Mua hạt giống cà chua nên quyết theo ba bước: loại quả nhà mình muốn ăn (cà chua bi ăn sống, cà chua thịt nấu canh, xào, cà chua quê chua đậm), dạng cây hợp chỗ trồng (hữu hạn gọn cho thùng xốp, vô hạn cần giàn cao), và mùa gieo (cà chua đậu trái kém khi nóng gay gắt, nên gieo mùa mát hoặc chọn giống ghi chịu nhiệt). Ba câu đó trả lời xong thì việc chọn giữa các gói trên kệ còn lại khá đơn giản.
Cà chua là loại rau ăn quả được người trồng sân thượng chuộng nhất và cũng là loại hay thất bại nhất vì mua nhầm dạng cây hoặc gieo sai mùa. Bài này đi qua từng thông tin trên gói hạt cà chua từ góc người mua, không bàn kỹ thuật làm giàn, tỉa cành, chăm trái.
Ba nhóm cà chua theo cách dùng trong bếp
Bảng dưới không xếp hạng, chỉ giúp người mua chọn đúng nhóm cho nhu cầu ăn uống của nhà mình.
| Nhóm | Đặc điểm quả | Dạng cây thường gặp | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Cà chua bi (cherry) | Quả nhỏ, chùm dài, nhiều màu: đỏ, vàng, cam, tím | Nhiều giống vô hạn, có giống lùn | Ăn sống, trẻ em hái ăn; trồng chậu dễ nhất |
| Cà chua thịt, quả to | Quả to, thịt dày, ít hạt, nặng tay | Thường vô hạn, cần giàn chắc | Nấu, xào, làm sốt; cần chậu lớn, nhiều nắng |
| Cà chua quê, cà chua múi | Quả vừa, có múi, vị chua đậm, vỏ mỏng | Thường bán hữu hạn, giống địa phương | Nấu canh chua, kho; thường là giống thụ phấn tự do, tự để hạt được |
| Cà chua quả dài (plum) | Quả thuôn dài, thịt chắc, ít nước | Thường hữu hạn | Làm sốt, phơi khô; cây gọn hợp thùng xốp |
Người mới trồng thường thành công nhất với cà chua bi: cây khoẻ, đậu nhiều trái, quả nhỏ ít bị nứt, và trẻ em trong nhà rất thích tự hái ăn.
Hữu hạn, vô hạn và bán hữu hạn: đọc dạng cây
Cây cà chua dạng hữu hạn mọc tới một độ cao nhất định rồi ngọn kết thúc bằng chùm hoa. Cây gọn, ra trái tập trung trong vài tuần, sau đó tàn dần. Người trồng thùng xốp thích dạng này vì không cần giàn cao, ít bị gió quật, dễ quản lý. Nhược điểm là thời gian thu trái ngắn hơn.
Dạng vô hạn có ngọn tiếp tục vươn dài, vừa lớn vừa ra hoa trái suốt mùa, nếu không bấm ngọn có thể cao quá đầu người. Cà chua bi nhiều giống thuộc dạng này. Người có giàn chắc, chậu lớn và muốn hái dần cả mấy tháng sẽ hợp với vô hạn. Người chỉ có ban công thấp và vài thùng xốp sẽ mệt vì cây vươn đổ.
Dạng bán hữu hạn nằm giữa: cây cao vừa phải, ra trái kéo dài hơn hữu hạn. Một số gói không dùng các chữ chuyên môn mà ghi "cây thấp", "cây cao trung bình", "cần làm giàn", hoặc chiều cao cây ước tính. Nếu gói chỉ có ảnh quả, không có chữ nào về cây, hỏi người bán trước khi mua; mua nhầm dạng cây là lỗi khó sửa nhất sau khi đã gieo.
Các dòng khác trên gói hạt cà chua
Thời gian từ trồng đến thu. Gói thường ghi số ngày từ khi trồng cây con hoặc từ khi gieo tới khi thu quả đầu. Giống ngắn ngày hợp người muốn có trái sớm hoặc gieo muộn trong mùa; giống dài ngày thường cho trái nhiều hơn nếu có đủ thời gian thuận.
Khối lượng quả, màu quả. Ghi quả trung bình nặng bao nhiêu gram, màu khi chín. Đây là con số trong điều kiện trồng tốt; trong chậu, quả thường nhỏ hơn.
Chịu nhiệt. Cà chua đậu trái kém khi nhiệt độ cao kéo dài vì hạt phấn bị ảnh hưởng. Giống ghi chịu nhiệt được chọn để đậu trái khá hơn trong điều kiện nóng; hợp với miền Nam và sân thượng.
Chịu bệnh. Nhiều gói ghi chữ viết tắt các bệnh mà giống chịu tốt hơn, như héo xanh, xoăn lá, mốc sương. Không cần thuộc ký hiệu; nếu vùng mình hay gặp một bệnh, hỏi người bán giống nào ghi chịu bệnh đó.
F1 hay giống thuần. Quyết định có tự để hạt được hay không cho vụ sau.
