Sả giống nên chọn nhánh già có phần gốc trắng chắc, còn chân rễ; rau ngót chọn hom thân bánh tẻ nhiều mắt; lá lốt, diếp cá, rau răm chọn đoạn thân có đốt đã ra rễ hoặc sắp ra rễ, lá không vàng úa, gốc không thối. Phần lớn những bó rau gia vị ngoài chợ còn gốc, còn rễ đều có thể làm giống cho vài thùng xốp.
Đây là nhóm dễ nhất trong quầy củ, hom giống: không cần gói hạt, không chờ ngủ nghỉ, mua về là trồng. Nhưng chính vì dễ nên người mua thường không chọn, cứ cắm đại phần thừa sau khi nấu. Chọn đúng một chút, cây bén nhanh hơn, ít thối hơn, và không mang sâu bệnh vào thùng rau.
Mỗi loại rau gia vị dùng phần nào làm giống
Bảng dưới gom các loại hay gặp. Tên giống cụ thể tuỳ vùng; ở đây chỉ nói dạng hàng người mua cần chọn.
| Loại rau | Phần làm giống | Chọn thế nào |
|---|---|---|
| Sả | Nhánh tách từ bụi, có gốc và chân rễ | Gốc trắng, chắc, to vừa; cắt bớt lá, giữ phần gốc |
| Rau ngót | Hom thân cắt từ cành bánh tẻ | Thân xanh nâu, chắc, nhiều mắt, không quá non |
| Lá lốt | Đoạn thân bò có đốt, tốt nhất đã có rễ | Đốt có rễ trắng, lá xanh đậm, không thối thân |
| Diếp cá | Đoạn thân ngầm hoặc thân có rễ | Thân trắng hồng, chắc, rễ tươi |
| Rau răm | Đoạn ngọn có đốt | Đốt dễ ra rễ; chọn ngọn không úa, không sâu |
| Bạc hà, húng lủi | Đoạn thân có đốt, thân ngầm | Thân chắc, có rễ ở đốt; lá thơm rõ |
Phần gieo hạt của các loại rau thơm như húng quế, tía tô, kinh giới thuộc quầy hạt rau gia vị. Những loại nêu trên đây thì hầu hết người trồng vườn nhà nhân bằng gốc và hom, nhanh hơn gieo hạt nhiều.
Sả giống: chọn nhánh nào trong bó
Sả bán ngoài chợ thường đã cắt bớt lá và rễ, giữ phần thân giả trắng. Để làm giống, bạn nên chọn những nhánh còn chân rễ hoặc đáy gốc nguyên, không bị gọt sạch. Nhánh già, thân to vừa, cầm chắc, không bị sâu đục lỗ ở gốc là tốt nhất. Nhánh quá non, mềm thì dễ thối khi trồng.
Nếu có người trồng sả gần nhà, xin hoặc mua vài nhánh tách thẳng từ bụi là tốt hơn mua sả ăn, vì nhánh tách từ bụi còn nhiều rễ và mắt mầm ở gốc. Người bán có thể cắt lá ngắn còn một gang tay để giảm thoát nước; đây là chuyện bình thường.
Có nhiều dạng sả khác nhau: loại lấy củ để nấu, loại lá thơm dùng pha nước, loại trồng làm hàng rào đuổi muỗi theo quan niệm dân gian. Hỏi người bán nhánh này là loại nào, ăn được không, để khỏi trồng nhầm loại chỉ làm cảnh.
Rau ngót, lá lốt, diếp cá: dấu hiệu hom tốt
Rau ngót: thân bánh tẻ. Hom rau ngót tốt cắt từ cành đã chuyển từ xanh non sang xanh nâu, thân chắc, đốt gần nhau. Cành quá non dễ héo và thối; cành quá già hoá gỗ ra rễ chậm. Một bó cành rau ngót ăn mua chợ thường đã tuốt lá, phần thân vẫn dùng làm hom được nếu còn tươi.
