Lay ơn, thược dược và huệ là ba loại củ hoa trồng được nhiều vụ ở nhiều vùng Việt Nam, khác với tulip hay ly chủ yếu trồng một vụ. Khi mua: củ lay ơn chọn củ cao, dày, chắc hơn là củ dẹt to; củ thược dược bắt buộc phải còn phần cổ thân có mắt mầm, củ rời không có cổ sẽ không mọc; củ huệ chọn củ chắc, to vừa, có chồi khoẻ.
Ba loài này là hoa quen thuộc trên bàn thờ, bình hoa ngày lễ, vườn quê. Người trồng lẻ thường mua củ ở chợ hoặc xin của hàng xóm. Hiểu cấu tạo củ của từng loài giúp bạn nhìn ra củ nào trồng được, củ nào chỉ là phần vô dụng, và cất củ giữa hai vụ cho đúng.
Ba loại củ, ba cấu tạo khác nhau
Người bán đều gọi là "củ", nhưng về hình thái, ba loài này có phần nhân giống khác nhau. Biết điều này giúp bạn chọn đúng.
| Loài | Phần gọi là củ | Mầm nằm ở đâu | Điều quyết định |
|---|---|---|---|
| Lay ơn | Thân củ đặc, dẹt tròn, có áo khô | Đỉnh củ | Củ cao dày, đĩa đáy nhỏ, mầm đỉnh khoẻ |
| Thược dược | Rễ củ phình to, mọc chùm | Phần cổ thân nơi các rễ củ gắn vào | Mỗi phần phải có cổ thân kèm mắt mầm |
| Huệ | Thân hành có áo, mọc thành khóm | Đỉnh củ | Củ chắc, to vừa, không thối gốc |
| Củ con lay ơn | Củ rất nhỏ quanh đáy củ mẹ | Đỉnh củ con | Cần nuôi một hai vụ mới ra hoa |
Lỗi phổ biến nhất là mua củ thược dược rời: một rễ củ to, đẹp nhưng không có mẩu cổ thân. Rễ củ đó có thể sống lâu nhưng không bao giờ đâm mầm. Người bán thiếu hiểu biết hoặc thiếu trung thực vẫn bán loại này.
Củ lay ơn: vì sao củ cao dày hơn củ dẹt to
Lay ơn ra hoa từ củ, và mỗi mùa củ cũ teo đi, một củ mới hình thành ngay bên trên. Củ trẻ thường có dáng tròn cao, đáy nhỏ; củ đã qua nhiều đời có dáng dẹt, đáy rộng. Người trồng hoa cắt cành có kinh nghiệm thường nói củ cao dày cho cành hoa khoẻ hơn củ dẹt dù củ dẹt nhìn to hơn.
Khi chọn, cầm củ thấy chắc, nặng, áo khô bọc ngoài, bóc nhẹ áo thấy thịt củ sáng màu, không có đốm nâu lõm, không có mốc. Mầm đỉnh còn nguyên, có thể đã nhú. Đĩa đáy khô, không mềm.
Quanh đáy củ mẹ thường có những củ con li ti. Một số người bán gom củ con lại bán rẻ. Củ con trồng được, nhưng thường cần nuôi một hai vụ mới đủ lớn để ra hoa. Hợp với người kiên nhẫn muốn nhân giống, không hợp với người cần hoa ngay vụ này.
Củ lay ơn có thể mang bọ trĩ ẩn dưới lớp áo khô, một loài côn trùng nhỏ làm hoa lốm đốm, biến dạng. Bóc nhẹ áo ngoài vài củ để nhìn; thấy vết bạc, chấm đen li ti trên thịt củ thì nên hỏi người bán hoặc chọn lô khác.
Lay ơn có nhiều màu, nhiều dạng cánh. Người bán ở chợ thường bán theo màu, ghi bằng lời. Hỏi rõ củ có đúng màu không, có lẫn không; củ lay ơn nhìn bằng mắt không biết màu hoa.
Củ thược dược: mua đúng phần có cổ mầm
Thược dược mọc từ một chùm rễ củ gắn vào phần gốc thân cũ. Mầm mới chỉ mọc ra từ các mắt ở phần cổ thân đó, không mọc từ thân rễ củ. Vì vậy khi chia chùm củ để bán, mỗi phần phải có một mẩu cổ thân kèm ít nhất một mắt mầm và một hoặc vài rễ củ.
Khi mua, nhìn kỹ đầu rễ củ: phải có mẩu thân cũ khô, trên đó có chấm mầm hoặc mầm nhú. Một rễ củ đứt rời, đầu trơn, không cổ thân, thì không mọc dù trông mập mạp. Hỏi người bán chỉ cho bạn mắt mầm nằm ở đâu; người bán hiểu hàng sẽ chỉ ngay.
Một mẹo khi mua chùm nguyên là nhìn phần thân cũ còn sót: thân to, rỗng ruột và khô hẳn là bình thường; thân mềm ướt, có mùi là dấu hiệu nước đọng vào cổ chùm khi cất, dễ làm thối mắt mầm.
Rễ củ thược dược tốt chắc, không teo nhăn sâu, không thối mềm, không mốc. Teo nhẹ do cất khô có thể vẫn ổn nếu cổ mầm còn sống. Chùm củ nguyên chưa chia thường an toàn hơn vì cổ mầm còn nguyên, nhưng giá cao hơn và cồng kềnh hơn.
Thược dược có rất nhiều dạng hoa và cỡ hoa, từ hoa nhỏ trồng chậu tới hoa to cắt cành. Hỏi người bán cây cao chừng nào, hoa cỡ nào để chọn chỗ trồng, chậu phù hợp.
Thược dược bán dạng cây con trong bầu nhỏ: kiểm gì
Ngoài củ, thược dược còn được bán dạng cây con giâm ngọn trong bầu hoặc chậu nhỏ, nhất là các giống hoa cảnh trồng chậu. Dạng này tiện cho người không muốn lo chuyện cổ mầm, nhưng bạn đang mua một cây non, nên kiểm theo kiểu cây con: thân mập, đốt ngắn, lá xanh không đốm, không bị vươn dài nhợt nhạt vì đứng lâu trong chỗ thiếu sáng.
Lật nhẹ mặt dưới lá để tìm rệp, nhện đỏ, sâu non; nhìn gốc xem có thối, có nấm trắng không. Bầu đất chắc, rễ trắng là cây đã bén; cây lung lay trong bầu là cây mới cắm, dễ chết khi chuyển chậu. Hỏi người bán cây này là giống cao hay lùn, hoa cỡ nào, vì cây con nhìn bằng mắt không cho biết.
Cây con giâm ngọn sẽ tự hình thành củ trong mùa; nếu muốn giữ qua năm sau, coi như bạn sẽ cất củ của chính cây này theo cách ở phần cuối bài.
Củ huệ: chọn củ chắc, chồi khoẻ
Hoa huệ trắng là loài hoa cắt cành quen thuộc, trồng bằng củ. Củ huệ có dạng thân hành, mọc thành khóm, nhiều củ con quanh củ mẹ. Củ giống tốt chắc, to vừa, có áo khô ngoài, đỉnh củ có chồi khoẻ, đáy củ không thối.
Củ huệ quá nhỏ cần thời gian nuôi mới ra hoa; củ quá to đã ra hoa nhiều năm có thể kém hơn củ cỡ vừa khoẻ. Hỏi người bán củ tách từ khóm bao nhiêu năm, khóm đó có cho hoa tốt không.
Ở nhiều vùng quê, huệ được trồng thành ruộng nhỏ để cắt hoa bán ngày rằm, mùng Một; củ giống thường được chính người trồng tách từ ruộng ra bán. Mua củ từ ruộng đang cho hoa tốt, không bị thối củ, vàng lá hàng loạt là cách chọn nguồn đơn giản nhất cho người trồng vài khóm.
Củ huệ để ở chợ lâu trong điều kiện ẩm dễ thối gốc. Bóp nhẹ đáy củ, nếu mềm hoặc có mùi chua thì bỏ. Củ đã nhú mầm xanh ngắn là dấu hiệu sẵn sàng; mầm dài, vàng yếu là củ để lâu.
Mua bao nhiêu củ cho một luống hoa cắt cành
Các con số dưới đây là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách tính từ nhu cầu cành hoa ra số củ.
| Mục | Lay ơn | Thược dược | Huệ |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu (ví dụ giả định) | Vài chục cành cho một dịp | Một hàng hoa chậu trước nhà | Một khóm cắt hoa dần |
| Thường mỗi củ cho | Một cành chính | Nhiều hoa trong mùa | Một hoặc vài ngồng |
| Số củ cần | Bằng số cành cộng dư một phần | Một phần củ mỗi chậu | Vài củ cho một khóm |
| Ghi chú | Trồng nhiều đợt để có hoa nối tiếp | Chậu lớn cho giống hoa to | Khóm lớn dần qua các năm |
Muốn có lay ơn cắt cành vào đúng một dịp, người trồng thường tính ngược ngày và trồng nhiều đợt cách nhau vài ngày để bù rủi ro thời tiết. Có bài riêng về cách tính ngày ngược cho hoa Tết trên trang.
Hỏi người bán củ hoa những gì
Ba loại củ này thường bán ở chợ quê, cửa hàng vật tư và trên mạng. Câu hỏi đúng giúp bạn biết lô củ có đáng mua không.
- Củ lay ơn này màu gì, có lẫn màu không, củ trẻ hay củ đã qua nhiều đời?
- Phần thược dược này có cổ thân và mắt mầm không, chỉ giúp mắt mầm ở đâu?
- Củ huệ tách từ khóm mấy năm tuổi, khóm đó cho hoa tốt không?
- Củ đào lên từ khi nào, đã cất bao lâu, cất thế nào?
- Giống này cây cao chừng nào, hợp chậu hay trồng đất?
Ghi câu trả lời cùng ảnh lô củ. Người bán ở chợ quê thường là người trồng, trả lời rất cụ thể về ruộng nhà mình; người buôn lại thì ít biết hơn, khi đó bạn phải tự kiểm củ kỹ hơn. Với thược dược, nếu người bán lúng túng ở câu hỏi về cổ mầm, đó là tín hiệu đủ để bạn tự kiểm từng phần củ thật kỹ hoặc tìm người bán khác.
Những hiểu lầm khi mua củ hoa nhiều vụ
"Rễ củ thược dược càng mập càng tốt." Độ mập của rễ củ không quyết định có mọc hay không; cổ thân có mắt mầm mới quyết định. Rễ củ vừa phải mà có cổ mầm tốt hơn rễ củ to rời.
"Củ lay ơn to nhất lô là tốt nhất." Củ to dẹt có thể là củ già. Củ cao, dày, chắc thường khoẻ hơn.
"Củ hoa mua về phải trồng ngay kẻo hỏng." Nhiều củ cần thời gian nghỉ trước khi mọc; trồng quá sớm khi củ chưa sẵn sàng có thể nằm im lâu. Hỏi người bán lô củ đã sẵn sàng chưa.
"Đã mua củ thì năm nào cũng phải mua lại." Khác với tulip, ba loài này có thể giữ củ qua nhiều vụ nếu cất đúng cách. Chi phí mua củ ban đầu được dùng lại nhiều năm.
"Củ hoa mua ở chợ quê thì không bằng củ đóng gói." Củ đóng gói có thông tin nhãn, nhưng củ của người trồng địa phương thường quen khí hậu vùng đó. Điều quyết định là củ chắc, sạch bệnh, đúng giống, không phải bao bì.
Cất củ giữa hai vụ: lay ơn, thược dược, huệ
Ở nhiều vùng, củ hoa được đào lên sau khi lá vàng, cất qua mùa mưa hoặc mùa lạnh, rồi trồng lại. Củ lay ơn có áo khô, cất khá giống củ hành tỏi: làm sạch đất, hong khô ở chỗ râm thoáng, bỏ củ mẹ đã teo, giữ củ mới và củ con, cất trong túi lưới, rổ thưa ở chỗ khô mát.
Rễ củ thược dược không có áo bảo vệ, dễ teo khô hoặc thối. Người trồng thường để nguyên chùm, giữ trong vật liệu khô vừa như mùn cưa, cát khô, ở chỗ mát, kiểm định kỳ; chỉ chia chùm khi gần tới vụ trồng để cổ mầm còn nguyên. Củ huệ thì nhiều nơi để nguyên khóm trong đất qua nhiều năm, chỉ tách khi khóm quá dày.
Củ huệ nếu đào lên cất thì xử lý gần giống củ lay ơn: làm sạch, hong khô râm, cất thoáng. Với cả ba loài, kiểm định kỳ mỗi vài tuần, loại củ mềm, củ mốc, và để ý chuột vì củ cất là thức ăn hấp dẫn.
Ghi nhãn màu, giống cho từng túi củ khi cất. Sau vài tháng, củ lay ơn các màu trông y hệt nhau; không ghi là năm sau trồng lẫn lộn.
Câu hỏi thường gặp
Củ thược dược không có mắt mầm có mọc được không?
Không. Mầm thược dược mọc từ cổ thân, không mọc từ rễ củ. Rễ củ rời không có cổ thân sẽ không đâm chồi dù rất mập. Khi mua, nhìn kỹ hoặc nhờ người bán chỉ mắt mầm.
Củ lay ơn to dẹt có tốt không?
Củ dẹt to thường là củ già qua nhiều đời, có thể vẫn ra hoa nhưng không bằng củ cao dày trẻ hơn. Nếu được chọn, ưu tiên củ cao, chắc, đáy nhỏ.
Củ con lay ơn có ra hoa không?
Củ con rất nhỏ thường cần nuôi một hai vụ mới đủ lớn để ra hoa, và trong thời gian đó chỉ cho lá. Hợp với người muốn nhân giống một màu mình thích, không hợp khi cần hoa ngay vụ này.
Củ huệ để lâu có mọc không?
Củ chắc, đáy không thối, mầm còn sống thì vẫn mọc. Củ mềm đáy, có mùi chua, mầm khô đen thì bỏ. Mua gần vụ trồng để củ không phải cất lâu.
Lay ơn có nhìn củ biết màu không?
Không. Củ các màu trông gần như giống nhau. Phải tin vào người bán và ghi nhãn khi cất. Nếu cần đúng màu cho một dịp, mua của người bán có uy tín, giữ tin nhắn mô tả màu.
Thược dược trồng chậu ban công được không?
Được với các giống thấp, hoa vừa. Giống hoa to, cây cao cần chậu lớn, cọc đỡ và chỗ khuất gió. Hỏi người bán chiều cao cây trước khi mua.