Ở chợ cá giống hay trước thùng xe chở giống dạo, người mua lẻ có khoảng mười phút để quyết định. Trong mười phút ấy, hãy nhìn theo thứ tự: nước trong thau, cách đàn cá bơi, cá ở mặt nước hay ở đáy, cách người bán vớt và đóng bao. Thau nước đục, đàn cá dạt lên mặt đớp khí, cá lờ đờ không phản ứng khi khuấy nước là những tín hiệu nên dừng lại hoặc đổi sang sạp khác.
Bài này không dạy soi từng con cá như người làm trại chuyên nghiệp; phần đó có trong các hướng dẫn kỹ thuật chọn cá giống. Đây là những gì người mua vài trăm con nhìn được bằng mắt thường, hỏi được bằng vài câu ngắn, trong bối cảnh chợ sáng đông người hoặc chiếc xe tải nhỏ dừng ở đầu ngõ.
Chợ cá giống và xe chở giống khác ao ương ở chỗ nào
Cá giống ở chợ và trên xe gần như luôn là cá đã rời ao ương, đã qua một hoặc nhiều lần vớt, đóng thùng, chở đi. Mỗi lần như vậy cá mất sức, bị trầy nhớt, nước trong thùng xấu dần nếu không thay. Ở ao ương, bạn thấy cá đang sống trong điều kiện ổn định; ở chợ, bạn thấy cá trong một khoảnh khắc của chuỗi vận chuyển, khi cá có thể đang ổn hoặc đang kiệt sức.
Điều này không có nghĩa là cá ở chợ kém. Nhiều chợ cá giống họp từ rất sớm chính là để cá vừa từ ao ương lên tới chợ còn khoẻ. Người bán lâu năm cũng biết giữ cá bằng sục khí, thay nước, che nắng. Vấn đề là người mua phải tự đánh giá cá ở thời điểm đó, vì thông tin về quãng đường cá đã đi thường không có sẵn.
Xe chở cá giống dạo có thêm một biến số: xe đã chạy bao lâu, đã dừng bao nhiêu điểm. Cá mẻ đầu ở điểm dừng đầu và cá mẻ cuối ở điểm dừng thứ mười là hai tình trạng khác nhau, dù cùng một xe, cùng một nguồn. Mua khi xe mới tới vùng của bạn vào buổi sáng thường an toàn hơn mua lúc xe đã chạy cả ngày.
Thứ tự quan sát trong mười phút
Thứ tự dưới đây đi từ cái nhìn được từ xa tới cái cần lại gần. Nếu một bước đã cho tín hiệu xấu rõ ràng, không cần đi tiếp ở thau đó.
- Nhìn nước. Nước trong thau hoặc thùng có trong không, có bọt bẩn nổi, có mùi tanh hôi khác thường không. Nước đục và có mùi lạ cho thấy cá đã ở trong đó khá lâu hoặc đã có cá chết.
- Nhìn sục khí. Thau có ống sục khí chạy đều không. Không có sục khí mà cá đông là cá đang thiếu oxy.
- Nhìn tầng nước của đàn cá. Với loài không thở khí trời như rô phi, cá giống khoẻ thường bơi phân tán, phản ứng nhanh. Cả đàn dồn lên mặt nước, đớp khí liên tục là dấu hiệu thiếu oxy hoặc cá đã mệt. Với cá trê, cá lóc, rô đồng vốn hay lên mặt đớp khí, nhìn tốc độ bơi và phản xạ thay vì nhìn tầng nước.
- Khuấy nhẹ mặt nước hoặc gõ nhẹ thành thau. Đàn cá khoẻ phản ứng ngay, lặn xuống hoặc tản ra. Đàn cá lờ đờ, phản ứng chậm hoặc không phản ứng là đàn đã kiệt.
- Nhìn đáy thau. Có cá nằm nghiêng, nằm ngửa, cá chết lẫn trong đàn không. Vài con chết lẻ trong đàn lớn có thể chấp nhận; nhiều con chết rải rác là tín hiệu nên đổi sạp.
- Nhìn cỡ cá. Đàn cá có đều cỡ không. Lệch cỡ nhiều là bất lợi, nhất là với cá lóc, cá trê vì con lớn sẽ ăn hoặc lấn con nhỏ.
- Xem người bán vớt. Người bán vớt nhẹ tay, vớt nhanh rồi cho vào bao ngay, hay vớt mạnh, để cá giãy trên vợt lâu. Cách vớt cho biết cách người đó đối xử với cá trong cả chuỗi.
Nếu đã qua bảy bước mà vẫn phân vân, hỏi người bán cho xem kỹ một vợt nhỏ trong thau trắng. Thau trắng giúp nhìn rõ màu và vết trầy trên thân cá hơn thau tối màu.
Những câu hỏi ngắn hợp với chợ đông người
Ở chợ sáng, người bán bận, bạn không có nhiều thời gian. Các câu dưới đây đủ ngắn để hỏi trong lúc chờ đóng bao.
