Muốn có trứng gà nhà ăn, bạn có ba cách mua: mua gà con rồi nuôi tới khi đẻ, mua gà hậu bị sắp vào đẻ, hoặc mua gà đang đẻ, kể cả gà mái loại thải từ trại đẻ. Gà con rẻ nhất lúc mua nhưng phải chờ nhiều tháng và có cả trống lẫn mái; gà hậu bị và gà đang đẻ cho trứng sớm hơn nhưng đắt hơn và khó biết lịch sử. Số con cần mua tính ngược từ số trứng cả nhà ăn mỗi tuần.
Bài này dành cho hộ nuôi vài con đến một hai chục con trong sân vườn, không phải trại gà đẻ. Phần chọn giống gà đẻ chuyên trứng hay kiêm dụng theo đặc điểm di truyền đã có ở các tài liệu chọn giống; ở đây tập trung vào quyết định mua dạng hàng nào, mua bao nhiêu, mua ở đâu và hỏi gì.
Ba dạng hàng khi mua gà mái lấy trứng
Mỗi dạng ứng với một khoảng thời gian chờ, một mức rủi ro và một mức giá khác nhau. Không dạng nào tốt nhất cho mọi nhà.
| Dạng hàng | Thời gian tới khi có trứng | Rủi ro chính | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Gà con chưa phân trống mái | Nhiều tháng, tuỳ giống | Hao giai đoạn úm, một phần là trống | Người có thời gian, chỗ úm, muốn cả thịt cả trứng |
| Gà con đã chọn mái | Nhiều tháng | Phân trống mái lúc nhỏ có thể sai | Người muốn tránh trống dư |
| Gà hậu bị sắp đẻ | Vài tuần | Không rõ lịch tiêm phòng, căng thẳng khi chuyển chỗ | Người muốn có trứng sớm, ít công úm |
| Gà đang đẻ | Gần như ngay, có thể ngừng đẻ vài tuần sau khi chuyển chỗ | Tuổi thật không rõ, có thể là gà già | Người muốn trứng ngay, chấp nhận giá cao |
| Gà mái loại thải từ trại đẻ | Thường ngay, mức đẻ thấp hơn gà trẻ | Gà đã qua đỉnh đẻ, sức khoẻ không đều | Người muốn thử, chấp nhận sản lượng thấp |
Nhiều hộ chọn cách kết hợp: mua vài con gà đang đẻ để có trứng ngay, đồng thời nuôi một lứa gà con để thay dần khi gà già giảm đẻ. Cách này giữ được nhịp trứng mà không phải bỏ ra nhiều tiền một lúc.
Tính số gà mái cần nuôi
Phép tính dưới đây dùng số giả định để minh hoạ cách nghĩ. Mức đẻ thực tế phụ thuộc giống, tuổi gà, thức ăn, ánh sáng, mùa và cách chăm.
- Số trứng cả nhà ăn mỗi tuần. Ví dụ giả định: bốn người, mỗi người khoảng bốn quả mỗi tuần, tổng khoảng mười sáu quả.
- Mức đẻ trung bình mỗi mái mỗi tuần ở điều kiện nhà bạn. Gà ta nuôi thả vườn thường đẻ ít hơn gà chuyên trứng nuôi công nghiệp và đẻ theo đợt, có thời gian nghỉ đẻ, ấp. Ví dụ giả định: trung bình khoảng ba quả mỗi tuần cho cả năm.
- Chia lấy số mái cần có. Ví dụ giả định: mười sáu chia ba, khoảng năm đến sáu mái đang đẻ.
- Cộng phần mái nghỉ đẻ, ấp, thay lông. Không phải lúc nào mọi mái cũng đẻ. Cộng thêm một hai con.
- Nếu mua gà con chưa phân trống mái, nhân đôi và cộng hao hụt. Gần một nửa có thể là trống; thêm phần hao giai đoạn úm.
Kết quả ví dụ giả định: khoảng bảy tám mái nếu mua gà đã là mái, hoặc khoảng hai chục gà con chưa phân trống mái. Con số thật của nhà bạn sẽ rõ sau vài tháng ghi chép số trứng mỗi ngày.