Ngày đóng gói, hạn dùng, nơi chịu trách nhiệm. Như mọi gói hạt; hạt cà chua tương đối bền nếu cất kín mát, nhưng vẫn nên chọn gói mới.
Cây con cà chua ghép gốc: thấy ở chợ thì hiểu thế nào
Ở một số chợ cây giống có bán cây con cà chua ghép, tức ngọn cà chua được ghép lên gốc của một cây khác cùng họ, thường là gốc cà tím hoặc gốc cà chua dại có sức chống chịu tốt. Mục đích chính là giúp cây chịu được một số bệnh từ đất như héo xanh, và chịu úng tốt hơn. Đây không phải thứ mua được dưới dạng hạt: gói hạt cà chua chỉ cho cây mọc từ rễ của chính nó.
Với người mua, cây ghép đắt hơn cây con thường, và chỉ đáng khi đất trồng từng bị héo cây, nhất là trồng xuống đất vườn hay dùng lại đất cũ nhiều vụ. Trồng thùng xốp đất mới thì lợi ích ít hơn. Khi mua, hỏi gốc ghép là gì, ngọn là giống cà chua gì, và nhìn vết ghép phải liền, không nứt, không thối. Kỹ thuật ghép không thuộc phạm vi bài này; điều cần nhớ là cây ghép là một lựa chọn mua hàng, không phải một loại hạt.
Cà chua và mùa: vì sao gieo sai mùa là mất vụ
Cà chua là cây ưa ấm vừa phải. Khi trời quá nóng, nhất là đêm cũng nóng, hoa cà chua rụng nhiều, đậu trái kém, quả nhỏ, dễ nứt. Khi trời mưa dầm, cây dễ bệnh lá, quả dễ thối. Vì vậy cà chua ở đồng bằng Việt Nam có mùa thuận khá rõ: ở miền Bắc là thu đông; ở miền Nam là những tháng mát hơn cuối năm, đầu mùa khô.
Người trồng sân thượng còn chịu thêm nhiệt hắt lên từ sàn bê tông, nên mùa thuận ở sân thượng hẹp hơn mùa thuận ngoài ruộng. Gieo cà chua giữa mùa nắng gắt trên sân thượng không có che, dù hạt tốt, thường thất vọng.
Vì vậy thời điểm mua hạt cà chua nên được tính ngược: cây cần ra hoa vào những tuần mát nhất. Với giống cần khoảng hai tháng rưỡi tới ba tháng từ gieo tới thu, người trồng phải gieo trước mùa mát vài tuần. Hỏi người bán địa phương xem người quanh vùng thường gieo cà chua tháng nào.
Hạt cà chua F1, giống thuần và giống quê
Phần lớn hạt cà chua bày ở quầy hiện nay là F1: cây đều, khoẻ, nhiều giống có chịu bệnh, giá cao, gói ít hạt. Người trồng vài chậu để ăn thường hợp với F1 vì chỉ cần vài cây và muốn chắc ăn.
Giống thuần và giống quê ít gặp hơn nhưng có giá trị riêng: rẻ hơn, nhiều giống có vị đậm, và vì cà chua chủ yếu tự thụ phấn, hạt tự để từ giống thuần khá ổn định qua các vụ. Cà chua quê có múi, vị chua đặc trưng cho canh chua là ví dụ; nhiều nơi chỉ còn người trồng tự để giống giữ lại.
Khi mua giống quê ở chợ, người mua nên hỏi thêm cây mẹ có hay bị héo, xoăn lá không. Giống quê quen khí hậu nhưng không phải lúc nào cũng chịu bệnh tốt; ở vùng hay có bệnh héo trên cà chua, giống F1 ghi chịu bệnh có thể là lựa chọn an toàn hơn cho phần lớn số cây.
Người muốn vừa chắc ăn vừa giữ giống có thể trồng song song: một hai cây F1 cho bữa ăn, một hai cây giống quê để tự để hạt. Sau vài vụ, nếu giống quê hợp sân nhà, có thể chuyển dần sang tự để.
Mua bao nhiêu hạt cà chua
Cà chua mỗi chậu thường một cây. Ví dụ giả định cho người có 6 thùng xốp dành cho cà chua:
- Quyết định số cây: 6 cây, mỗi thùng một cây; dự phòng thêm 2 cây để thay cây yếu.
- Với hệ số dư gấp đôi cho hạt không mọc và cây con yếu, cần khoảng 16 hạt.
- Gói F1 thường có khoảng vài chục hạt (ví dụ giả định), một gói là thừa; phần dư cất kín hoặc chia với người quen.
- Nếu muốn thử hai giống, ví dụ một cà chua bi, một cà chua thịt, mua hai gói và chia đôi số cây.
- Hạt cà chua tương đối bền; phần thừa cất kín trong hũ có hút ẩm ở chỗ mát có thể dùng cho mùa sau, nhưng nên gieo thử trước khi gieo cả lượt.
Nếu không có thời gian ươm cây con, mua cây con cà chua ươm sẵn ở chợ cây giống là lựa chọn hợp lý; khi đó cần biết rõ người bán ươm từ giống nào và dạng cây ra sao.
