Ở Việt Nam, giống nấm thường được gọi theo cấp: cấp 1 là giống gốc nuôi trên môi trường thạch trong ống nghiệm hay đĩa, cấp 2 là giống nhân từ cấp 1 sang hạt ngũ cốc trong chai, cấp 3 là giống nhân tiếp từ cấp 2 để cấy thẳng vào giá thể trồng. Người trồng nhỏ, tự đóng vài trăm bịch hay làm vài luống nấm rơm, gần như chỉ cần mua meo cấp 3.
Cách gọi này không phải một chuẩn đóng dấu trên bao bì; mỗi cơ sở dùng hơi khác nhau, có nơi gộp cấp 2 và cấp 3, có nơi gọi theo đời cấy. Điều quan trọng với người mua không phải con số cấp, mà là meo còn trẻ khoẻ, sạch tạp và đúng loại nấm. Bài này giải thích từng cấp để bạn hiểu người bán đang nói gì và tránh mua thứ mình không dùng được.
Ba cấp giống trong chuỗi sản xuất nấm
Chuỗi nhân giống nấm giống một cây gia phả: từ một mẫu tơ gốc, người làm giống nhân dần ra số lượng lớn. Mỗi lần nhân là một lần có nguy cơ nhiễm tạp và tơ già đi, nên các cơ sở giữ giống cẩn thận ở cấp đầu.
| Cấp | Nền nuôi thường gặp | Ai dùng | Người trồng nhỏ có nên mua |
|---|---|---|---|
| Cấp 1 (giống gốc) | Thạch dinh dưỡng trong ống nghiệm, đĩa petri | Cơ sở sản xuất giống có phòng cấy vô trùng | Không, trừ khi bạn có tủ cấy và học làm giống |
| Cấp 2 | Hạt thóc, hạt kê, hạt lúa mì đã luộc và hấp trong chai | Cơ sở nhân giống, trại nấm lớn tự nhân cấp 3 | Hiếm khi; chỉ khi tự nhân meo số lượng lớn |
| Cấp 3 (meo cấy) | Hạt ngũ cốc, mùn cưa trộn cám, que gỗ | Người trồng cấy vào bịch, luống rơm, khúc gỗ | Có, đây là dạng meo dành cho người trồng |
Có cơ sở bán "meo cấp 2" cho người trồng với lời giải thích rằng cấp càng thấp càng khoẻ. Điều đó chỉ đúng khi bạn có điều kiện nhân tiếp; nếu cấy thẳng meo cấp 2 vào bịch, bạn đang dùng thứ đắt hơn cho cùng việc. Hỏi người bán rõ meo họ bán để cấy vào đâu.
Vì sao giống nấm phải chia cấp mà không nhân thẳng một lần
Sợi nấm khi được cấy chuyền nhiều đời liên tục có thể yếu dần: lan chậm hơn, ra quả kém hơn, có khi biến đổi hình thái. Hiện tượng này thường được người làm giống gọi là thoái hoá giống. Vì thế cơ sở sản xuất giữ giống gốc ở cấp 1, bảo quản lạnh, và mỗi lứa sản xuất lại nhân từ gốc ra thay vì lấy meo cũ nhân tiếp mãi.
Lý do thứ hai là kiểm soát tạp nhiễm. Trên môi trường thạch trong suốt, người làm giống nhìn được khuẩn lạc mốc hay vi khuẩn ngay từ đầu và loại bỏ. Lên tới chai hạt, rồi tới túi meo cấp 3, việc soi tạp khó dần. Nếu một mẫu gốc đã bẩn, cả nghìn túi meo sau đó cũng bẩn theo.
Với người mua, hệ quả rất cụ thể: meo tốt đến từ nơi có quy trình từ cấp 1, có phòng cấy, có lịch nhân rõ ràng. Một người bán chỉ mua meo về rồi chia nhỏ để bán lại thì không kiểm soát được tuổi meo và tạp nhiễm. Bạn có quyền hỏi họ tự sản xuất hay nhập lại từ đâu, nhân ngày nào.
Nhận biết túi meo cấp 3 tốt bằng mắt
Tơ trắng đều, phủ kín hạt. Meo nấm sò, bào ngư khoẻ thường có tơ trắng, dày, bám chặt các hạt thành khối. Lắc nhẹ túi, hạt không rời rạc lăn lộc cộc như hạt chưa ăn tơ.
Không có đốm màu lạ. Đốm xanh lá, xanh lục, đen, cam hay hồng là dấu hiệu mốc tạp. Một vài vùng hạt ướt nhớt, có mùi chua hay mùi hôi là dấu hiệu vi khuẩn. Túi có những dấu hiệu này không dùng để cấy.
Không quá già. Meo để lâu có thể tiết nước vàng đọng đáy chai, tơ chuyển sang màu ngà, đóng mảng dày cứng, có khi tự ra nấm nhỏ trong túi. Meo già vẫn sống nhưng lan chậm và yếu khi cấy, nên hỏi ngày nhân và ngày meo ăn kín.
