Gừng, nghệ, riềng giống tốt là củ đủ già (vỏ đanh, thịt chắc, xơ rõ), có mắt mầm căng hoặc đã nhú mầm ngắn hồng hay vàng, không thối mềm, không có vòng thâm khi cắt ngang, và lấy từ ruộng không bị bệnh. Gừng non vỏ mỏng hồng ngoài chợ ngon để ăn nhưng ít dự trữ, cất nhanh hỏng, không hợp làm giống.
Ba loại này đều thuộc nhóm nhân bằng thân rễ (người ta quen gọi là củ), trồng được trong bao tải, thùng xốp, góc vườn. Chúng cũng có chung một rủi ro lớn: bệnh trong củ giống đi thẳng vào đất và ở lại lâu. Vì vậy với nhóm này, chọn củ sạch quan trọng hơn chọn củ to.
Đọc một nhánh gừng giống: những gì cần nhìn
Độ già. Gừng già có vỏ ngoài màu nâu vàng, hơi sần, đanh; bẻ ra thấy thịt vàng đậm, xơ rõ, mùi cay nồng. Gừng non vỏ mỏng, trắng hồng, bẻ giòn, nhiều nước. Gừng non làm giống dễ teo, dễ thối khi cất và khi trồng.
Mắt mầm. Mắt mầm là các chấm hoặc u nhỏ ở đầu nhánh và kẽ nhánh. Mắt căng, sáng màu, có thể đã nhú mầm ngắn màu hồng hoặc vàng xanh là tốt. Mắt khô quắt, đen, hoặc mầm dài trắng gầy là dấu hiệu củ đã mệt.
Độ chắc. Bóp nhánh không lún, không có chỗ mềm. Gừng bị mất nước nhẹ thì hơi nhăn, vẫn trồng được nếu mắt còn sống; nhăn sâu, nhẹ bất thường thì nên bỏ.
Mặt cắt. Cắt hoặc bẻ một nhánh thử: thịt đồng màu, không có vòng nâu thâm, không chảy dịch đục, không mùi hôi. Vòng thâm ở phần mạch là dấu hiệu bệnh héo do vi khuẩn, một trong những bệnh đáng sợ nhất với gừng.
Vỏ và vết thương. Củ có nhiều vết dập, gãy, trầy do vận chuyển thì nấm khuẩn dễ vào. Một vài vết gãy khô, se miệng thì chấp nhận được; vết gãy ướt, thâm thì loại.
Gừng, nghệ, riềng: khác nhau gì khi mua làm giống
Ba loại cùng họ nhưng hình dạng củ, cách người bán chia và dấu hiệu tốt xấu có khác. Bảng dưới là điểm người mua lẻ cần để ý.
| Loại | Phần dùng làm giống | Điểm cần xem thêm |
|---|---|---|
| Gừng | Miếng nhánh có vài mắt mầm, thường cắt từ củ lớn | Rất kỵ bệnh héo xanh, thối củ; xem kỹ mặt cắt và mùi |
| Nghệ | Củ nhánh (củ con) hoặc miếng củ cái có mắt | Củ cái tròn to, củ nhánh dài; củ nhánh dễ mọc, củ cái nhiều dự trữ |
| Riềng | Đoạn thân rễ có mầm, thường kèm một đoạn gốc thân | Thân rễ cứng, xơ; nên chọn đoạn có mầm ngắn còn tươi |
| Gừng gió, nghệ đen, các loài cùng họ | Đoạn thân rễ có mắt | Tên gọi dân gian lẫn lộn; hỏi rõ người bán đang bán loài gì |
Với nghệ, người bán đôi khi trộn củ cái và củ nhánh trong một rổ. Hỏi xem mỗi kiểu giá ra sao và loại nào hợp với cách trồng của bạn; cả hai đều mọc được nếu củ khoẻ.
