Một bịch phôi nấm tốt có tơ trắng phủ kín từ cổ tới đáy, cầm chắc tay như một khối, ngửi có mùi nấm tươi, cổ bịch khô và không có đốm màu lạ. Phôi đạt cả năm điều này thì gần như chỉ cần đặt đúng chỗ và giữ ẩm là ra nấm. Thiếu một điều, bạn nên hỏi lại người bán trước khi nhận.
Việc kiểm tra chỉ mất vài phút mỗi bịch, nhưng nhiều người bỏ qua vì phôi được giao trong bao tải hay thùng xốp, người giao đứng chờ. Bài này đưa ra trình tự kiểm theo thứ tự nhìn, sờ, ngửi, kèm bảng phân biệt phôi chín, phôi non và phôi quá tuổi, để bạn biết bịch nào nhận, bịch nào trả lại.
Trình tự năm bước kiểm một bịch phôi
Đặt các bịch lên mặt phẳng ở chỗ đủ sáng, không kiểm trong bao tối hay dưới đèn vàng.
- Nhìn toàn thân bịch. Xoay bịch một vòng, nhìn từ cổ xuống đáy. Tơ trắng nên phủ đều, không còn vùng mùn cưa nâu lộ ra ở đáy hay ở giữa.
- Tìm đốm màu. Soi kỹ chỗ tiếp giáp cổ bịch, nút bông và đáy, vì mốc hay vào từ hai đầu này. Xanh lá, xanh lục, đen, cam, vàng, hồng đều là dấu hiệu cần loại.
- Bóp nhẹ. Phôi chín cầm chắc tay, mùn cưa đã được tơ kết thành khối. Phôi bóp thấy rời rạc, lún mềm ở một vùng có thể là tơ chưa ăn kín hoặc vùng đó đã hỏng.
- Ngửi ở cổ bịch. Mùi nấm dịu là bình thường. Mùi chua, khai, hôi, mùi mốc ẩm là dấu hiệu vi khuẩn hoặc mốc bên trong.
- Kiểm cổ và nút. Nút bông khô, cổ nhựa không nứt, bịch không thủng. Bịch thủng một lỗ nhỏ cũng là đường cho bào tử mốc vào.
Kiểm hết rồi mới đếm và trả tiền. Bịch nào nghi ngờ, để riêng một bên và chụp ảnh ngay tại chỗ, có cả bao bì giao hàng trong khung hình. Ảnh chụp lúc nhận có giá trị hơn nhiều so với ảnh chụp ba ngày sau.
Phôi chín, phôi non và phôi quá tuổi khác nhau ra sao
Cùng một lứa phôi có thể có bịch ở cả ba trạng thái, vì tơ lan nhanh chậm khác nhau tuỳ vị trí trong nhà ủ. Hiểu ba trạng thái giúp bạn quyết định rạch ngay, chờ thêm hay trả lại.
| Dấu hiệu | Phôi non | Phôi chín (ăn kín) | Phôi quá tuổi |
|---|---|---|---|
| Màu | Tơ trắng ở phần trên, phần dưới còn nâu | Trắng đều toàn bịch | Trắng ngà hoặc vàng, có mảng nâu sẫm |
| Độ chắc | Phần chưa ăn tơ rời, mềm | Chắc như khối | Có thể co lại, tách khỏi thành bịch |
| Nước | Khô | Khô hoặc hơi đọng hơi nước nhẹ | Đọng nước vàng ở đáy, dịch nâu |
| Nấm | Chưa có | Có thể lấm tấm mầm nấm nhỏ ở cổ | Nấm mọc lệch trong bịch, nấm khô héo |
| Việc nên làm | Ủ tiếp nơi tối, thoáng, hỏi ngày cấy | Đưa ra kệ, rạch theo hướng dẫn | Hỏi người bán; có thể vẫn ra nấm nhưng kém |
Bịch có mầm nấm nhỏ lấm tấm ở cổ là dấu hiệu phôi đã sẵn sàng, không phải lỗi. Nhưng nếu nấm mọc to bên trong bịch, chen giữa nilon và mùn cưa, phôi đã bị để quá lâu hoặc bị ánh sáng kích thích; lượng nấm đợt đầu thường giảm và nấm dễ dị dạng.
Vì sao tơ trắng đều là dấu hiệu quan trọng nhất
Tơ nấm là phần sống của nấm, ăn chất dinh dưỡng trong mùn cưa và cám. Khi tơ phủ kín bịch, nó đã chiếm hết chỗ trống, các bào tử mốc rơi vào sau đó khó có cơ hội phát triển. Một bịch tơ chưa kín còn vùng mùn cưa trống, đó là chỗ mốc chen vào khi bịch bị nóng, bị ẩm hoặc khi bạn rạch quá sớm.
Tơ trắng đều cũng cho thấy giá thể được trộn và nén đều. Bịch có tơ lan theo vệt, chỗ dày chỗ thưa, đôi khi là do mùn cưa chỗ ướt chỗ khô, hoặc bịch bị nén không đều. Những bịch này vẫn có thể ra nấm, nhưng sản lượng thường thấp hơn bịch đều.