Mùi nấm tươi. Mở túi ngửi thấy mùi nấm dịu, hơi giống mùi nấm tươi trong chợ. Mùi chua gắt, mùi mốc, mùi khai là dấu hiệu không ổn.
Túi nguyên vẹn, nút cổ khô. Nút bông hoặc nắp lọc ở cổ túi phải khô và nguyên; bông ướt, rách hay túi thủng là đường cho bào tử mốc vào.
Meo hạt, meo mùn cưa, meo que: chọn theo cách bạn trồng
Meo hạt lan nhanh vì hạt ngũ cốc giàu tinh bột, mỗi hạt là một điểm cấy. Đây là dạng phổ biến để cấy vào bịch mùn cưa nấm sò, bào ngư, linh chi. Nhược điểm là hạt cũng là thức ăn tốt cho mốc và chuột, nên meo hạt cần dùng sớm và bảo quản kỹ.
Meo mùn cưa trộn cám rẻ hơn, lan chậm hơn, ít hấp dẫn chuột và côn trùng. Một số cơ sở dùng meo mùn cưa cho mộc nhĩ hoặc các loại nấm gỗ. Meo que, meo cọng là những que gỗ nhỏ đã được tơ ăn kín, dùng để cắm vào lỗ khoan trên khúc gỗ hoặc vào bịch; dạng này hợp với người trồng nấm trên khúc gỗ ở vườn.
Với nấm rơm, meo thường làm trên nền rơm, bông hoặc phân bò khô trộn, được bán theo túi để rải lên luống rơm đã ủ. Người trồng nấm rơm cần hỏi người bán meo đã lên tơ bao nhiêu ngày, vì meo nấm rơm già rất nhanh trong thời tiết nóng.
Bạn không cần biết hết các loại nền. Chỉ cần nói rõ với người bán: trồng nấm gì, trên giá thể gì, cấy bao nhiêu bịch hay bao nhiêu mét luống, cấy vào ngày nào. Người bán có nghề sẽ chọn dạng meo phù hợp và báo lượng cần.
Mua meo cấp 3 từng bước cho người tự đóng bịch
Nếu đã quyết định tự làm phôi, trình tự sau giúp giảm hỏng do meo.
- Chuẩn bị giá thể, thanh trùng xong và để nguội trước. Đặt meo sao cho nhận được đúng lúc giá thể sẵn sàng, không mua meo về chờ cả tuần.
- Báo người bán loại nấm, giá thể, số bịch dự kiến. Hỏi lượng meo họ khuyên cho mỗi bịch; ghi lại để lần sau đối chiếu.
- Hỏi ngày meo ăn kín và hạn nên dùng. Ghi lên túi bằng bút lông khi nhận hàng.
- Kiểm từng túi ngay khi nhận: màu tơ, đốm lạ, mùi, nút cổ. Chụp ảnh túi có vấn đề và báo người bán ngay trong ngày.
- Cấy trong một buổi, ở chỗ kín gió, sạch bụi; dụng cụ và tay sát khuẩn. Túi meo đã mở dùng hết, không để dành nửa túi.
- Ghi sổ lứa cấy: ngày, loại meo, số bịch, ai bán. Khi một lứa hỏng hàng loạt, sổ giúp tách lỗi do meo hay do giá thể.
Nhiều người đổ lỗi cho meo khi cả lứa nhiễm mốc, nhưng nếu chỉ một phần bịch hỏng và các bịch hỏng nằm ở cùng một mẻ hấp, nhiều khả năng lỗi ở khâu thanh trùng. Ngược lại, nếu bịch hỏng rải đều mọi mẻ và cùng một túi meo, hãy hỏi lại người bán.
Bảo quản meo khi chưa cấy kịp
Meo là sợi nấm sống, tiếp tục ăn và già đi sau khi ăn kín. Nhiều cơ sở khuyên dùng meo càng sớm càng tốt sau khi nhận. Nếu buộc phải để vài ngày, đặt túi ở chỗ mát, tối, thoáng, tránh nắng và tránh chỗ có hơi nóng như gần bếp, nóc tủ lạnh, trong cốp xe.
Một số loại meo có thể giữ trong ngăn mát tủ lạnh một thời gian ngắn để làm chậm tơ, nhưng không phải loại nào cũng chịu lạnh. Meo nấm rơm, chẳng hạn, là loại ưa nóng và thường không nên cho vào tủ lạnh. Hãy hỏi người bán cách giữ cho đúng loại họ bán thay vì tự áp dụng một quy tắc chung.
Không chồng túi meo lên nhau thành khối dày, vì sợi nấm hô hấp sinh nhiệt, khối túi dày tự nóng lên ở giữa. Không để meo cạnh phôi đã nhiễm mốc hay rác hữu cơ. Nếu thấy một túi bắt đầu có đốm xanh, đưa ra xa các túi khác ngay.
Tính lượng meo cần mua cho số bịch hoặc số mét luống
Bắt đầu từ số bịch bạn đóng được trong một buổi. Meo đã mở phải dùng hết trong buổi đó, nên lượng meo đặt mua nên khớp với số bịch thanh trùng được mỗi mẻ, không phải tổng số bịch của cả vụ. Người trồng nhỏ thường đặt meo theo từng mẻ, cách nhau vài ngày.
