Bán giống kèm hứa bao tiêu là mô hình trong đó người bán cây giống, phôi nấm, hạt giống cây dược liệu cam kết sẽ thu mua lại sản phẩm khi thu hoạch. Mô hình này có thể là liên kết sản xuất nghiêm túc, cũng có thể là chiêu bán giống giá cao mà phần "bao tiêu" không bao giờ được thực hiện đúng. Với người mua lẻ, câu hỏi then chốt là: người bán kiếm tiền chủ yếu từ việc bán giống hay từ việc thu mua sản phẩm; nếu là bán giống, lời hứa bao tiêu cần được kiểm rất kỹ.
Bài này không nêu tên công ty, cây trồng hay loại nấm cụ thể nào là lừa đảo. Nó mô tả kịch bản điển hình mà những vụ đổ vỡ thường đi theo, cách bóc tách giá giống, và các câu hỏi người mua nên đặt trước khi ký. Phần hợp đồng bao tiêu nông sản ở góc hợp tác xã, doanh nghiệp, và các mô hình con giống phong trào, đã có ở các trang chuyên đề khác; ở đây đứng ở góc hộ nhỏ mua cây giống, phôi nấm.
Kịch bản điển hình, từng bước
Không phải vụ nào cũng đi đủ các bước, và không phải ai làm các bước này cũng có ý lừa. Nhưng khi gặp nhiều bước giống dưới đây, người mua nên chậm lại.
- Giới thiệu một cây trồng hoặc loại nấm "mới", "quý", "đang được săn lùng". Thường kèm câu chuyện về giá trị dinh dưỡng, dược liệu, thị trường xuất khẩu.
- Tổ chức hội thảo, tham quan mô hình mẫu. Mô hình mẫu được chăm rất kỹ, có khi không phải do người dân bình thường làm.
- Bán giống với giá cao, thường kèm gói vật tư, phân bón, "chuyển giao kỹ thuật". Người mua phải mua trọn gói.
- Ký hợp đồng bao tiêu với giá thu mua hấp dẫn. Nhưng điều khoản về tiêu chuẩn sản phẩm, ai kiểm định, khi nào thu mua thường mơ hồ hoặc có lợi cho bên bán.
- Mời người mua giới thiệu thêm người khác. Có khi kèm hoa hồng, chiết khấu.
- Tới lúc thu hoạch: thu mua chậm, ép giá, chê sản phẩm không đạt, hoặc không liên lạc được. Người trồng ôm sản phẩm không có thị trường thật.
Điểm mấu chốt nằm ở bước 3 và bước 6: tiền giống thu ngay, còn lời hứa bao tiêu thì phải nhiều tháng sau mới tới lúc thực hiện. Khoảng thời gian đó đủ để bên bán bán giống cho rất nhiều người.
Vì sao cây giống và phôi nấm dễ bị dùng trong mô hình này
Cây giống và phôi nấm có hai đặc điểm thuận lợi cho kiểu bán kèm bao tiêu. Thứ nhất, người mua không thể tự đánh giá giá trị thật của giống. Một cây dược liệu "quý" giá bao nhiêu, một bịch phôi nấm dược liệu giá bao nhiêu là hợp lý, người mua lẻ không có điểm so sánh, nhất là với cây trồng mới chưa có thị trường rộng.
Thứ hai, thời gian từ lúc mua giống tới lúc có sản phẩm khá dài, từ vài tháng với nấm tới nhiều năm với cây dược liệu, cây lâu năm. Trong khoảng thời gian đó, người mua đã bỏ công, bỏ đất, bỏ vật tư, và khó quay đầu. Khi tới lúc thu hoạch, nếu bên bao tiêu không thu mua, người trồng chịu thiệt toàn bộ.
Thêm vào đó, sản phẩm của các cây trồng, nấm "mới" thường không có thị trường tiêu thụ rộng ngoài bên bao tiêu. Rau ăn lá, lúa, ngô bán được ở chợ; còn một loại nấm dược liệu ít người biết hay một cây dược liệu chưa phổ biến thì nếu bên bao tiêu không mua, người trồng gần như không có người mua khác. Đây là điểm khác căn bản giữa một hợp đồng liên kết cho cây trồng phổ biến và một lời hứa bao tiêu cho cây trồng lạ.