Lá lốt: đốt đã ra rễ. Lá lốt bò lan, đốt chạm đất tự ra rễ. Đoạn thân có vài đốt mang rễ trắng là giống tốt nhất. Mua lá lốt ăn ngoài chợ thường chỉ có lá và cuống, không trồng được; phải hỏi người bán có đoạn thân không.
Diếp cá: thân ngầm chắc. Diếp cá có thân ngầm màu trắng hồng bò dưới đất. Đoạn thân ngầm có rễ là phần dễ sống nhất. Bó diếp cá bán ăn thường còn ít rễ ở gốc, có thể dùng được nếu thân không dập.
Không vàng úa toàn bó. Lá úa ở một vài cành là bình thường. Cả bó vàng úa, có mùi chua, gốc nhũn là bó đã để lâu hoặc ủ trong túi kín.
Không có sâu, rệp bám. Lật mặt dưới lá, nhìn ngọn non. Rệp, bọ trĩ, sâu non mang theo vào thùng rau sẽ lan sang các cây khác.
Mua bao nhiêu cho vài thùng xốp
Nhóm rau gia vị ăn ít mỗi bữa, nên người trồng vườn nhà thường chỉ cần một vài khóm mỗi loại. Ví dụ giả định: một gia đình bốn người dùng sả vài lần mỗi tuần thì một thùng xốp dài với ba bốn khóm sả, mỗi khóm hai ba nhánh, là đủ; tức chỉ cần khoảng mười nhánh giống. Rau ngót ăn nhiều hơn, cần một thùng dài với chừng mười hom.
Lá lốt, diếp cá, bạc hà lan rất nhanh, một nắm đoạn thân có rễ đủ phủ một thùng sau vài tháng. Mua nhiều chỉ làm thùng chật, cây tranh nhau. Rau răm cũng vậy. Thay vì mua nhiều một lần, hãy mua ít, trồng, rồi tự cắt hom từ cây nhà mình để mở rộng.
Nếu nhà có người lớn tuổi quen trồng, hãy hỏi họ nhu cầu thật của bếp nhà: tuần nấu mấy món cần sả, bao lâu mới dùng lá lốt một lần. Con số ước lượng đó giúp bạn quyết số khóm sát hơn mọi bảng tính chung.
Vì chi phí mỗi nhánh, mỗi hom rất thấp, điều đáng cân nhắc không phải là tiền mà là công: trồng quá nhiều loại, quá nhiều khóm thì chăm không xuể. Một thùng mỗi loại là khởi đầu vừa sức.
Chọn loại rau theo chỗ đặt thùng trước khi mua
Không phải loại rau gia vị nào cũng hợp mọi góc nhà. Sả ưa nắng nhiều, thùng đặt ở sân thượng nắng gắt vẫn sống khoẻ. Lá lốt, diếp cá lại thích chỗ bóng râm một phần, ẩm; đặt ở chỗ nắng trưa chiếu thẳng, lá dễ cháy, quăn. Rau ngót chịu được nắng nhưng cần chỗ đủ rộng vì cây cao dần. Bạc hà, rau răm ưa ẩm, mát.
Vì vậy trước khi đi chợ, hãy nhìn chỗ định đặt thùng: mỗi ngày có mấy giờ nắng, nắng sáng hay nắng chiều, có gió mạnh không. Rồi mới chọn mua loại phù hợp. Mua đúng loại cho đúng chỗ thì không cần chăm nhiều, còn mua theo ý thích rồi đặt sai chỗ thì hom có tốt mấy cũng còi.
Nếu chỗ trồng chỉ có một kiểu nắng, hãy chọn hai ba loại hợp nhất với nó thay vì cố trồng đủ mọi thứ. Một thùng sả xanh tốt trên sân thượng nắng có ích hơn năm thùng rau thơm nửa sống nửa chết.
Giữ hom tươi từ chợ về tới lúc trồng
Hom và gốc rau gia vị mất nước rất nhanh. Những bước dưới đây giúp hom bén rễ tốt hơn.
- Mua vào buổi sáng mát, tránh mua giữa trưa nắng rồi chở xa.