Hỏi tỷ lệ cấy của người bán. Mỗi cơ sở khuyên một lượng meo cho mỗi bịch hoặc mỗi mét luống, tuỳ loại nấm và dạng meo. Ví dụ giả định: một túi meo cấy được khoảng vài chục bịch nấm sò cỡ thường. Con số đúng là con số người bán đưa cho loại meo của họ; ghi lại để lần sau so.
Cấy ít meo quá không tiết kiệm. Cấy mỏng thì tơ lan chậm, giá thể trống lâu, mốc có thời gian chen vào. Nhiều người tiết kiệm meo rồi mất nhiều bịch hơn số meo tiết kiệm được.
Cấy nhiều quá cũng không tốt hơn. Lượng meo vượt mức khuyên làm tăng chi phí, đôi khi làm cổ bịch quá giàu dinh dưỡng, dễ nhiễm ở vùng đó. Hãy theo đúng tỷ lệ, điều chỉnh dần theo sổ ghi các lứa.
Đặt dư một ít, không đặt dư nhiều. Dư một túi để bù túi lỗi là hợp lý. Dư nhiều túi thì phần dư sẽ già trước khi bạn kịp dùng.
Mua meo ở chợ, ở cơ sở hay qua mạng: khác nhau ở đâu
Ở vùng có nghề trồng nấm, meo được bán tại cơ sở sản xuất giống, ở một số đại lý vật tư và qua mạng. Mua trực tiếp tại cơ sở có lợi là bạn thấy được nơi làm giống: chỗ cấy có kín không, chai meo xếp có gọn sạch không, người làm có ghi ngày trên từng mẻ không. Bạn cũng mang meo về ngay, tránh được những giờ nằm trong thùng xe nóng.
Meo bán ở đại lý vật tư thường do đại lý nhập từ một cơ sở khác. Câu cần hỏi là đại lý nhận meo ngày nào, giữ ở đâu. Túi meo nằm trên kệ cạnh phân bón, thuốc trừ sâu, chỗ nóng sát mái tôn là túi meo đang già nhanh và có nguy cơ ám mùi.
Mua qua mạng thuận tiện cho người ở xa vùng nghề, nhưng meo là hàng sống, nhạy nhiệt. Chọn người bán chịu ghi ngày nhân, chịu đóng thùng có lỗ thoáng, gửi tuyến ngắn và nhắn lịch giao để bạn nhận ngay. Tránh đặt meo giao vào cuối tuần hay ngày lễ khi hàng có thể nằm kho thêm một hai ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mua meo cấp 2 về tự nhân cấp 3 có tiết kiệm không?
Chỉ tiết kiệm khi bạn có nồi hấp áp lực, chỗ cấy sạch và cấy số lượng lớn. Mỗi lần tự nhân là thêm một lần có nguy cơ nhiễm tạp. Với người trồng vài trăm bịch mỗi năm, mua meo cấp 3 từ nơi chuyên giống thường rẻ hơn khi tính cả phần hỏng.
Meo cấp 3 để được bao lâu?
Tuỳ loại nấm, nền meo và nhiệt độ. Meo nấm rơm già nhanh trong vài ngày nóng, meo nấm sò trên hạt giữ được lâu hơn nếu để mát. Không có một con số chung; hỏi người bán ngày ăn kín và hạn khuyên dùng, ghi lên túi và dùng trong khoảng đó.
Meo có ra nấm nhỏ trong túi thì còn dùng được không?
Đó thường là dấu hiệu meo đã già hoặc gặp lạnh, ánh sáng. Nhiều người vẫn cấy được nhưng tơ lan chậm hơn. Báo người bán và hỏi họ đổi hoặc hướng dẫn, đừng tự ý dùng cho cả lứa lớn.
Làm sao biết người bán tự sản xuất meo hay chỉ mua lại?
Hỏi họ giữ giống gốc ở đâu, nhân cấp 2 ra sao, ngày nhân của lô này. Người tự sản xuất thường trả lời cụ thể và có lịch nhân theo đơn. Người bán lại thì thường chỉ biết tên loại nấm. Không phải người bán lại nào cũng kém, nhưng họ khó cam kết về tuổi meo.
Có quy định gì về nhãn khi bán meo giống nấm không?
Giống nấm bán ra thị trường là hàng hoá nên về nguyên tắc cần thông tin về tên hàng, nơi sản xuất, hướng dẫn sử dụng. Yêu cầu cụ thể với giống nấm có thể thay đổi; bạn nên kiểm quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan chuyên ngành nông nghiệp cấp tỉnh nếu cần.
Có thể dùng nấm mua ở chợ để làm meo không?
Một số người học làm giống từ mô quả thể nấm tươi, nhưng việc này cần môi trường thạch, tủ cấy vô trùng và kỹ năng phân lập. Làm ở bếp nhà gần như chắc chắn nhiễm tạp. Với người trồng nhỏ, mua meo hoặc phôi từ nơi có nghề vẫn chắc chắn và đỡ tốn hơn.