Mua theo ký hay theo miếng, và tính bao nhiêu cho một bao tải
Gừng giống thường bán theo ký. Nhưng thứ bạn thật sự cần là số miếng có mắt mầm khoẻ. Một ký củ nhánh nhỏ nhiều mắt có thể cho nhiều miếng giống hơn một ký củ to mập. Vì vậy khi so hai lô, hãy hỏi được bẻ thử một củ, đếm xem cắt ra được mấy miếng mỗi miếng có hai ba mắt.
Ví dụ giả định: bạn trồng gừng trong năm bao tải, mỗi bao ba hốc, mỗi hốc một miếng. Cần mười lăm miếng, cộng dư vài miếng phòng hỏng là khoảng hai mươi. Nếu một củ trung bình cắt được bốn miếng tốt, bạn cần năm củ; cân năm củ cùng cỡ ở quầy là biết phải mua bao nhiêu ký. Cách tính này áp dụng tương tự cho nghệ và riềng.
Người mua online nên hỏi người bán cân bao nhiêu thì khoảng bao nhiêu nhánh, nhánh cỡ nào, và xin ảnh thật của lô sắp gửi. Gừng gửi xa thêm rủi ro dập, nóng trong thùng kín, nên đặt lượng vừa đủ cộng dư một phần nhỏ.
Tính ngược từ nhu cầu bếp nhà: bao nhiêu gừng, nghệ là đủ
Người trồng lẻ hay mua giống theo cảm hứng rồi trồng kín cả sân, đến lúc thu hoạch không dùng hết, củ để lâu lại hỏng. Một cách hợp lý hơn là tính ngược từ lượng nhà mình dùng trong năm. Ví dụ giả định: một gia đình dùng chừng vài lạng gừng mỗi tháng, tức vài ký mỗi năm; nếu một bao tải ở điều kiện của bạn cho khoảng một ký củ, bạn cần vài bao, cộng thêm một bao dự phòng.
Cùng cách đó áp dụng cho nghệ và riềng. Nghệ tươi nhiều nhà dùng ít hơn gừng; riềng thì một khóm cho dùng được rất lâu vì có thể đào dần từng đoạn. Từ số bao, số hốc, bạn ra số miếng giống, rồi ra số ký cần mua như phần tính lượng ở trên. Con số năng suất ở vùng của bạn nên hỏi người trồng quanh đó; bài không đưa con số chung vì đất, nắng và giống khác nhau rất xa.
Tính như vậy giúp bạn không mua thừa giống phải cất lâu, cũng không trồng quá sức chăm.
Củ chợ, củ "gừng Trung Quốc" và củ gừng giống: chọn sao
Ngoài chợ có thể gặp gừng củ to, vỏ sáng, ít xơ, người bán gọi là gừng nhập hoặc gừng "Trung Quốc", bên cạnh gừng ta củ nhỏ, cay nồng. Với người trồng lẻ, câu hỏi quan trọng không phải gốc gác mà là củ có còn sống, có bệnh, có hợp khí hậu hay không. Gừng nhập bán ăn có thể đã cất lâu, rửa sạch, trầy vỏ; nhiều củ trồng vẫn mọc nhưng rủi ro thối cao hơn.
Gừng ta củ nhỏ thường được người trồng nhà vườn ưa vì quen khí hậu và cay hơn, nhưng cũng có lô gừng ta non, đào sớm. Đừng chọn chỉ vì tên; hãy chọn theo độ già, mắt mầm và mặt cắt như phần trên.
Một mẹo nhỏ khi đứng trước hai rổ gừng là bẻ một nhánh ở mỗi rổ rồi ngửi và nhìn xơ: gừng già có mùi cay nồng rõ, xơ dai, thịt đặc; gừng non mùi nhẹ, bẻ giòn và ướt. Cũng nên nhìn đáy rổ, nơi những nhánh hỏng hay bị dồn xuống; đáy rổ ẩm, có mùi chua là dấu hiệu cả lô đã nằm lâu trong điều kiện không tốt.
Nếu có thể, mua giống từ người đã trồng gừng nhiều vụ ở gần bạn, biết ruộng đó không bị bệnh. Gừng nuôi cấy mô cũng là một lựa chọn sạch bệnh cho người trồng nhiều, nhưng đó là dạng hàng khác, chủ yếu cho sản xuất; ở đây chỉ nhắc để bạn biết có lựa chọn đó.
Cất gừng, nghệ, riềng giống từ lúc mua tới lúc trồng
Nhóm thân rễ chịu lạnh kém và rất ghét ẩm đọng. Cách cất dưới đây phù hợp với lượng nhỏ của hộ gia đình.
- Mở túi ngay khi mua hoặc nhận hàng, trải củ ra chỗ râm thoáng một ngày cho se mặt vỏ và vết gãy.
- Loại riêng củ có vết thối, mốc, mặt cắt thâm; đừng để chung với củ tốt.
- Xếp củ một lớp trong rổ thưa, thùng giấy có đục lỗ hoặc phủ nhẹ lên lớp cát khô, trấu khô; tránh túi ni lông kín.
- Để ở chỗ mát, tối hoặc ánh sáng nhẹ, tránh nắng chiếu thẳng và tránh tủ lạnh (lạnh làm thân rễ nhóm gừng dễ hỏng).
- Kiểm mỗi tuần; củ mềm, có mùi chua thì bỏ ngay, củ nhăn nhẹ vẫn giữ.
- Trồng khi mắt mầm đã căng hoặc nhú ngắn, đúng mùa trồng ở vùng bạn; nếu mầm nhú dài trong khi chưa tới mùa, chuyển chỗ cất mát hơn.
Cách cắt miếng giống, xử lý vết cắt và trồng thuộc phần kỹ thuật; hỏi người trồng lâu năm hoặc cán bộ khuyến nông ở địa phương để làm theo điều kiện đất của bạn.
Vì sao phải khắt khe với bệnh ở nhóm gừng
Gừng và các cây cùng họ có một số bệnh do vi khuẩn, nấm và tuyến trùng lây qua củ giống và tồn tại trong đất. Khi đã vào đất, việc dọn rất khó với người trồng lẻ; nhiều người phải bỏ hẳn chỗ đó, không trồng gừng trong nhiều năm. Đó là lý do người trồng gừng nhiều năm thường rất kỹ trong việc tìm giống sạch, đổi chỗ trồng và dùng đất mới khi trồng trong bao.
Với người mua lẻ, quy tắc là: nghi ngờ thì đừng trồng. Một nhánh gừng có vòng thâm ở mặt cắt có thể vẫn nảy mầm, cây vẫn lên xanh vài tuần, rồi mới héo rũ hàng loạt. Đến lúc đó, đất trong thùng, trong bao đã nhiễm.
Nếu cây trồng từ lô giống mới mua bị héo nhanh, thối gốc hàng loạt, hãy chụp ảnh, giữ vài củ chưa trồng, liên hệ người bán, và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông ở xã, tỉnh để được xem giúp. Đừng mang đất hay cây bệnh đi chỗ khác.
Hỏi người bán gừng, nghệ giống những gì
Gừng giống thường được bán lẫn với gừng ăn ở chợ, nên những câu hỏi dưới đây giúp bạn biết mình đang mua loại nào. Ghi lại câu trả lời trong điện thoại.
- Củ này đào được bao nhiêu tháng tuổi, là gừng già hay gừng non?
- Ruộng lấy giống có bị héo, thối củ vụ vừa rồi không, trồng ở đất mới hay đất trồng gừng lâu năm?
- Củ đã cất bao lâu, cất ở đâu, có rửa hay xử lý gì không?
- Một ký khoảng bao nhiêu nhánh, mỗi nhánh mấy mắt mầm?
- Nếu mua về trong vài ngày thấy thối mềm thì người bán xử lý thế nào?