Bóc tách giá giống: ví dụ giả định
Một cách đơn giản để thấy bên bán kiếm tiền từ đâu là bóc tách giá. Các con số dưới đây là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách tính.
| Khoản | Gói "giống + vật tư + bao tiêu" | Tự mua giống và vật tư thông thường (ước tính) |
|---|---|---|
| Giống | Gấp nhiều lần mặt bằng | Theo giá giống phổ biến của loài tương tự |
| Vật tư, phân bón | Bắt buộc mua trọn gói | Mua ở đại lý, chọn theo nhu cầu |
| "Chuyển giao kỹ thuật" | Tính vào giá gói | Khuyến nông, tài liệu miễn phí, người trồng quanh vùng |
| Lời hứa thu mua | Giá thu mua cao, nhưng chưa xảy ra | Không có, tự tìm thị trường |
| Tiền người mua trả ngay | Toàn bộ gói | Phần giống và vật tư |
Nếu giá gói cao hơn nhiều so với tổng tự mua, phần chênh lệch đó là thứ bên bán thu ngay hôm nay. Để lời hứa thu mua có giá trị, bên bán phải có thị trường thật để bán lại sản phẩm với giá cao hơn giá họ trả cho bạn. Hãy hỏi họ bán cho ai.
Một cách nhìn khác: tính số tiền bạn phải bán được sản phẩm để chỉ hoà vốn tiền gói. Nếu con số đó chỉ đạt được khi mọi thứ thuận lợi và bên bao tiêu thu mua đúng giá, đúng hạn, bạn đang đặt cược toàn bộ vào lời hứa.
Năm dòng hợp đồng phải đọc chậm
Người mua lẻ không cần đọc hợp đồng như luật sư, nhưng có năm dòng nên đọc chậm, gạch chân, và hỏi lại nếu không hiểu. Nếu dòng nào không có trong hợp đồng, đề nghị bổ sung trước khi ký.
- Tên, địa chỉ, mã số doanh nghiệp, người đại diện của bên thu mua. Không chấp nhận hợp đồng chỉ có tên thương hiệu hoặc tên cá nhân không rõ tư cách.
- Tiêu chuẩn sản phẩm để được thu mua. Mô tả cụ thể, đo được (kích cỡ, độ khô, độ tươi…), ai đo, đo ở đâu, khi hai bên không đồng ý thì nhờ ai đánh giá.
- Giá thu mua và cách tính. Giá cố định, giá theo thị trường, hay giá sàn. Nếu theo thị trường thì thị trường nào, công bố ở đâu.
- Thời điểm và địa điểm thu mua, thời hạn thanh toán. Thu mua trong bao nhiêu ngày sau thu hoạch, trả tiền khi nào, chuyển khoản hay tiền mặt.
- Trách nhiệm khi một bên không thực hiện. Nếu bên thu mua không mua, mua chậm, hoặc ép giá thì bồi thường thế nào; nếu người trồng không giao đủ thì sao.
Hợp đồng chỉ ghi chung chung "bên A cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm" mà không có năm dòng trên thì gần như không có giá trị thực hiện. Nếu cần, nhờ trợ giúp pháp lý, hội nông dân hoặc luật sư đọc giúp trước khi ký; chi phí nhỏ so với số tiền bỏ ra mua giống.
Câu hỏi chặn trước khi ký
Những câu dưới đây nên được hỏi trước, và câu trả lời nên được ghi vào hợp đồng hoặc ít nhất là trong tin nhắn có thể lưu.
- "Công ty, cơ sở của anh chị có đăng ký kinh doanh không, tên pháp lý là gì, địa chỉ ở đâu?" Sau đó tự tra cứu thông tin doanh nghiệp trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia.
- "Sản phẩm thu mua về bán cho ai?" Bên bao tiêu thật phải có đầu ra thật.
- "Tiêu chuẩn sản phẩm đạt để thu mua là gì, ai kiểm tra, kiểm bằng cách nào?"
- "Giá thu mua cố định hay theo thị trường, có giá sàn không?"
- "Nếu bên thu mua không mua đúng hạn thì bồi thường thế nào?"
- "Có thể cho xem những hộ đã trồng và đã được thu mua ở vụ trước không?" Đề nghị tự liên hệ với họ, không qua người bán.
- "Có bắt buộc mua vật tư trọn gói không, nếu tự mua vật tư thì sao?"
Nếu người bán khó chịu, né tránh, hoặc trả lời chung chung kiểu "yên tâm, bên em uy tín", đó là tín hiệu nên dừng. Liên kết sản xuất nghiêm túc không sợ câu hỏi.
Dấu hiệu nên dừng lại
Giá giống cao gấp nhiều lần mặt bằng mà không giải thích được. Giống mới, giống được bảo hộ có thể đắt hơn, nhưng sự chênh lệch nên có lý do cụ thể.
Thu tiền giống ngay, còn hợp đồng bao tiêu mơ hồ. Đặc biệt khi hợp đồng không ghi rõ tiêu chuẩn, giá, thời điểm thu mua.
Khuyến khích giới thiệu người khác để nhận hoa hồng. Khi tiền chủ yếu đến từ việc bán giống cho người mới, mô hình dễ trở thành chuỗi bán giống thay vì sản xuất.
