở vùng cao. Lấy hạt từ những quả đó về gieo vừa có rủi ro giống lai vừa không hợp khí hậu đồng bằng; muốn trồng, mua gói hạt giống có nhãn tiếng Việt.
Nếu chỉ cần ớt ngọt để xào nấu, ớt ngọt quả dài thường dễ hơn ớt chuông ở vùng nóng: cây khoẻ, đậu trái tốt hơn, vỏ mỏng chín nhanh. Đọc gói, chọn giống theo điều kiện thật của nhà mình thay vì theo ảnh quả đẹp nhất.
Ớt ngọt nhiều màu: mua gói trộn hay gói riêng
Gói hạt ớt chuông, ớt ngọt nhiều màu có hai kiểu: gói trộn sẵn vài màu trong một gói, và gói riêng từng màu. Gói trộn tiện và rẻ hơn khi chỉ trồng vài cây, nhưng người trồng không biết cây nào sẽ ra màu gì cho tới khi quả chín, và tỷ lệ màu có thể lệch, ví dụ ba cây đỏ một cây vàng. Gói riêng đắt hơn tính theo số màu nhưng chủ động được.
Cũng cần nhớ rằng phần lớn ớt chuông có quả xanh khi non, màu vàng, cam, đỏ chỉ hiện ra khi chín hẳn trên cây, mất thêm thời gian. Người muốn bàn ăn nhiều màu nên chấp nhận chờ quả chín; hái xanh sớm thì mọi cây trông như nhau. Nếu ban công nhỏ chỉ đủ hai cây, chọn hai gói riêng hai màu khác nhau thường hợp lý hơn gói trộn, vì gói trộn có thể cho cả hai cây cùng một màu.
Ớt tự để hạt và chuyện đổi độ cay
Ớt tự thụ phấn là chính nhưng không hoàn toàn. Hoa ớt có cả nhị và nhuỵ, tự thụ được; nhưng ong và côn trùng thường xuyên mang phấn giữa các cây. Vườn có nhiều giống ớt trồng gần nhau thì hạt tự để có thể đã lai.
Hệ quả là đời sau đổi tính. Cây con có thể cay hơn hoặc dịu hơn, quả to nhỏ, chĩa lên hay thòng xuống khác mẹ. Với ớt kiểng, màu quả cũng có thể đổi.
Muốn giữ giống quê thì chỉ trồng một giống ớt ở khu vực đó, hoặc trồng cách xa nhau, hoặc chấp nhận làm mới giống định kỳ bằng hạt từ người trồng chuyên.
Ớt F1 thì như mọi F1, không nên để hạt làm giống; mua gói mới mỗi vụ.
Ớt hiểm, ớt xiêm cây lâu năm thường được người trồng giữ cây nhiều năm hoặc giâm cành thay vì gieo hạt lại, vừa nhanh có trái vừa giữ đúng tính.
Mua bao nhiêu hạt ớt
Ớt mỗi chậu một cây là đủ, một hai cây ớt khoẻ đã đủ cay cho bếp một gia đình. Ví dụ giả định:
- Nhà ăn cay vừa phải: 2 cây ớt chỉ thiên hoặc ớt hiểm là đủ dùng hằng ngày.
- Thêm 2 cây ớt ngọt nếu nhà hay xào nấu.
- Hệ số dư khoảng gấp hai đến gấp ba vì hạt ớt mọc chậm, dễ yếu: cần khoảng 10–12 hạt cho 4 cây.
- Một gói nhỏ mỗi loại là quá đủ; chia với người quen ngay sau khi mở vì hạt ớt không bền.
- Không mua nhiều loại ớt cay trồng sát nhau nếu muốn tự để hạt sau này.
Ớt cay sống được lâu, một cây khoẻ có thể cho trái nhiều tháng. Người trồng nhà ít khi cần gieo lại ớt thường xuyên như rau ăn lá, nên lượng hạt mua mỗi năm rất ít.
Vì cần ít, người mua ớt nên ưu tiên chất lượng gói hơn giá: một gói mới, đúng giống, có ngày đóng gói rõ là đủ cho cả năm. Nếu chỉ cần một hai cây, mua cây con ớt ươm sẵn ở chợ cây giống cũng là lựa chọn hợp lý, nhất là với người không muốn chờ hạt ớt nảy mầm chậm.
Mua ớt ở đâu: gói hạt, cây con hay xin cành
Ớt có ba con đường để có cây trong nhà: mua gói hạt, mua cây con ươm sẵn, hoặc xin cành, xin cây con từ người quen. Mỗi đường có ưu nhược riêng. Gói hạt cho nhiều lựa chọn giống, rẻ trên mỗi cây, nhưng hạt ớt nảy mầm chậm và cần chăm cây con vài tuần. Cây con ươm sẵn có ngay, nhưng người mua phải tin người bán về giống, và chọn được ít loại hơn.
