Rau ăn quả trồng chậu cần chọn hạt theo dạng cây trước khi chọn theo loại quả: cây bụi gọn (ớt, cà tím, đậu bắp, cà chua dạng lùn) hợp chậu đứng một mình; cây leo (dưa leo, mướp, khổ qua, đậu đũa, bầu) cần giàn hoặc lưới; cây bò lan (bí đỏ, dưa hấu) cần diện tích sàn rộng và khó hợp sân thượng nhỏ. Trên gói, các chữ như "lùn", "thấp cây", "sinh trưởng hữu hạn", "thích hợp trồng chậu" là thông tin quan trọng nhất với người trồng thùng xốp.
Rau ăn quả cũng cần nhiều nắng hơn rau ăn lá, thường từ sáu giờ nắng trực tiếp trở lên để ra hoa đậu trái tốt. Bài này giúp người trồng sân thượng, ban công đọc gói theo hai câu hỏi: cây này cần bao nhiêu chỗ, và chỗ mình có đủ nắng cho nó không.
Rau ăn quả theo dạng cây và chỗ trồng
Bảng xếp các loại phổ biến theo dạng cây. Mỗi loại có giống gọn và giống to; đọc gói để biết mình đang cầm loại nào.
| Dạng cây | Rau thường gặp | Chỗ trồng hợp | Chữ cần tìm trên gói |
|---|---|---|---|
| Bụi gọn | Ớt, cà tím, đậu bắp, cà chua lùn, ớt ngọt | Chậu, thùng xốp từng cây | Lùn, thấp cây, trồng chậu, sinh trưởng hữu hạn |
| Leo nhẹ | Dưa leo, đậu đũa, đậu cô ve leo, khổ qua | Thùng xốp kèm lưới, giàn tựa tường | Leo giàn, chiều dài dây, thời gian cho trái |
| Leo nặng | Mướp, bầu, bí xanh | Giàn chắc, sân rộng | Giống trái nhỏ, giống ngắn ngày nếu có |
| Bò lan | Bí đỏ, dưa hấu, dưa lưới ngoài trời | Đất vườn rộng, ít hợp sân thượng nhỏ | Giống trái nhỏ, có thể cho leo giàn |
| Cà chua vô hạn | Cà chua thịt, cà chua bi nhiều giống | Chậu to kèm cọc cao hoặc giàn | Sinh trưởng vô hạn, cần làm giàn |
Sân thượng nhỏ nên dồn diện tích cho cây bụi gọn và cây leo nhẹ; cây bò lan và leo nặng chiếm chỗ lớn, chỉ hợp khi có sân rộng và giàn chắc.
Hữu hạn và vô hạn: hai chữ quan trọng trên gói cà chua
Cà chua chia hai dạng sinh trưởng. Dạng hữu hạn (determinate) cây cao tới một mức thì ngọn kết thúc bằng chùm hoa, cây gọn, ra trái tập trung trong một khoảng thời gian rồi tàn. Dạng vô hạn (indeterminate) ngọn tiếp tục vươn dài suốt mùa, vừa lớn vừa ra hoa, cây cao vượt đầu người nếu không bấm ngọn, cho trái rải rác lâu dài.
Với người trồng thùng xốp, dạng hữu hạn hoặc bán hữu hạn dễ quản lý hơn: không cần giàn cao, ít bị gió quật đổ, hợp ban công thấp. Dạng vô hạn hợp người có giàn chắc, chậu to và muốn hái dần cà chua suốt nhiều tháng.
Không phải gói nào cũng ghi rõ hai chữ này. Có gói ghi "cây thấp", "thích hợp trồng chậu", "cần làm giàn", "chiều cao cây". Người mua nên tìm các dòng đó; nếu gói chỉ có ảnh trái mà không nói gì về dạng cây, hỏi người bán. Mua nhầm cà chua vô hạn cho ban công nhỏ thì cây sẽ vươn dài, đổ rạp, chiếm hết chỗ của các chậu khác.