- "Cá này lên từ ao nào, mấy giờ sáng?" — để ước cá đã rời ao bao lâu.
- "Cá ương nhân tạo hay vớt ngoài đồng?" — để biết nguồn và tính chất đàn cá.
- "Cá đã ăn cám viên chưa?" — để chuẩn bị thức ăn phù hợp khi về.
- "Bao này đóng bao nhiêu con, đi được bao lâu?" — để biết mình có đủ thời gian về nhà không.
- "Ngày mai anh chị có họp chợ chỗ này không?" — để biết có thể tìm lại người bán.
- "Lô này còn nhiều không, sáng nay bán được nhiều chưa?" — câu hỏi xã giao nhưng cho biết cá còn lại là cá mới hay cá sót cuối buổi.
Đừng ngại hỏi. Người bán cá giống lâu năm thường quen với khách mua lẻ hỏi kỹ. Ngược lại, người bán khó chịu khi bị hỏi nguồn cá hoặc trả lời vòng vo thì đó cũng là một câu trả lời.
Cách người bán đóng bao nói gì về chất lượng phục vụ
Bao cá giống chuẩn thường là bao nilon dày, chứa một phần nước và phần còn lại được bơm oxy, buộc chặt bằng dây thun. Người bán cẩn thận sẽ không nhồi quá nhiều cá vào một bao, bơm đủ oxy cho bao căng, và thường lồng hai lớp bao để phòng thủng. Một số người còn cho thêm vài cục đá lạnh bên ngoài lớp bao trong ngày nóng để giữ nhiệt độ ổn định hơn.
Những dấu hiệu đóng bao kém: bao mỏng, nước quá nhiều mà khí quá ít, bao bị nhồi cá dày đặc tới mức cá không bơi được, bao chỉ thổi bằng hơi miệng hoặc không có oxy. Với quãng đường vài phút có thể chấp nhận, nhưng nếu bạn phải đi xa hơn, hãy đề nghị chia thành nhiều bao hoặc bơm thêm oxy, và sẵn sàng trả thêm tiền bao nếu người bán tính.
Một điểm hay bị bỏ qua là ánh nắng. Bao cá trong suốt đặt dưới nắng thì nước trong bao nóng lên rất nhanh. Người bán có kinh nghiệm thường đưa bao vào thùng xốp hoặc trùm vải cho khách. Nếu người bán không làm, bạn tự chuẩn bị thùng xốp hoặc túi vải từ nhà.
So hai sạp trong cùng buổi chợ: ghi nhanh vào điện thoại
Khi chợ có nhiều sạp bán cùng một loài, cách đơn giản để không bị cảm giác dẫn dắt là ghi nhanh vài dòng cho mỗi sạp rồi mới quyết. Bảng dưới là khung ghi gợi ý; mỗi ô chỉ cần một hai chữ.
| Tiêu chí | Sạp A | Sạp B | Vì sao đáng ghi |
|---|---|---|---|
| Nước trong thau | trong / đục | trong / đục | Nước đục, có mùi cho biết cá đã ở lâu |
| Sục khí | có / không | có / không | Thiếu sục khí là cá đang chịu thiếu oxy |
| Phản xạ khi gõ thành thau | nhanh / chậm | nhanh / chậm | Đàn khoẻ phản ứng ngay |
| Cá chết trong thau | không / ít / nhiều | không / ít / nhiều | Nhiều cá chết là tín hiệu đổi sạp |
| Độ đều cỡ | đều / lẫn | đều / lẫn | Lẫn cỡ dễ cắn nhau trong bể nhà |
| Trả lời về nguồn cá | rõ / mơ hồ | rõ / mơ hồ | Người bán biết nguồn thì dễ hỏi lại |
| Cách đóng bao | cẩn thận / sơ sài | cẩn thận / sơ sài | Bao kém làm cá mệt trên đường về |
Giá không có trong bảng là cố ý: chỉ khi hai sạp ngang nhau ở các dòng trên thì giá mới là tiêu chí phân định. Sạp rẻ hơn mà thua ở hai ba dòng đầu thường không phải là món hời, vì cá chết trong tuần đầu là mất cả tiền cá lẫn công chuẩn bị bể.
Ghi như vậy chừng hai phút, nhưng sau vài lần đi chợ bạn sẽ có một danh sách sạp quen mà không phải nhớ bằng cảm giác.
Tín hiệu nên bỏ qua một sạp hay một chuyến xe
Cá dạt lên mặt nước cả đàn, phản xạ chậm. Đây là tín hiệu rõ nhất của cá đang thiếu oxy hoặc đã kiệt sức. Cá mua về trong tình trạng này thường hao rất nhiều trong ngày đầu.
Có nhiều cá chết rải rác đã trắng bụng. Cá chết đã lâu mà người bán chưa vớt ra cho thấy thau cá không được chăm, hoặc cá chết nhiều tới mức vớt không kịp.
Người bán vội vàng thúc giục, không cho xem kỹ. Ở chợ đông thì ai cũng vội, nhưng không cho khách nhìn kỹ thau cá là điều khác thường.