Gà con: rẻ lúc mua, đắt về thời gian
Mua gà con để nuôi lấy trứng nghĩa là bạn chờ nhiều tháng trước khi có quả trứng đầu tiên. Trong thời gian đó, gà ăn, cần chỗ, cần tiêm phòng, có thể hao. Với gà ta con chưa phân trống mái, khoảng một nửa đàn có thể là trống; nhiều nhà nuôi trống tới khi lớn để làm thịt, như vậy đàn gà con thành ra một kế hoạch vừa thịt vừa trứng.
Ưu điểm là bạn biết rõ đàn gà của mình từ đầu: ăn gì, tiêm phòng gì, có bệnh gì. Gà lớn lên ở vườn nhà quen chỗ, quen người, ít bị căng thẳng như gà mới chuyển tới. Với gia đình có trẻ nhỏ, quá trình nuôi gà từ lúc bé xíu tới khi đẻ quả trứng đầu tiên cũng là một trải nghiệm đáng giá.
Một số nơi bán gà con đã chọn mái. Phân biệt trống mái ở gà ta con mới nở bằng mắt rất khó và không chắc chắn; một số giống được tạo dòng để phân biệt theo màu lông khi mới nở. Nếu người bán hứa "bao mái", hãy hỏi họ phân biệt bằng cách nào, và thoả thuận trước nếu lớn lên ra trống thì xử lý ra sao.
Gà hậu bị và gà đang đẻ: hỏi gì để không mua phải gà già
Gà hậu bị là gà mái đã lớn, sắp vào đẻ. Mua dạng này giúp bạn có trứng sau vài tuần mà không phải úm. Gà đang đẻ cho trứng gần như ngay, nhưng nhiều con ngừng đẻ một thời gian sau khi chuyển chỗ vì căng thẳng; đây là phản ứng thường gặp, không nhất thiết là bị lừa.
Rủi ro lớn nhất là không biết tuổi thật. Gà đang đẻ có thể là gà mái trẻ vừa vào đẻ, cũng có thể là gà đã đẻ vài năm, sắp giảm hẳn. Bạn có thể quan sát vài dấu hiệu: mào tích đỏ tươi, đầy đặn thường thấy ở gà đang đẻ tốt; chân, mỏ, lông có thể cho thêm gợi ý nhưng không chắc chắn với mọi giống. Cách đáng tin hơn là hỏi người bán gà nở khi nào, bắt đầu đẻ khi nào, và mua ở nơi có ghi chép.
Hỏi thêm về tiêm phòng: gà đã được làm vắc xin những bệnh nào, khi nào. Gà nuôi ở trại thường có lịch; gà nuôi ở hộ thì nhiều khi không ghi. Thông tin này cần cho thú y xã khi bạn hỏi lịch tiếp theo.
Gà mái đòi ấp: không phải hàng lỗi nhưng phải tính vào
Gà ta và nhiều giống gà nội có bản năng ấp mạnh: sau một đợt đẻ, gà mái nằm lì trong ổ, xù lông, kêu cục cục và mổ khi bị chạm vào, ngừng đẻ trong nhiều tuần. Người mua lần đầu hay tưởng mình mua phải gà ốm hoặc gà hết đẻ. Thật ra đây là tập tính bình thường, và cũng là lý do mức đẻ trung bình cả năm của gà ta thấp hơn gà chuyên trứng.
Khi đi mua gà đang đẻ, hãy hỏi người bán con nào hay đòi ấp, gà vừa ấp xong lứa trước khi nào. Gà đang có dấu hiệu đòi ấp mà được bán như "gà đang đẻ" thì vài ngày sau về nhà bạn sẽ không có trứng; điều này nên được nói rõ, không phải để mặc cả mà để bạn biết mình đang mua gì.
Nếu mục tiêu chính là trứng ăn đều, hỏi người bán giống họ có hay đòi ấp không và tính phần mái nghỉ ấp vào số con cần mua. Nếu bạn lại muốn có gà con tự nở, một hai mái hay đòi ấp trong đàn là điểm cộng.