Một trường hợp dễ nhầm là vệt vàng nhạt hoặc mảng nâu nhạt trên bịch phôi nấm sò, bào ngư đã ăn kín lâu. Đó có thể là sắc tố tơ nấm tiết ra khi gặp ánh sáng hoặc khi già, không phải mốc. Phân biệt bằng cách nhìn bề mặt: mốc thường có dạng bột, đốm tròn lan ra, màu rõ; sắc tố tơ thì phẳng, nằm trong lớp tơ. Khi không chắc, hỏi người bán và đặt bịch đó riêng.
Những dấu hiệu nên trả lại ngay
Đốm xanh lá hay xanh lục dạng bột. Đây là kiểu mốc phổ biến nhất trong nghề nấm, thường được gọi là mốc xanh. Mốc xanh lan nhanh và tạo ra rất nhiều bào tử, dễ lây sang bịch bên cạnh.
Mảng cam hoặc hồng xốp như bông. Mốc cam phát triển rất nhanh trong thời tiết nóng ẩm và bào tử bay mạnh. Đừng mở bịch có mốc cam trong nhà.
Đốm đen, mảng đen. Có thể là mốc đen hoặc một số loại nấm tạp khác. Bịch có đốm đen ở cổ thường do nút bông bị ẩm.
Vùng ướt nhớt, mùi chua hay hôi. Dấu hiệu vi khuẩn, thường do giá thể quá ướt hoặc thanh trùng không đủ. Bịch này hiếm khi cứu được.
Bịch thủng, nút bông rách hoặc ướt. Kể cả khi bên trong còn trắng, bịch đã mất lớp bảo vệ. Có thể nhận nếu người bán đồng ý giảm và bạn dùng ngay, nhưng không nên cất chung với phôi tốt.
Có ấu trùng, ruồi nhỏ bên trong bịch. Ruồi nấm đẻ trứng vào phôi; ấu trùng ăn tơ và quả thể. Bịch có ấu trùng sẽ đem ruồi vào chỗ trồng của bạn.
Khi nhận phôi số nhiều: kiểm mẫu hay kiểm từng bịch
Nhận vài chục bịch thì nên kiểm từng bịch, vì mỗi bịch là một đơn vị sống riêng. Nhận vài trăm bịch, kiểm từng bịch mất nhiều thời gian, nhiều người kiểm mẫu: lấy ngẫu nhiên mỗi bao vài bịch, kiểm kỹ theo năm bước, đồng thời nhìn lướt mọi bịch để tìm đốm màu. Nếu mẫu có nhiều bịch lỗi, kiểm toàn bộ.
Thoả thuận với người bán trước khi giao: kiểm theo cách nào, bịch lỗi tính theo tiêu chí nào, đổi trong bao lâu. Ví dụ giả định: hai bên thống nhất bịch có đốm mốc nhìn thấy trong ba ngày đầu thì người bán đổi hoặc trừ tiền, người mua gửi ảnh có ngày giờ. Thoả thuận rõ bằng tin nhắn giúp tránh cãi nhau sau này.
Đừng để phôi lỗi chung với phôi tốt trong lúc chờ người bán phản hồi. Dồn phôi lỗi vào túi nilon kín, đặt xa chỗ trồng, ngoài trời nếu được. Mốc xanh và mốc cam phát tán bào tử rất mạnh; một bịch mốc để trong nhà vài ngày có thể làm hỏng cả kệ.
Những thứ trông đáng lo nhưng thường là bình thường
Người mới nhận phôi lần đầu hay lo lắng vì những chi tiết dưới đây. Phần lớn không phải lỗi, nhưng vẫn nên hiểu vì sao.
- Tơ ở cổ bịch dày và trắng đục hơn phần thân. Cổ bịch là nơi meo được cấy vào, tơ mọc sớm nhất nên dày nhất. Chỉ đáng lo khi có màu lạ.
- Những giọt nước nhỏ bám trong thành bịch. Tơ hô hấp sinh hơi nước, gặp thành bịch mát thì đọng lại. Không có mùi, không thành vũng là bình thường.
- Mầm nấm nhỏ như đầu đinh ở cổ bịch. Phôi đã sẵn sàng ra quả. Nên đưa lên kệ và rạch sớm theo hướng dẫn, đừng để lâu.
- Bịch hơi co, có khoảng hở giữa mùn cưa và nilon. Giá thể co nhẹ khi tơ ăn kín là thường gặp. Nếu khoảng hở lớn kèm nước vàng thì phôi đã già.
- Mùi nấm khá đậm khi mở thùng hàng. Thùng kín nhiều bịch tích mùi. Ngửi từng bịch ở cổ để phân biệt mùi nấm với mùi chua hay hôi.
- Bề mặt tơ có vệt lằn theo nếp nilon. Do bịch bị ép khi nén giá thể hoặc khi xếp trong bao. Không ảnh hưởng tới việc ra nấm.
Khi không chắc một dấu hiệu là bình thường hay không, đừng tự kết luận theo ảnh trên mạng. Chụp rõ và hỏi người bán; người bán có nghề nhìn ảnh phôi của chính họ là nhận ra ngay.
Phôi của từng loại nấm: vài khác biệt nên hỏi thêm
Trình tự kiểm ở trên áp dụng chung, nhưng mỗi loại nấm có vài nét riêng khiến người mới dễ hiểu nhầm. Phôi nấm sò, bào ngư thường trắng đều và rõ nhất, dễ kiểm. Phôi mộc nhĩ thường cần thời gian ủ dài hơn, tơ có thể mỏng hơn, khi mua bạn nên hỏi người bán phôi của họ khi ăn kín trông thế nào và bao lâu thì đưa ra treo.
Phôi linh chi thường được trồng để ra tai trên cổ bịch; tơ linh chi khi già có thể ngả màu, và bề mặt có thể cứng lại thành lớp vỏ. Đó là đặc điểm của loài, không nhất thiết là hỏng. Phôi các loại nấm cần lạnh như kim châm, đùi gà thường do cơ sở có phòng điều hoà sản xuất; nếu ai đó bán phôi các loại này cho trồng ở nhà vùng nóng, hãy hỏi kỹ điều kiện ra quả trước khi mua.
Nguyên tắc chung là không so phôi của loại nấm này với ảnh phôi của loại nấm khác. Xin người bán một tấm ảnh phôi chín chuẩn của chính loại họ bán, lưu lại, và dùng tấm ảnh đó làm mốc so khi nhận hàng. Nếu người bán không có hay không chịu gửi, đó cũng là một thông tin về cách họ làm việc.
Sau khi nhận: đánh dấu bịch và theo dõi tuần đầu
Kiểm lúc nhận chỉ thấy được những gì đã lộ ra. Một số bịch nhiễm từ bên trong, phải vài ngày sau mới hiện màu. Vì vậy tuần đầu sau khi nhận là lúc bạn cần nhìn phôi mỗi ngày, trước khi rạch hoặc ngay sau khi rạch.
Cách làm đơn giản là ghi lên mỗi bịch một ký hiệu nhỏ bằng bút lông: ngày nhận và chữ cái theo người bán hoặc theo lứa. Đặt các bịch cùng lứa gần nhau trên kệ. Khi một bịch có vấn đề, bạn biết ngay nó thuộc lứa nào, nhận ngày nào, và có cơ sở để quyết định có báo người bán hay không.
Mỗi tối dành vài phút đi một vòng: nhìn cổ, nhìn đáy, ngửi nhanh, nhặt bịch nghi ngờ ra chỗ riêng. Ghi một dòng vào sổ hoặc ghi chú điện thoại: hôm nay bao nhiêu bịch ổn, bao nhiêu bịch nghi. Sau vài lứa, cuốn sổ cho bạn biết người bán nào giao phôi đều nhất, mùa nào phôi hay hỏng, chỗ nào trên kệ hay có mốc. Đó là kiến thức đáng giá hơn mọi lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Phôi có vệt vàng nâu trên bề mặt tơ có phải bị hỏng không?
Không nhất thiết. Một số loại nấm như nấm sò, bào ngư có thể tiết sắc tố vàng nâu khi tơ già hoặc gặp ánh sáng. Nếu vệt phẳng, không có bột màu, không mùi lạ và bịch vẫn chắc, thường vẫn trồng được. Đốm có bột, lan tròn, màu xanh, đen, cam là mốc.
Bịch phôi hơi đọng nước trong thành bịch có sao không?
Một chút hơi nước đọng là bình thường do tơ hô hấp và chênh nhiệt. Nước vàng đọng thành vũng ở đáy, có mùi, là dấu hiệu phôi già hoặc bị nóng. Bịch đó nên được hỏi lại người bán và dùng sớm hoặc loại.
Có cần mở bịch ra để kiểm bên trong không?
Không nên mở bịch khi kiểm, vì mở là để bào tử mốc ngoài không khí vào. Mọi dấu hiệu cần thiết đều nhìn và ngửi được qua thành bịch và cổ bịch. Chỉ rạch bịch khi đã đặt lên kệ trồng.
Phôi non nhận về có tự ủ tiếp được không?
Được nếu bạn có chỗ tối, sạch, thoáng, nhiệt độ ổn định và kiên nhẫn chờ. Đặt bịch cách nhau, không chồng chất, kiểm hằng ngày tìm đốm lạ. Hỏi người bán ngày cấy để ước thời gian cần ủ thêm.
Mua phôi ở chợ không có hoá đơn thì khi lỗi đổi được không?
Việc đổi phụ thuộc thoả thuận với người bán. Bạn nên xin số liên lạc, chụp ảnh người bán giao hàng, nhắn lại số lượng và ngày mua. Những dấu vết này giúp cả hai bên dễ nói chuyện khi có bịch lỗi.
Mốc trên phôi có nguy hiểm cho người không?
Nhiều loại mốc tạo bào tử có thể gây kích ứng đường thở, nhất là với người hen suyễn, dị ứng hoặc suy giảm miễn dịch. Không mở, không bóp bịch mốc trong nhà; đeo khẩu trang khi xử lý. Ai thấy ho, khó thở kéo dài nên đi khám bác sĩ.