Không có hộ trồng thật nào bạn tự liên hệ được. Chỉ có hộ do người bán giới thiệu, đưa đi tham quan, nói chuyện có người bán đứng cạnh.
Thúc giục ký ngay tại hội thảo. Ưu đãi chỉ áp dụng hôm nay, số lượng có hạn. Quyết định tốn tiền nhiều tháng nên được suy nghĩ ở nhà.
Cây trồng, nấm không có thị trường nào ngoài bên bao tiêu. Nếu bên bao tiêu không mua, bạn không bán được cho ai.
Đề nghị vay tiền hoặc trả góp để mua gói giống. Khi bên bán chủ động giới thiệu nguồn vay, cho trả góp tiền giống để "đủ quy mô được bao tiêu", rủi ro của bạn tăng gấp đôi: vừa có thể mất tiền giống, vừa phải trả nợ dù sản phẩm không bán được. Một mô hình tự tin vào đầu ra không cần đẩy người trồng vào nợ ngay từ đầu.
Nếu vẫn muốn thử: cách giảm thiệt hại
Có những mô hình liên kết thật, và có những người trồng thành công với cây trồng mới. Nếu sau khi hỏi kỹ bạn vẫn muốn thử, hãy giới hạn thiệt hại. Trồng thử quy mô nhỏ, với số tiền mà nếu mất hết cũng không ảnh hưởng đời sống gia đình. Không vay tiền, không thế chấp, không bán tài sản để mua giống.
Giữ đầy đủ giấy tờ: hợp đồng, hoá đơn, biên nhận, tin nhắn, ảnh tài liệu hội thảo, ghi âm lời hứa nếu có thể và được đồng ý. Ghi nhật ký trồng, chụp ảnh định kỳ. Khi tới lúc thu hoạch, nếu bên bao tiêu thoái thác với lý do sản phẩm không đạt, nhật ký và ảnh là bằng chứng bạn đã làm đúng hướng dẫn.
Song song, tự tìm hiểu thị trường thật: có thương lái, cơ sở chế biến nào khác mua sản phẩm này không, giá bao nhiêu. Nếu không tìm được ai ngoài bên bao tiêu, đó là rủi ro bạn cần chấp nhận trước, không phải phát hiện sau. Hỏi cán bộ khuyến nông, hội nông dân ở địa phương xem họ có thông tin về mô hình hoặc công ty này không.
Câu hỏi thường gặp
Bao tiêu có phải lúc nào cũng là lừa đảo không?
Không. Liên kết sản xuất có bao tiêu là mô hình phổ biến và hữu ích khi bên thu mua có đầu ra thật, hợp đồng rõ ràng, quyền lợi hai bên cân bằng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bao tiêu được dùng như lời mời để bán giống giá cao mà không có năng lực thu mua thật.
Hợp đồng bao tiêu có công chứng thì có an toàn không?
Công chứng xác nhận chữ ký và tính hợp pháp của văn bản, không bảo đảm bên kia có khả năng thực hiện. Nếu bên bao tiêu không có tài sản, không có đầu ra, hợp đồng có công chứng cũng khó đòi được gì. Quan trọng là kiểm tra năng lực thật của bên bao tiêu.
Làm sao kiểm tra một công ty bao tiêu có thật không?
Tra cứu thông tin doanh nghiệp trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia: tên, mã số, ngày thành lập, ngành nghề, người đại diện. Đến tận địa chỉ trụ sở, cơ sở thu mua. Hỏi hội nông dân, khuyến nông địa phương. Liên hệ trực tiếp với hộ đã được thu mua.
Đã mua giống, bên bao tiêu không thu mua thì làm gì?
Tập hợp hợp đồng, hoá đơn, tin nhắn, nhật ký trồng, ảnh sản phẩm. Gửi yêu cầu bằng văn bản. Nếu nhiều hộ cùng bị, cùng nhau làm việc với chính quyền xã, hội nông dân. Khi cần, nhờ luật sư hoặc trợ giúp pháp lý để đánh giá hướng giải quyết tranh chấp.
Có nên mua phôi nấm dược liệu để trồng tại nhà bán lại không?
Trồng thử một ít để dùng trong nhà hoặc tìm hiểu là hợp lý. Trồng để bán thì cần biết trước ai mua, giá bao nhiêu, tiêu chuẩn thế nào. Đừng dựa hoàn toàn vào lời hứa của bên bán phôi; tự tìm hiểu thị trường thật trước khi mua số lượng lớn.
Hội thảo được chính quyền địa phương cho mượn hội trường có đáng tin hơn không?
Việc mượn hội trường, có cán bộ dự, không có nghĩa là chính quyền bảo lãnh cho mô hình hay cho công ty đó. Hãy hỏi trực tiếp cán bộ nông nghiệp xem cơ quan có đánh giá, khuyến cáo gì về mô hình hay không, trước khi quyết định.