Màu quả và hương vị: đọc mô tả trên gói cho đúng kỳ vọng
Gói hạt cà chua hiện có rất nhiều màu: đỏ, hồng, vàng, cam, tím sẫm, sọc. Màu khác nhau thường đi kèm khác biệt nhỏ về vị, chẳng hạn quả vàng, cam thường được mô tả là dịu chua hơn quả đỏ cùng nhóm. Người mua nên đọc mô tả vị nếu gói có ghi, nhưng hiểu rằng vị thật phụ thuộc nhiều vào nắng, độ chín khi hái và cách tưới.
Mô tả "ngọt", "độ Brix cao" trên gói là thông tin về tiềm năng của giống khi trồng tốt, không phải cam kết. Cà chua hái lúc còn ương rồi để chín trong nhà thường kém ngọt hơn quả chín đỏ trên cây; trồng thiếu nắng cũng làm quả nhạt. Vì vậy người trồng sân thượng nhiều nắng thường thấy cà chua nhà ngon hơn hẳn quả mua, dù cùng giống.
Với gia đình có trẻ nhỏ, cà chua bi nhiều màu là cách hay để trẻ thích ăn rau: mỗi chùm một màu, trẻ tự hái. Khi đó có thể mua gói trộn màu, hoặc vài gói nhỏ mỗi màu một ít. Đừng để trẻ ăn lá và thân cà chua; chỉ ăn quả chín.
Ngược lại, người cần cà chua để nấu canh chua, làm sốt sẽ thấy giống quê hoặc cà chua quả dài hợp hơn cà chua bi ngọt. Chọn theo món nhà mình nấu nhiều nhất là cách đơn giản để không thất vọng.
Những gói hạt cà chua nên để lại trên kệ
Gói chỉ ghi "cà chua" mà không có tên giống, không có dạng cây, không có thời gian thu; gói ảnh quả khổng lồ kèm chữ "siêu trái" mà không có thông tin mùa vụ; gói "cà chua đen", "cà chua xanh khi chín" giá cao mà không có nơi chịu trách nhiệm rõ ràng; gói nhập khẩu không có nhãn phụ tiếng Việt.
Cũng nên cẩn thận với hạt cà chua "cây thân gỗ, sống nhiều năm, cho trái quanh năm" quảng cáo trên mạng. Cà chua trong điều kiện trồng vườn nhà có vòng đời giới hạn; không có giống nào thành cây cổ thụ cho trái mãi. Những quảng cáo như vậy thường đi kèm giá cao bất thường.
Hạt cà chua bán xá theo nhúm, không bao bì, cũng nên tránh. Hạt cà chua rất nhỏ và giống nhau giữa mọi giống; không có bao bì thì không có cách nào biết mình đang mua cà chua bi hay cà chua thịt, hữu hạn hay vô hạn, F1 hay thuần.
Cuối cùng, nếu gói có ảnh quả nhiều màu mà ghi là một giống, hỏi lại: có thể là gói trộn nhiều giống, có thể là ảnh minh hoạ. Gói trộn không xấu, nhưng người mua cần biết để không ngạc nhiên khi quả ra mỗi cây một màu.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua bi hay cà chua thịt dễ trồng chậu hơn?
Cà chua bi thường dễ hơn: cây khoẻ, đậu nhiều trái, quả nhỏ ít nứt. Cà chua thịt quả to cần chậu lớn, giàn chắc, nhiều nắng và chăm kỹ hơn. Người mới nên bắt đầu bằng cà chua bi hoặc cà chua quả dài dạng hữu hạn.
Gieo cà chua giữa mùa hè có được không?
Được nếu chọn giống ghi chịu nhiệt và có che nắng chiều, nhưng đậu trái thường kém hơn mùa mát. Ở sân thượng nóng, nhiều người chọn dồn cà chua vào mùa mát, mùa hè chuyển sang dưa leo, đậu đũa, khổ qua.
Hạt cà chua F1 có cần mua mới mỗi vụ không?
Có, nếu muốn cây giống y vụ trước. Hạt lấy từ quả F1 trồng ra cây phân ly, khác mẹ. Nếu muốn tự để hạt, chọn giống thuần hoặc giống quê.
Một gói hạt cà chua trồng được bao nhiêu chậu?
Tuỳ số hạt trong gói. Ví dụ giả định gói 20 hạt, tỷ lệ mọc và cây khoẻ khoảng bảy phần mười thì được khoảng mười bốn cây, đủ cho mười mấy chậu một cây.
Cà chua quê mua ở đâu?
Thường ở chợ quê, chợ phiên, người trồng tự để giống, hoặc các sạp hạt giống lâu năm. Hỏi rõ hạt để từ vụ nào, cây mẹ trồng ra sao. Hạt cà chua quê thường là giống thuần, tự để lại được.
Gói cà chua ghi chịu bệnh thì có cần phun thuốc không?
Chịu bệnh nghĩa là chịu tốt hơn giống khác, không phải miễn nhiễm. Việc phòng trừ sâu bệnh là phần kỹ thuật trồng; hỏi người bán hoặc cán bộ khuyến nông địa phương nếu cây có dấu hiệu bệnh.