Mua cây ăn trái bứng to là mua một cây đã nhiều năm tuổi, được đào lên từ vườn cũ, cắt bớt rễ và cành, bó bầu để chở tới chỗ mới. Ưu điểm rõ: sân có ngay bóng mát, cây có thể ra trái trong một hai năm. Nhưng cây bứng mất phần lớn bộ rễ, và tỷ lệ sống phụ thuộc rất nhiều vào việc cây đã được dưỡng sau khi bứng bao lâu, bầu to tới đâu, chở thế nào và người bán cam kết gì khi cây không sống.
Cây bứng không phải cây giống theo nghĩa thông thường; nó gần với cây công trình. Người mua thường là chủ nhà có sân vườn rộng, quán cà phê sân vườn, nhà mới xây muốn có cây lớn ngay. Bài này đi qua các câu hỏi, các điểm kiểm và các chi phí ẩn để bạn quyết định có nên mua cây bứng hay chọn cây nhỏ hơn rồi chờ.
Cây bứng khác cây giống ở chỗ nào
Một cây ăn trái lâu năm trong vườn có bộ rễ toả rộng, thường rộng hơn cả tán, đi sâu xuống đất. Khi bứng, người ta chỉ giữ lại được một khối đất quanh gốc, gọi là bầu, kích thước nhỏ hơn nhiều so với bộ rễ thật. Phần lớn rễ hút, loại rễ nhỏ ở xa gốc làm nhiệm vụ hút nước, bị cắt đứt. Để cân bằng, người bứng cắt bớt cành lá, nhưng cây vẫn phải sống một thời gian với khả năng hút nước rất hạn chế.
Cây giống non trong bầu thì ngược lại: bộ rễ nằm trọn trong bầu, khi trồng ít bị tổn thương. Vì vậy, cây giống non dễ sống hơn nhiều, chỉ là phải chờ lâu. Cây bứng thì đổi thời gian chờ lấy rủi ro: nếu sống, bạn được nhiều năm; nếu chết, bạn mất cả tiền cây, tiền chở, tiền cẩu và công trồng.
Cây bứng cũng thường là cây đã mang dấu vết của vườn cũ: sẹo cắt cành, sâu đục thân cũ, cành khô. Không phải cây nào cũng xấu; nhiều cây được bứng vì vườn đổi mục đích sử dụng, cây vẫn khoẻ. Nhưng người mua cần kiểm kỹ hơn cây giống nhiều lần.
Câu hỏi quan trọng nhất: cây bứng được bao lâu rồi
Cây mới bứng vài ngày. Bầu vừa bó, rễ cắt chưa liền, cây chưa ra rễ mới. Trồng ngay lúc này rủi ro cao nhất, nhất là trong mùa nắng nóng. Giá thường thấp hơn, nhưng phần thấp đó là phần bạn đang gánh rủi ro thay người bán.
Cây đã dưỡng vài tháng trong bầu hoặc trong hố tạm. Nhiều người bán cây bứng có khu dưỡng: đặt cây trong bầu, che nắng, tưới đều cho cây ra rễ mới, ra lộc mới. Cây đã ra lộc, lá non mở đều là cây đã qua giai đoạn nguy hiểm nhất. Giá cao hơn, nhưng tỷ lệ sống khi trồng lại tốt hơn hẳn.
Cây đã dưỡng lâu, rễ mới mọc ra ngoài bầu. Đây là cây đã hồi tốt. Khi chở, rễ mới mọc ra khỏi bầu sẽ bị cắt lại một lần nữa, nhưng phần rễ trong bầu đã đủ khoẻ.
Người bán không nói rõ. Nhìn dấu vết: lộc mới, lá non, rễ trắng mới ở mép bầu là dấu hiệu cây đã dưỡng. Cành cắt còn tươi, lá già héo, bầu mới bó là dấu hiệu cây mới bứng.
Kiểm cây bứng tại chỗ trước khi đặt
Đi xem cây trực tiếp là điều gần như bắt buộc với cây bứng, vì ảnh không cho thấy những thứ quan trọng nhất. Các điểm nên xem:
- Kích thước bầu so với thân cây. Người làm cây công trình thường dùng nguyên tắc bầu càng lớn so với đường kính thân thì cây càng dễ sống; bầu quá nhỏ so với thân là dấu hiệu bứng vội. Hỏi người bán bầu này được tính theo cách nào.
- Bầu chắc hay bở. Bầu được bó chặt bằng bao, lưới, dây, đất không rời khi lay nhẹ. Bầu nứt, đất rơi lộ rễ là rễ đã bị khô. Bầu bọc kín bằng bạt ni lông không thoát nước trong nhiều tuần cũng là điểm đáng hỏi, vì rễ trong đó có thể đã úng.
- Đất quanh bầu và nơi dưỡng. Cây dưỡng ở chỗ có che nắng, có hệ tưới, bầu được vùi một phần xuống đất hoặc phủ rơm thường hồi tốt hơn cây đặt trơ trọi trên nền nắng.
- Lộc mới và lá non. Dấu hiệu sống quan trọng nhất. Cây có lộc đều trên nhiều cành tốt hơn cây chỉ có lộc lác đác.
- Thân và cành chính. Tìm vết nứt dọc thân, vỏ bong, lỗ đục có mùn gỗ, vết chảy nhựa. Cạo nhẹ vỏ ở cành nhỏ, lớp dưới xanh là cành sống.
- Vết cắt cành lớn. Vết cắt được xử lý, bôi kín thường lành tốt hơn vết cắt bỏ trống, nứt toác.
- Dáng cây sau cắt tỉa. Cây bị cắt trụi chