Gà vịt con nhuộm màu xanh, đỏ, tím bán trước cổng trường, ở chợ đêm, trong các lễ hội là sinh vật sống bị biến thành đồ chơi. Phần lớn là con giống ít giá trị chăn nuôi, đã chịu nhuộm, chịu chở rong cả ngày, rồi được trẻ ôm nắm, nhét hộp, để trong nhà không có sưởi; nhiều con chết sau vài ngày. Lời khuyên ngắn gọn là không mua, và giải thích cho trẻ vì sao.
Bài này không nhằm trách người bán hay phụ huynh đã lỡ mua. Nó giải thích những gì đang xảy ra phía sau những con gà vịt nhỏ đủ màu, các rủi ro cho trẻ, cách từ chối khi con đòi, và nếu gia đình đã lỡ mua thì làm gì để con vật có cơ hội sống và để trẻ học được điều tốt từ câu chuyện.
Gà vịt con nhuộm màu thường là con gì
Gà con nhuộm màu bán rong thường là con giá trị thấp trong chăn nuôi, theo nhiều người trong nghề, phần lớn là gà trống con của giống gà đẻ trứng hoặc con dư, con nhỏ của các lò ấp. Những con này ít giá trị nuôi thịt, nên được bán với giá rẻ cho người bán rong. Vịt con nhuộm màu cũng tương tự.
Màu được tạo bằng cách nhuộm lông tơ sau khi nở hoặc các cách khác; người mua không biết chất nhuộm là gì, có an toàn không. Quá trình này thêm căng thẳng cho con vật vốn đã yếu. Sau đó chúng bị chở trong lồng, thúng, đứng nắng gió trước cổng trường, chợ đêm nhiều giờ.
Kết quả là phần lớn gà vịt con nhuộm màu được bán ra đã ở trạng thái kiệt sức. Khi về nhà, chúng thiếu ấm, thiếu nước đúng cách, bị trẻ cầm nắm, nên chết nhanh. Trẻ chứng kiến con vật chết, có khi nghĩ rằng do mình, và trải nghiệm đó không phải điều cha mẹ muốn.
Những rủi ro cho trẻ và gia đình
Vi khuẩn từ gà vịt con. Gà vịt con, kể cả con trông sạch sẽ, có thể mang vi khuẩn như Salmonella trên lông, chân, mỏ. Cơ quan y tế nhiều nước khuyến cáo trẻ nhỏ không ôm hôn gà vịt con, không để chúng đi lại nơi ăn uống, và rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm.
Chất nhuộm không rõ. Không ai biết chất nhuộm trên lông là gì. Trẻ cầm nắm, đưa tay lên miệng là tiếp xúc với chất đó.
Bệnh gia cầm. Gà vịt con không rõ nguồn có thể mang mầm bệnh gia cầm, lây cho gà vịt nuôi trong nhà hoặc hàng xóm.
Trải nghiệm buồn cho trẻ. Con vật chết sau vài ngày là chuyện rất phổ biến. Trẻ nhỏ có thể buồn, tự trách mình, hoặc học rằng con vật là đồ chơi dùng xong thì bỏ.
Con vật lớn lên thì sao. Nếu con vật sống, vài tháng sau nó là con gà, con vịt lớn cần chỗ ở, thức ăn, có thể gáy, kêu, bẩn. Gia đình ở chung cư thường không có chỗ cho nó.
Vì sao đây là chuyện phúc lợi động vật
Phúc lợi động vật, nói đơn giản, là con vật được sống không đói khát, không đau đớn kéo dài, có chỗ ở phù hợp, được thể hiện tập tính tự nhiên. Gà vịt con nhuộm màu bán làm đồ chơi vi phạm gần như mọi điều này: bị nhuộm, bị chở rong, bị cầm nắm như đồ chơi, ở trong hộp giấy không sưởi.
Ở nhiều nước, việc bán động vật non nhuộm màu làm đồ chơi bị phê phán hoặc bị hạn chế. Ở Việt Nam, xã hội ngày càng quan tâm hơn tới đối xử nhân đạo với vật nuôi; một số trường học và phụ huynh đã chủ động nhắc nhau không mua. Các quy định pháp luật cụ thể liên quan tới chăn nuôi, buôn bán động vật, an toàn thực phẩm có thể áp dụng tuỳ trường hợp; bạn có thể hỏi cơ quan thú y địa phương nếu muốn biết rõ.
Người mua là mắt xích cuối cùng. Khi không ai mua, người bán không có lý do để nhuộm và chở gà vịt con tới cổng trường. Đó là lý do lời khuyên "không mua" có ý nghĩa, dù nghe có vẻ nhỏ.
Khi con đòi mua: cách nói cho trẻ hiểu
Trẻ nhìn thấy những con gà vịt nhỏ đủ màu thì rất thích, việc từ chối dễ thành giằng co. Một vài cách nói giúp trẻ hiểu thay vì chỉ nghe "không".
- Nói về con vật, không nói về tiền. "Bạn gà con này cần mẹ, cần chỗ ấm, cần ăn đúng; nhà mình chưa có chỗ cho bạn ấy lớn lên."
- Giải thích màu lông. "Gà con thật có màu vàng, nâu. Màu xanh đỏ là người ta nhuộm lên, làm bạn ấy mệt."
- Hẹn một trải nghiệm khác. Về quê thăm đàn gà của ông bà, đi trang trại giáo dục, đọc sách tranh về gà vịt, xem gà mái ấp trứng.
- Không doạ, không mắng. Trẻ thích con vật là điều tốt. Mục tiêu là hướng tình cảm đó đúng cách.
- Làm gương. Khi người lớn cũng nói "nhà mình không mua", trẻ dễ chấp nhận hơn.
Nếu nhà trường có buổi sinh hoạt về đối xử với con vật, phụ huynh có thể đề xuất chủ đề này. Một lời giải thích chung cho cả lớp hiệu quả hơn từng nhà tự nói.
Nếu đã lỡ mua: chăm cho con vật có cơ hội sống
Nhiều gia đình đã mua trước khi biết. Nếu con gà vịt đang ở nhà bạn, những bước sau giúp nó có cơ hội sống và giúp trẻ học cách chăm sóc có trách nhiệm.
- Đặt con vật vào thùng carton có lót giấy hoặc vải khô, thùng đủ rộng để nó đi lại.
- Giữ ấm: đặt một bóng đèn sưởi ở một đầu thùng, cách đủ xa để không làm bỏng, để con vật tự chọn chỗ ấm hay mát. Không để thùng ngoài gió lạnh hoặc dưới quạt.
- Cho uống nước sạch trong nắp nông để không bị ướt, không chết đuối. Cho ăn cám dành cho gà con hoặc tấm nhỏ theo hướng dẫn người bán cám.
- Hạn chế cầm nắm. Trẻ có thể ngồi nhìn, đặt tay nhẹ dưới sự trông của người lớn, sau đó rửa tay bằng xà phòng.
- Không tắm để rửa màu. Con vật nhỏ bị ướt dễ chết vì lạnh. Lông màu sẽ thay dần khi lông thật mọc ra.
- Tính trước tương lai: nếu nhà không có chỗ nuôi lớn, tìm người thân ở quê hoặc người nuôi gà sẵn lòng nhận khi con vật đã cứng cáp.
Nếu con vật có biểu hiện ủ rũ, không ăn uống, hãy hỏi người có kinh nghiệm nuôi gà hoặc thú y. Đừng tự cho uống thuốc người hay thuốc không rõ loại.
Nếu con vật chết: nói chuyện với trẻ thế nào
Dù chăm cẩn thận, gà vịt con nhuộm màu vẫn có thể chết vì đã yếu từ trước. Khi điều đó xảy ra, hãy nói thật với trẻ bằng ngôn ngữ đơn giản: bạn gà đã rất mệt từ trước khi về nhà mình, nhà mình đã cố gắng giữ ấm, cho ăn, nhưng bạn ấy không khoẻ lại được.
Tránh để trẻ nghĩ là lỗi của mình. Có thể cùng trẻ làm một việc nhỏ để chia tay, như chôn ở góc vườn nếu nhà có vườn, xa nguồn nước, đủ sâu, hoặc xử lý theo cách phù hợp nơi gia đình sống. Người lớn đeo găng hoặc dùng túi khi cầm xác, rửa tay sau đó.
Đây cũng là lúc nhẹ nhàng nói lại vì sao nhà mình sẽ không mua gà vịt con nhuộm màu nữa. Trẻ học được về trách nhiệm với sinh vật sống từ chính trải nghiệm này, nếu người lớn dẫn dắt bằng sự bình tĩnh và tôn trọng.
Muốn cho trẻ trải nghiệm nuôi gà: những cách tốt hơn
Nếu gia đình có vườn và thật sự muốn nuôi gà, hãy mua gà con khoẻ ở nơi có nguồn rõ, chuẩn bị chỗ úm, và để trẻ tham gia chăm dưới sự hướng dẫn. Đó là trải nghiệm trọn vẹn: trẻ thấy gà lớn lên, đẻ trứng, và học cách chăm sóc mỗi ngày.
Nếu không có chỗ nuôi, trẻ vẫn có thể tìm hiểu về gà vịt qua chuyến thăm trang trại, vườn của người thân ở quê, các khu trải nghiệm nông nghiệp có hướng dẫn. Trẻ có thể quan sát gà mái ấp trứng, cho gà ăn, nhặt trứng, rồi về nhà vẽ lại.