Gà mái loại thải từ trại đẻ: đáng mua không
Ở một số vùng, trại gà đẻ bán gà mái sau khi đàn đã qua giai đoạn đẻ cao nhất, thường cho thương lái làm thịt. Một số hộ mua lại vài con để nuôi lấy trứng ở nhà. Gà này vẫn có thể đẻ, nhưng ít hơn và không đều như gà trẻ, và đã quen sống trong lồng hoặc chuồng nuôi công nghiệp, cần thời gian để quen thả vườn.
Ưu điểm là giá thường không cao và bạn có trứng sớm. Nhược điểm là sức khoẻ gà không đều: có con khoẻ, có con suy yếu, lông xơ xác, chân yếu. Hãy chọn từng con, quan sát dáng đi, mắt, mào, hậu môn sạch. Hỏi trại đã tiêm phòng gì và lần cuối khi nào.
Nhiều người mua gà loại thải còn vì lý do tình cảm: muốn cho những con gà đã sống cả đời trong lồng một khoảng sân. Đó là lựa chọn đáng trân trọng, miễn là bạn chuẩn bị chỗ nuôi đàng hoàng và chấp nhận sản lượng trứng không cao.
Mua ở đâu và hỏi gì
Hàng xóm, người quen nuôi gà. Nguồn tốt nhất cho người mua vài con: biết gà nuôi thế nào, có thể quay lại hỏi. Nhưng cũng đừng ngại hỏi tuổi gà và tiêm phòng.
Chợ phiên. Có gà hậu bị, gà đang đẻ, nhưng nguồn lẫn. Chọn sạp quen, hỏi kỹ, tránh mua lúc có tin dịch.
Trại gà đẻ bán gà loại thải. Hỏi trực tiếp trại, chọn từng con. Hỏi giấy tờ kiểm dịch nếu chở qua địa bàn khác theo quy định hiện hành.
Cơ sở giống bán gà hậu bị. Có lịch tiêm phòng, có ghi chép, giá cao hơn. Hợp với người muốn chắc chắn.
Những câu chung cần hỏi. Gà nở khi nào, đẻ từ khi nào, đã làm vắc xin gì, đang ăn gì, có con nào trong đàn bị bệnh gần đây không. Ghi lại câu trả lời ngay khi mua, vì vài tuần sau bạn sẽ không nhớ con nào mua ở đâu, ai nói gì.
Chuẩn bị trước khi đón gà mái về
Gà mái lớn chuyển chỗ dễ căng thẳng, nên chỗ ở sẵn sàng từ trước giúp gà nhanh quen và sớm đẻ lại.
- Chuồng ngủ khô, kín gió lùa, có sào đậu ở độ cao vừa phải, cửa đóng được ban đêm để tránh chồn, chó, mèo.
- Ổ đẻ đặt chỗ tối, yên tĩnh, lót rơm hoặc trấu khô. Gà thích đẻ ở chỗ kín đáo; không có ổ, gà dễ đẻ rải khắp vườn.
- Sân hoặc vườn quây lưới để gà bới, tắm cát, không chạy sang nhà hàng xóm.
- Máng ăn, máng uống sạch, đặt chỗ có mái che.
- Khu tách riêng cho gà mới nếu nhà đã có gà, để theo dõi một thời gian trước khi nhập đàn.
- Thức ăn giống thức ăn gà đang ăn ở chỗ cũ trong những ngày đầu, rồi đổi dần nếu cần.
Những thứ này không cần đắt tiền; nhiều hộ dùng tre, lưới cũ, thùng gỗ làm ổ. Điều quan trọng là có đủ trước ngày gà về.
Ghi số trứng mỗi ngày để biết có nên mua thêm
Sau khi gà quen chỗ, hãy ghi số trứng nhặt được mỗi ngày lên tờ lịch hoặc ghi chú điện thoại. Chỉ cần một con số mỗi ngày. Sau vài tháng, bạn có số liệu thật của đàn nhà mình: trung bình bao nhiêu quả mỗi tuần, mùa nào đẻ nhiều, mùa nào ít, sau đợt gà ấp, thay lông thì giảm bao lâu.