Giá thấp bất thường so với các sạp bên cạnh. Không có nghĩa chắc chắn là cá kém, nhưng nên hỏi lý do: cá còn sót cuối buổi, cá lẫn cỡ hay cá đã ở trong thùng từ hôm qua.
Người bán không nói được cá là cá gì. Với người mua lẻ, đây là tín hiệu nên bỏ qua. Không biết loài thì không biết cách nuôi, cũng không loại trừ được loài ngoại lai bị bán lẫn.
Thau cá có mùi thuốc lạ hoặc nước có màu bất thường. Một số nơi tắm cá trước khi bán để giảm trầy xước, việc này có thể hợp lý. Nhưng nếu nước có mùi hắc, màu lạ mà người bán không giải thích được, bạn nên hỏi kỹ hoặc chọn chỗ khác.
Sau khi trả tiền: mười lăm phút đầu trên đường về
Mười lăm phút đầu sau khi nhận bao là lúc cá dễ bị tổn thương thêm nhất. Đặt bao đứng thẳng trong thùng xốp hoặc giỏ có lót, không để bao nằm ngang dưới chân, không để dính vật sắc. Che nắng hoàn toàn. Đi thẳng về, không ghé chợ mua thêm đồ, không dừng uống cà phê. Nếu bị kẹt đường, tìm chỗ râm chờ chứ đừng để bao dưới nắng.
Chụp một tấm ảnh bao cá lúc vừa nhận và một tấm lúc về tới nhà, trước khi mở bao. Hai tấm ảnh này cho bạn biết cá có chết dọc đường không, và là thông tin khi cần hỏi lại người bán. Nếu cá chết nhiều ngay khi mở bao, ghi lại số con, giờ mở bao và nhiệt độ ước chừng của ngày hôm đó.
Cuối cùng, ghi nhớ sạp hay chiếc xe đó. Lần đầu mua ở chợ là lần dò đường; nếu cá về khoẻ, lứa sau quay lại đúng người bán đó là cách đơn giản nhất để giảm rủi ro. Nếu cá về yếu, lứa sau thử sạp khác hoặc tìm ao ương gần nhà để mua trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Chợ cá giống thường họp vào giờ nào?
Nhiều chợ cá giống ở nông thôn họp từ sáng rất sớm và tan khi trời còn mát, vì cá giống chịu nóng kém. Giờ họp khác nhau theo vùng và theo mùa, nên cách chắc nhất là hỏi người nuôi cá quanh nhà hoặc cán bộ khuyến nông ở xã. Đi sớm giúp bạn có nhiều lựa chọn và cá còn khoẻ.
Mua cá ở xe dạo có rủi ro gì riêng?
Rủi ro chính là không biết cá đã ở trên xe bao lâu và khó tìm lại người bán sau đó. Nếu mua, nên xin số liên lạc, hỏi xe thường chạy tuyến này vào ngày nào, chụp ảnh xe và thau cá. Mua lúc xe mới tới vào buổi sáng thường an toàn hơn mua những con cuối cùng lúc chiều.
Có nên nhờ người bán tắm cá trước khi đóng bao không?
Một số người bán có thói quen tắm cá bằng nước muối loãng hoặc chế phẩm để giảm nấm và ký sinh trùng trước khi giao. Bạn có thể hỏi họ có làm không và dùng gì. Đừng tự yêu cầu dùng thuốc cụ thể nếu không hiểu rõ; việc dùng thuốc cho cá nên hỏi cán bộ thú y thủy sản.
Làm sao biết cá giống bị lẫn cỡ quá nhiều?
Nhìn một vợt cá trong thau trắng là thấy được độ đều. Nếu con lớn nhất dài gần gấp đôi con nhỏ nhất, đàn đó lẫn cỡ khá nhiều. Với loài ăn thịt như cá lóc, đàn lẫn cỡ dễ dẫn tới con lớn ăn con nhỏ trong bể nhà. Bạn có thể đề nghị người bán lựa cỡ đều hơn.
Mua cá giống ở chợ có được viết giấy biên nhận không?
Giao dịch nhỏ ở chợ thường không có giấy tờ, nhưng bạn có thể nhờ người bán ghi vài dòng vào giấy hoặc nhắn tin xác nhận loài, số con, ngày mua. Nhiều người bán sẵn lòng làm nếu được nhờ lịch sự. Ảnh chụp sạp, thau cá và bao cá cũng là cách lưu lại thông tin khi không có giấy.
Mua cá giống ở chợ ngày mưa có ổn không?
Trời mát giúp cá ít bị nóng khi vận chuyển, đó là điểm có lợi. Nhưng mưa lớn có thể làm nước bể nhà thay đổi đột ngột về nhiệt độ và độ trong, khiến cá mới thả dễ bị sốc. Nếu đã mua trong ngày mưa, che bể để nước mưa không đổ thẳng vào và theo dõi cá kỹ hơn.