Nắng: điều kiện quyết định với rau ăn quả
Rau ăn quả phải ra hoa, đậu trái và nuôi trái tới chín; tất cả cần năng lượng từ ánh sáng. Thiếu nắng thì cây vươn cao, ít hoa, hoa rụng, trái nhỏ. Ban công chỉ có ba bốn giờ nắng là chỗ khó cho cà chua, dưa, bí; ớt và cà tím chịu khá hơn nhưng vẫn cho ít trái hơn.
Sân thượng thì ngược lại: thường dư nắng, nắng gắt phản xạ từ sàn bê tông, gió mạnh, đất trong thùng nóng nhanh vào trưa hè. Nhiều loại rau ăn quả rụng hoa khi quá nóng; cà chua, ớt ngọt là ví dụ. Người trồng sân thượng nên tìm gói ghi "chịu nhiệt" và gieo vào mùa mát hơn nếu ở vùng nóng quanh năm.
Cách chọn hợp lý: ban công ít nắng ưu tiên ớt cay, cà tím, đậu bắp, đậu đũa; sân thượng nhiều nắng mới tính tới cà chua, dưa leo, khổ qua, mướp. Chỗ nắng chiều gắt mà không che được thì tránh cà chua và ớt ngọt vào mùa hè.
Gió, sức chịu tải và chỗ làm giàn
Gió sân thượng. Cây leo trên giàn cao như vải căng buồm, gió mạnh có thể quật đổ cả giàn và thùng. Ở tầng cao, chọn giống leo trái nhỏ, giàn thấp, buộc chắc vào lan can hay khung cố định.
Sức chịu tải. Thùng đất ướt rất nặng; giàn bầu bí mướp khi có trái càng nặng thêm. Sân thượng cũ, ban công đúc hẫng nên hỏi người hiểu kết cấu trước khi đặt nhiều thùng lớn và giàn nặng.
Chỗ làm giàn. Không có chỗ cột giàn thì cây leo mất ưu thế. Nếu chỉ có lan can, chọn dưa leo, đậu đũa leo theo lưới tựa lan can; mướp, bầu trái nặng cần khung chắc hơn.
Hàng xóm. Dây leo bò sang ban công nhà bên, trái rơi xuống lối đi chung là chuyện hay gây phiền. Chọn giống gọn và tính trước hướng leo.
Nước thoát. Thùng nhiều cây ăn quả tưới nhiều nước; nước thoát chảy xuống sàn, xuống nhà dưới hoặc vào ống thoát chung kéo theo đất. Đặt khay hứng và tính trước đường nước trước khi mua nhiều hạt cho nhiều thùng.
Sân thượng chung cư và quy định của toà nhà
Người ở chung cư, nhà phố chung tường nên tìm hiểu trước khi mua hạt cho cả chục thùng: toà nhà có cho đặt thùng đất, làm giàn trên sân thượng chung hay ban công không; có quy định về tải trọng, về vật treo ngoài lan can, về nước chảy xuống tầng dưới không. Nhiều ban quản lý chỉ cho phép chậu trong phạm vi ban công, cấm giàn cao vượt lan can vì lý do an toàn khi gió bão.
Hỏi trước giúp người mua chọn đúng nhóm hạt: nếu không được làm giàn, dồn tiền vào ớt, cà tím, cà chua lùn, đậu lùn thay vì mướp, bầu, dưa leo leo. Nếu sân thượng chung có lịch chống thấm, sửa mái, thì tránh gieo những loại chiếm thùng nhiều tháng vào đúng thời gian đó. Mua hạt theo điều kiện được phép, không theo điều kiện mong muốn, sẽ đỡ phải bỏ dở cả vụ giữa chừng.
Kích cỡ chậu, thùng ảnh hưởng tới chọn giống
Rau ăn quả có bộ rễ lớn hơn rau ăn lá nhiều, và phải nuôi cây suốt nhiều tháng. Một chậu nhỏ chỉ vài lít đất giữ nước kém, nóng nhanh, cạn dinh dưỡng sớm; cây trong đó thường ra ít trái, trái nhỏ, cây tàn sớm. Người mua hạt nên nhìn chậu của mình trước khi nhìn gói hạt.