Con số này trả lời câu hỏi có nên mua thêm gà hay không chính xác hơn mọi lời khuyên chung. Nếu đàn cho dư trứng, không cần mua thêm; nếu thiếu, bạn biết thiếu khoảng bao nhiêu và tính ra cần thêm mấy mái. Ghi chép cũng giúp phát hiện sớm vấn đề: số trứng tụt đột ngột có thể do thời tiết, thức ăn, bị chồn rình, hoặc gà có bệnh, cần để ý và hỏi thú y khi kèm dấu hiệu ốm.
Khi gà già dần, số trứng giảm. Ghi chép cho bạn thấy lúc nào nên bắt đầu nuôi lứa thay thế, thay vì đợi tới khi đàn gần như ngừng đẻ mới lo. Với gà ta, thời gian từ lúc mua gà con tới khi đẻ khá dài, nên lứa thay thế cần được bắt đầu sớm, khi đàn cũ vẫn còn đẻ khá.
Cũng nên ghi kèm vài dòng về thức ăn, thời tiết, những ngày gà có biểu hiện lạ. Sau một năm, cuốn sổ nhỏ ấy là tài liệu quý nhất của chính nhà bạn về chuyện nuôi gà lấy trứng.
Câu hỏi thường gặp
Có cần nuôi gà trống để gà mái đẻ trứng không?
Không. Gà mái đẻ trứng không cần gà trống; trứng không có trống là trứng không phôi, vẫn ăn được bình thường. Gà trống chỉ cần nếu bạn muốn trứng có phôi để ấp. Không nuôi trống còn bớt tiếng gáy với hàng xóm.
Gà mới mua về không đẻ có phải bị lừa không?
Chưa chắc. Gà mái chuyển chỗ ở thường ngừng đẻ một thời gian vì căng thẳng, thay đổi thức ăn, ánh sáng. Cho gà thời gian thích nghi, đủ thức ăn, nước, chỗ đẻ yên tĩnh. Nếu sau thời gian dài vẫn không đẻ, gà có thể đã già hoặc có vấn đề sức khoẻ.
Nên mua gà ta hay gà chuyên trứng để nuôi sân vườn?
Gà chuyên trứng đẻ nhiều hơn khi được nuôi đúng chế độ dinh dưỡng, nhưng có thể kém thích nghi thả vườn. Gà ta chịu thả vườn, ít đẻ hơn, hay đòi ấp. Lựa chọn tuỳ chỗ nuôi và kỳ vọng; hỏi người nuôi gần nhà xem giống nào hợp vùng mình.
Trứng gà nhà nuôi có cần rửa trước khi cất không?
Nhiều hướng dẫn khuyên không rửa trứng khi chưa dùng ngay vì lớp màng tự nhiên ngoài vỏ giúp hạn chế vi khuẩn xâm nhập; chỉ lau khô chỗ bẩn và rửa ngay trước khi nấu. Giữ ổ đẻ sạch để trứng ít bẩn. Luôn nấu chín trứng, rửa tay sau khi nhặt trứng.
Mấy con gà mái thì cần bao nhiêu chỗ?
Tuỳ cách nuôi: nhốt chuồng có sân chơi hay thả vườn. Gà cần chỗ ngủ khô ráo, kín gió, có sào đậu, ổ đẻ, và sân để bới, tắm cát. Chật chội làm gà mổ nhau, dễ bệnh. Hỏi người nuôi có kinh nghiệm trong vùng hoặc khuyến nông về kích thước chuồng phù hợp.
Gà đẻ loại thải mua về có ăn thịt được không nếu không đẻ?
Gà khoẻ mạnh, đã qua thời gian ngừng thuốc theo hướng dẫn thú y, có thể dùng làm thịt như gà mái già thông thường. Không giết thịt gà có dấu hiệu bệnh. Nếu không rõ gà vừa được dùng thuốc gì, hỏi người bán hoặc thú y trước khi dùng.