- Bọc hom trong giấy báo ẩm hoặc khăn ẩm, cho vào túi có lỗ thoáng; tránh túi ni lông kín buộc chặt.
- Về tới nhà, cắt lại đầu gốc cho sạch phần dập, cắt bớt lá to để giảm thoát nước.
- Nếu chưa trồng ngay, cắm gốc vào chậu đất ẩm hoặc cát ẩm, để chỗ râm. Ngâm nước chỉ nên ngắn, không để cả tuần.
- Trồng trong một hai ngày là tốt nhất; càng để lâu, hom càng yếu.
Bạc hà, rau răm có thể ra rễ trong cốc nước, nhưng rễ mọc trong nước thường yếu khi chuyển ra đất. Đây là một lựa chọn để giữ hom vài ngày, không phải cách giữ lâu dài.
Hỏi người bán hom rau gia vị những gì
Người bán rau gia vị ở chợ không phải lúc nào cũng là người trồng. Vài câu hỏi đơn giản giúp bạn biết bó rau có hợp để làm giống không.
- Rau này cắt từ vườn nhà hay lấy từ chợ đầu mối, cắt từ khi nào?
- Có bán đoạn thân có rễ, nhánh có gốc không, hay chỉ bán lá?
- Loại này là loại ăn được hay loại trồng cảnh, có mấy dạng ở chợ?
- Vườn của người bán có hay bị rệp, sâu, thối gốc không?
- Nếu trồng mà không sống, có thể đổi bó khác không?
Nhiều người bán ở chợ quê sẵn lòng nhổ cả gốc cho khách muốn trồng nếu được hỏi trước. Nếu bạn định mua để trồng, hãy nói rõ ngay từ đầu: người bán sẽ chọn giúp bó còn rễ, nhánh già, thay vì đưa bó rau đẹp nhất để ăn. Một câu nói trước như vậy thường tiết kiệm cho bạn cả tuần chờ hom không ra rễ.
Xin hom từ hàng xóm, nhóm trao đổi cây: lợi và điều cần hỏi
Với rau gia vị, nguồn giống tốt nhất nhiều khi không nằm ở chợ mà ở ngay hàng xóm hoặc trong các nhóm trao đổi cây của khu dân cư. Một khóm sả, một thùng lá lốt đang xanh tốt ở nhà bên là bằng chứng sống rằng giống đó hợp với nắng gió khu bạn, điều mà bó rau ngoài chợ không cho biết. Hom xin tận gốc cũng thường còn đủ rễ, cắt xong mang về trồng ngay trong buổi.
Đổi lại, xin hom cũng cần hỏi kỹ như mua. Thùng rau đó có hay bị rệp, sâu, thối gốc không; chủ nhà có phun thuốc gì gần đây không, nhất là khi bạn định ăn lá sớm. Nên tránh xin đúng lúc khóm đang yếu hoặc vừa bị sâu, vì hom lấy lúc ấy mang theo cả vấn đề. Khi đã có cây khoẻ, đáp lại bằng vài hom của nhà mình là cách giữ nhóm trao đổi lâu bền, và cũng là cách cả khu có thêm nguồn giống dự phòng khi một nhà mất cây.
Những hiểu lầm khi mua hom rau gia vị
"Bó rau càng xanh tốt càng dễ trồng." Bó rau đẹp để ăn thường là phần ngọn non, đã cắt hết gốc. Để trồng, phần quan trọng là gốc, đốt và rễ, không phải lá.
"Cắm nước cho ra rễ rồi trồng là chắc nhất." Một số loại ra rễ trong nước nhanh, nhưng rễ nước mảnh, khi chuyển sang đất cây hay khựng. Trồng thẳng vào đất ẩm thường không kém.
"Mua nhiều hom một lần cho nhanh kín thùng." Lá lốt, diếp cá, bạc hà lan rất nhanh; một nắm nhỏ là đủ. Mua nhiều chỉ làm cây chen chúc, thối gốc.
"Sả nào cũng là sả ăn." Có những dạng sả trồng chủ yếu làm cảnh hoặc lấy tinh dầu, lá dày, mùi khác. Hỏi người bán loại này dùng nấu ăn được không trước khi mua để trồng.
"Hom héo một chút là chết." Lá héo sau khi cắt là bình thường; điều cần xem là thân, đốt và gốc. Thân còn chắc, đốt còn xanh thì hom vẫn có cơ hội ra rễ khi trồng vào đất ẩm, chỗ râm.
Mang sâu bệnh vào thùng rau: rủi ro thường bị bỏ qua
Rau gia vị mua ngoài chợ đi qua nhiều tay, có thể mang theo trứng sâu, rệp, nhện, ốc sên nhỏ. Một bó rau ngót có vài con rệp trắng ở ngọn non, trồng xuống thùng rồi lan sang ớt, cà chua bên cạnh. Lá lốt, diếp cá từ ruộng ẩm có thể mang theo ốc sên con.
Trước khi trồng, rửa nhẹ phần lá, ngắt bỏ ngọn có rệp, lá có trứng sâu. Nếu thấy nhiều côn trùng bám, để riêng hom đó một góc, theo dõi vài ngày trước khi đặt cạnh cây khác. Nhà có trẻ nhỏ, tránh tự ý xịt thuốc không rõ loại lên rau dùng ăn sống.
Hom mua về nên trồng riêng một thùng trong vài tuần đầu, xa các thùng rau khác, như một kiểu cách ly nhỏ. Nếu sau thời gian đó cây sạch, mới chuyển hoặc tách sang chỗ chính.
Một rủi ro nữa ít ai để ý là cỏ dại lẫn trong gốc. Bụi sả, bụi diếp cá đào từ ruộng có thể kèm rễ cỏ tranh, cỏ gấu. Gỡ sạch rễ lạ trước khi trồng giúp thùng rau gọn hơn về sau.
Câu hỏi thường gặp
Sả mua ăn ngoài chợ đã cắt sạch rễ có trồng được không?
Vẫn có thể mọc nếu đáy gốc còn nguyên, vì rễ mới mọc ra từ đáy. Nhưng nhánh đã bị gọt sát gốc thì khó hơn. Chọn nhánh còn chân rễ, gốc chắc; nếu được, xin nhánh tách thẳng từ bụi của người trồng.
Rau ngót mua cành về ăn rồi lấy thân trồng có được không?
Được, đây là cách nhiều nhà vẫn làm. Chọn đoạn thân bánh tẻ, chắc, cắt thành hom có vài mắt. Thân đã để héo nhiều ngày, nhăn vỏ thì khó ra rễ hơn. Nên trồng sớm sau khi mua.
Lá lốt mua ở chợ có trồng được không?
Lá lốt ăn thường chỉ bán lá và cuống, không có thân nên không trồng được. Hỏi người bán có đoạn thân bò có rễ không, hoặc xin của nhà quen đang trồng; chỉ cần vài đoạn là đủ cho một thùng.
Diếp cá có lan ra ngoài thùng không?
Diếp cá có thân ngầm bò mạnh, trồng thẳng xuống đất vườn có thể lan rộng. Trồng trong thùng, chậu giúp giữ trong phạm vi. Nếu trồng đất, nên có bờ chắn hoặc nhổ bớt định kỳ.
Mua hom rau gia vị qua mạng có ổn không?
Được nếu quãng đường ngắn và người bán đóng gói giữ ẩm, có lỗ thoáng. Hom đi xa vài ngày trong thùng kín dễ thối hoặc khô. Với nhóm rau này, mua ở chợ gần nhà hoặc xin hàng xóm thường đơn giản và chắc hơn.
Hom rau gia vị có cần giấy tờ, nhãn mác gì không?
Mua lẻ vài bó ở chợ thì không. Bạn chỉ cần chọn bó tươi, sạch sâu, hỏi rõ người bán đó là loại gì, ăn được không. Mua số lượng lớn để trồng kinh doanh thì nên hỏi nguồn giống và kiểm quy định hiện hành.