Người bán không chắc tuổi củ hay chuyện bệnh ruộng là điều thường gặp, nhất là người buôn lại. Khi đó hãy dựa vào kiểm tra của chính bạn: độ già, mắt mầm, mặt cắt. Người bán từ chối cho bẻ thử một nhánh trước khi mua nhiều thì nên dè dặt.
Nhận gừng, nghệ giống gửi xa
Gừng và nghệ chịu vận chuyển tốt hơn rau lá nhưng vẫn sợ nóng và ẩm đọng. Trong thùng kín, nhiệt từ chính củ và trời nắng làm hơi nước đọng lại, chỉ hai ba ngày đã đủ để vết dập bắt đầu thối. Khi đặt, hãy đề nghị người bán đóng trong thùng giấy có lỗ thoáng hoặc bao lưới, độn giấy khô hay mùn cưa, không bọc ni lông kín.
Khi nhận, quay video lúc mở thùng, trải củ ra ngay chỗ râm thoáng. Tách riêng nhánh dập ướt, nhánh mềm, chụp ảnh và đếm. Để phần còn lại se mặt một hai ngày rồi mới cất như hướng dẫn phía trên. Nếu tỷ lệ hỏng nhiều, gửi ảnh, video cho người bán trong ngày nhận để thoả thuận đổi bù hoặc trả tiền phần hỏng.
Đừng vội trồng ngay tất cả nhánh vừa nhận nếu chưa kịp kiểm. Nhánh nào có vòng thâm ở mặt cắt, mùi chua, thì để riêng và không trồng chung đất với các nhánh khác.
Câu hỏi thường gặp
Gừng mua ở siêu thị có trồng được không?
Thường vẫn mọc nếu củ còn mắt sống và chưa thối. Nhưng gừng siêu thị hay được rửa sạch, cất lâu, có lô là gừng non; tỷ lệ thối cao hơn gừng giống. Trồng vài miếng lấy lá, lấy chút củ thì được; trồng nhiều nên mua giống có nguồn.
Mầm gừng giống màu hồng có phải bị bệnh không?
Không. Mầm gừng mới nhú thường có màu hồng, tím nhạt hoặc vàng xanh tuỳ giống, đó là dấu hiệu củ khoẻ đang thức dậy. Điều đáng lo là mầm đen, nhũn hoặc vùng quanh mầm mềm, chảy nước.
Có nên mua gừng giống đã cắt sẵn thành miếng không?
Có thể, nếu vết cắt đã se khô và bạn trồng sớm. Miếng cắt sẵn mất nước nhanh và vết cắt là cửa vào của nấm khuẩn, nên rủi ro cao hơn mua củ nguyên. Hỏi người bán đã cắt từ khi nào và cất ra sao.
Nghệ củ cái hay củ nhánh làm giống tốt hơn?
Cả hai đều dùng được. Củ cái nhiều dự trữ, cây lên khoẻ nhưng tốn giống; củ nhánh nhẹ, nhiều mắt, tiết kiệm hơn. Người trồng thường chọn tuỳ lượng giống sẵn có. Quan trọng là củ già, chắc và sạch bệnh.
Gừng giống để trong tủ lạnh cho khỏi mọc mầm được không?
Không nên. Gừng và các cây cùng họ là cây nhiệt đới, lạnh lâu dễ làm củ hỏng mô, khi lấy ra lại đọng nước sinh thối. Cất nơi mát thoáng ở nhiệt độ phòng, xếp một lớp, kiểm thường xuyên là đủ cho lượng nhỏ.
Riềng giống mua cây có lá hay chỉ củ?
Riềng thường bán dạng đoạn thân rễ kèm một đoạn gốc thân đã cắt lá. Kèm thân giúp bạn nhìn được cây mẹ khoẻ hay không. Chỉ có củ cũng được nếu có mầm tươi. Tránh đoạn đã khô xác, mầm đen.