Những trải nghiệm này không biến con vật thành đồ chơi một tuần. Chúng cho trẻ thấy con vật là sinh vật sống có nhu cầu riêng, và giúp trẻ lớn lên với sự tôn trọng động vật. Không cần chấm điểm hay so sánh trẻ nào chăm giỏi hơn; điều quý là sự tò mò và quan tâm.
Nhìn người bán một cách công bằng
Người bán gà vịt con nhuộm màu trước cổng trường thường là người lao động thu nhập thấp, kiếm sống bằng món hàng nhỏ. Nhiều người không nghĩ tới chuyện phúc lợi động vật hay nguy cơ vi khuẩn, chỉ thấy trẻ con thích thì bán. Trách mắng họ ngay trước cổng trường thường không giải quyết được gì mà còn gây căng thẳng trước mặt trẻ.
Cách hiệu quả hơn là giảm nhu cầu: phụ huynh thống nhất không mua, nhà trường nhắc học sinh, và khi cần thì góp ý qua kênh chính thức. Khi không còn người mua, món hàng này tự biến mất mà không ai phải mất mặt.
Nếu bạn quen người bán, hãy nhẹ nhàng trò chuyện về những điều trong bài này. Có người bán đã chuyển sang bán đồ chơi khác sau khi hiểu ra. Thay đổi bắt đầu từ thông tin, không phải từ sự phán xét.
Nhà trường và hội phụ huynh có thể làm gì
Một buổi sinh hoạt ngắn về con vật. Giải thích vì sao gà con có màu vàng nâu, vì sao không nhuộm, gà con cần gì để sống. Trẻ hiểu thì tự không đòi mua.
Thông báo chung tới phụ huynh. Một tin nhắn trong nhóm lớp giải thích lý do không nên mua, tránh nêu tên người bán hay đối đầu.
Trao đổi với chính quyền phường xã. Về việc bày bán động vật sống trước cổng trường, liên quan vệ sinh và an toàn giao thông cho học sinh.
Tổ chức trải nghiệm tốt hơn. Chuyến thăm trang trại có hướng dẫn, góc quan sát trứng nở có người lớn chăm, sách tranh về vật nuôi. Không chấm điểm, không xếp hạng trẻ; mục tiêu là sự tò mò và lòng tốt với con vật.
Làm gương trong các dịp lễ hội. Hội chợ trường, ngày hội thiếu nhi là lúc gà vịt con nhuộm màu hay xuất hiện. Ban tổ chức có thể chủ động không mời gian hàng bán động vật sống làm đồ chơi, thay bằng góc tô tượng, trồng cây, gấp giấy hình con vật.
Câu hỏi thường gặp
Gà con nhuộm màu có nuôi lớn được không?
Có con nuôi lớn được nếu được giữ ấm, cho ăn uống đúng và không bị cầm nắm nhiều. Nhưng nhiều con đã yếu từ trước nên tỷ lệ chết cao. Nếu nuôi được, lông màu sẽ rụng dần, thay bằng lông thật khi gà lớn.
Chất nhuộm trên lông gà có độc không?
Người mua không biết người bán dùng chất gì để nhuộm. Một số chất có thể gây kích ứng hoặc không an toàn. Hạn chế cho trẻ cầm nắm, không để trẻ đưa tay lên miệng, rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm.
Trẻ ôm gà con rồi bị tiêu chảy có liên quan không?
Có thể liên quan nếu gà con mang vi khuẩn như Salmonella. Đưa trẻ đi khám nếu tiêu chảy, sốt, đau bụng, và báo bác sĩ biết trẻ đã chạm vào gà vịt con. Không tự cho trẻ uống thuốc.
Có nên mua gà con nhuộm màu để "cứu" chúng không?
Mua để cứu vô tình tạo thêm nhu cầu, người bán sẽ tiếp tục nhuộm và bán. Nếu thật sự muốn giúp, cách tốt hơn là không mua và lan toả thông tin để ít người mua hơn.
Nhà ở chung cư có nuôi gà con được không?
Gà con cần sưởi, lớn lên cần chỗ đi lại, sẽ gáy, có mùi và phân. Phần lớn chung cư không phù hợp và có thể có nội quy không cho nuôi gia cầm. Nếu lỡ mua, hãy tìm người có vườn nhận nuôi khi gà đã cứng cáp.
Có thể báo ai khi thấy bán gà vịt con nhuộm màu trước cổng trường?
Bạn có thể trao đổi với nhà trường, hội phụ huynh, hoặc chính quyền phường xã về việc bán động vật trước cổng trường, nhất là liên quan tới vệ sinh và an toàn cho học sinh. Thái độ bình tĩnh, góp ý thay vì đối đầu với người bán sẽ hiệu quả hơn.