Xin cây con hay cành từ người quen là cách hay để có giống ớt quê ngon mà không có gói bán. Người trồng nên hỏi cây mẹ đã cho trái mấy vụ, cay ra sao, có hay bị bệnh không. Cây ớt xin về cũng có thể mang theo rệp, nhện đỏ, nên đặt riêng vài ngày và quan sát kỹ mặt dưới lá trước khi đặt cạnh các chậu khác.
Với cây con mua ở chợ cây giống, kiểm cây có lá xanh đều, thân chắc, không vàng gốc, rễ không cuộn tròn quanh bầu, không có côn trùng bám mặt dưới lá. Hỏi người bán ươm từ giống gì, ớt cay hay ngọt; cây con ớt các giống trông rất giống nhau, chỉ khi ra trái mới biết.
Hiểu lầm thường gặp khi mua hạt ớt
"Ớt càng nhỏ càng cay." Xu hướng chung là có, nhưng không phải quy luật. Có ớt quả to rất cay và ớt quả nhỏ khá dịu. Đọc mô tả độ cay trên gói thay vì đoán theo hình dáng quả trong ảnh.
"Hạt ớt khô lấy từ ớt bột, ớt khô là hạt giống." Ớt khô qua phơi sấy nhiệt cao, hạt thường đã mất sức nảy mầm; ớt bột thì hạt đã bị xay. Hạt từ ớt tươi chín cây mới có khả năng mọc, và vẫn có rủi ro lai như đã nói.
"Ớt chuông xanh và ớt chuông đỏ là hai giống." Nhiều giống ớt chuông có quả xanh khi non và chuyển đỏ, vàng hay cam khi chín. Màu chín cuối cùng mới là đặc điểm của giống; gói thường ghi rõ màu khi chín.
"Gieo nhiều hạt một hốc cho chắc." Hạt ớt yếu vì cũ thì gieo nhiều vẫn yếu; còn hạt tốt thì một hai hạt mỗi hốc là đủ. Gieo dày làm phí hạt và phải tỉa nhiều.
"Ớt kiểng không ăn được." Nhiều giống ớt kiểng ăn được và rất cay. Không nên mặc định là không ăn được rồi để trẻ nhỏ chơi với quả.
Câu hỏi thường gặp
Hạt ớt gieo hai tuần chưa lên là hỏng phải không?
Chưa chắc. Hạt ớt nảy mầm chậm hơn nhiều loại rau khác, nhất là khi trời mát. Nếu đã quá thời gian ghi trên gói và trời ấm mà vẫn không lên, khả năng hạt đã yếu do cất lâu; mua gói mới, chọn ngày đóng gói gần.
Ớt kiểng có ăn được không?
Nhiều giống ớt kiểng ăn được và rất cay, một số chủ yếu để ngắm. Đọc kỹ gói hoặc hỏi người bán. Nhà có trẻ nhỏ nên đặt chậu ớt kiểng ở nơi trẻ không với tới, vì quả nhiều màu rất hấp dẫn với trẻ.
Tại sao ớt nhà trồng không cay bằng ớt mua chợ?
Độ cay thay đổi theo giống và điều kiện trồng: tưới nhiều, thiếu nắng làm ớt dịu hơn. Cũng có thể hạt tự để đã lai với giống ớt ngọt gần đó. Chọn đúng giống cay và trồng chỗ đủ nắng sẽ cho kết quả gần với mong đợi hơn.
Có nên mua hạt ớt siêu cay trên mạng không?
Nếu mua, chọn gian hàng có bao bì đủ thông tin, nhãn tiếng Việt, nơi chịu trách nhiệm. Ớt siêu cay cần xử lý cẩn thận khi hái, cắt; đeo găng, tránh chạm mắt, để xa tầm tay trẻ nhỏ. Không nên trồng nếu nhà không có ai ăn được.
Ớt chuông trồng ở thành phố nóng có được không?
Được nhưng khó, đậu trái thường kém. Chọn mùa mát, giống ghi chịu nhiệt hoặc trồng ngoài trời, chậu lớn. Nếu chỉ cần ớt ngọt, ớt ngọt quả dài thường dễ hơn ở vùng nóng.
Có thể giâm cành ớt thay vì gieo hạt không?
Một số người trồng giâm cành ớt hiểm, ớt xiêm để giữ đúng giống và có trái nhanh. Đây là kỹ thuật nhân giống, thuộc phần trồng; với người mua, đó là một lựa chọn thay cho mua hạt nếu có cây mẹ tốt.