Thùng xốp cỡ phổ biến hợp với một cây cà chua lùn, một cây ớt, hai cây dưa leo hoặc hai ba cây đậu bắp. Giống cà chua vô hạn trái to, cây mướp, bầu cần chậu, thùng lớn hơn hẳn hoặc trồng xuống đất. Nếu nhà chỉ có chậu nhỏ, hãy chọn giống ghi rõ "thích hợp trồng chậu", ớt kiểng, cà chua bi lùn.
Ngoài cỡ, chất liệu cũng có ảnh hưởng: thùng xốp cách nhiệt tốt, chậu nhựa đen hấp nhiệt mạnh dưới nắng, chậu đất nung thoát hơi nhanh. Người trồng sân thượng nóng nên tính tới điều này khi chọn giữa giống chịu nhiệt và giống thường.
Một cách nghĩ hữu ích: với rau ăn quả trong chậu, thà ít cây trong chậu to còn hơn nhiều cây trong chậu nhỏ. Hai cây ớt khoẻ trong hai thùng đủ đất thường cho nhiều trái hơn sáu cây ớt chen nhau trong sáu chậu nhỏ, và người mua cũng chỉ cần ít hạt hơn.
Gói hạt hiếm khi ghi cỡ chậu cụ thể. Dòng "thích hợp trồng chậu" và chiều cao cây là hai thông tin giúp suy ra. Thiếu cả hai, hỏi người bán hoặc tìm giống khác có ghi.
Thời vụ rau ăn quả trên sân thượng và ban công
Rau ăn quả từ lúc gieo tới lúc thu trái thường mất từ hai tới bốn tháng tuỳ loại. Vì vậy thời điểm mua hạt phải tính ngược từ mùa ra trái: cây cần ra hoa vào lúc thời tiết thuận. Cà chua, ớt ngọt ra hoa đậu trái kém khi nắng nóng gay gắt; dưa leo, khổ qua, mướp, đậu đũa chịu nóng tốt hơn.
Ở miền Bắc, mùa thu đông là mùa thuận cho cà chua, ớt ngọt; mùa xuân hè hợp dưa leo, mướp, bầu, khổ qua, đậu đũa. Ở miền Nam, những tháng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô thường dễ chịu hơn cho cà chua; giữa mùa khô nắng gắt nên chọn giống chịu nhiệt hoặc chuyển sang nhóm dưa, đậu.
Sân thượng nóng hơn mặt đất vườn vài độ vào trưa hè, nên mùa thuận ở sân thượng thường hẹp hơn mùa thuận ghi trên gói. Người trồng sân thượng nên mua hạt sớm hơn một chút để cây kịp ra trái trước khi nắng gắt nhất, hoặc chọn giống ngắn ngày.
Mùa mưa có thêm một bất lợi cho rau ăn quả: hoa bị mưa làm rụng, phấn bị ướt khó thụ, trái dễ nứt và thối. Người trồng không có mái che nên dồn rau ăn quả vào mùa khô, còn mùa mưa chuyển sang rau ăn lá chịu ẩm.
Ghi lại ngày gieo, ngày ra hoa, ngày thu trái đầu tiên của từng loại. Sau một hai vụ, người trồng có lịch mua hạt riêng cho sân nhà mình, chính xác hơn mọi khuyến cáo chung.
Mua bao nhiêu hạt cho vài chậu rau ăn quả
Rau ăn quả thường trồng mỗi chậu một cây hoặc vài cây, nên số hạt cần ít hơn rau ăn lá rất nhiều. Ví dụ giả định cho sân thượng có 10 thùng xốp:
- Phân thùng: 3 thùng ớt, 2 thùng cà chua lùn, 3 thùng dưa leo kèm lưới, 2 thùng đậu bắp.
- Số cây mỗi thùng: ớt 1 cây, cà chua 1 cây, dưa leo 2 cây, đậu bắp 2 cây (ví dụ giả định, tuỳ thùng và giống).
- Tổng cây: 3 ớt, 2 cà chua, 6 dưa leo, 4 đậu bắp.
- Hệ số dư cho hạt không mọc và cây con yếu: khoảng gấp đôi, tức 6 hạt ớt, 4 hạt cà chua, 12 hạt dưa leo, 8 hạt đậu bắp.
- Một gói nhỏ mỗi loại là thừa. Nếu gói ghi số hạt, có thể chia với người quen; nếu gói nhiều hạt và hạt bền như dưa leo, cất phần thừa cho vụ sau.
Điều đáng tính hơn số hạt là thời gian: rau ăn quả chiếm thùng nhiều tháng. Gieo ít, chọn giống đúng dạng cây, và có kế hoạch cho thùng trống sau khi cây tàn.
Các gói nên để lại trên kệ khi trồng chậu
Gói chỉ có ảnh trái to, không nói gì về dạng cây và chiều cao; gói dưa hấu, bí đỏ trái to mà người mua chỉ có ban công vài mét vuông; gói ghi "năng suất cao trên ruộng" dành cho trồng thương mại cần đất sâu, khoảng cách rộng. Đây là những gói hợp người khác, không hợp người trồng chậu.
Cũng nên dè dặt với gói ghi "trồng chậu cho trái quanh năm". Rau ăn quả trồng chậu có vòng đời: cây ra trái một đợt hoặc vài đợt rồi già. Không có giống nào trong chậu cho trái liên tục mãi; người trồng cần gieo lứa mới nối tiếp.
Cuối cùng, nếu không có thời gian ươm hạt, mua cây con rau ăn quả ươm sẵn là lựa chọn hợp lý với vài chậu. Khi đó điều cần kiểm là cây con khoẻ, đúng giống, không mang sâu bệnh, thay vì đọc gói hạt.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua nào trồng thùng xốp hợp nhất?
Giống có dạng sinh trưởng hữu hạn hoặc ghi rõ cây thấp, thích hợp trồng chậu. Cà chua bi nhiều giống cũng hợp nếu có cọc hoặc lưới. Tránh cà chua vô hạn trái to nếu không có giàn cao và chậu lớn.
Ban công ít nắng có trồng được rau ăn quả không?
Khó với cà chua, dưa, bí vì cần nhiều nắng. Ớt cay, cà tím, đậu đũa chịu khá hơn nhưng cho ít trái hơn. Nếu dưới bốn giờ nắng, nên ưu tiên rau ăn lá và rau thơm.
Dưa hấu có trồng sân thượng được không?
Được với giống trái nhỏ và có giàn đỡ trái hoặc sàn rộng, nhưng chiếm nhiều chỗ, nhiều tháng và cần nhiều nắng. Người mới nên bắt đầu với dưa leo, ớt, cà chua lùn trước.
Mua một gói hạt dưa leo cho ba thùng xốp có thừa không?
Thường thừa. Ba thùng chỉ cần khoảng sáu cây, tức khoảng mười mấy hạt kể cả dư. Hạt dưa leo khá bền, phần thừa cất kín mát dùng được cho vụ sau hoặc chia với người quen.
Chữ "chịu nhiệt" trên gói rau ăn quả có quan trọng với sân thượng không?
Quan trọng, nhất là ở vùng nóng quanh năm. Nhiều loại rau ăn quả rụng hoa khi quá nóng; giống chịu nhiệt đậu trái tốt hơn trong điều kiện đó, dù vẫn kém mùa mát.
Giàn mướp, bầu trên sân thượng có nặng không?
Có. Đất ướt, khung giàn và trái già cộng lại khá nặng. Sân thượng cũ hoặc ban công đúc hẫng nên hỏi người hiểu kết cấu trước khi làm giàn lớn; chọn giống trái nhỏ nếu không chắc.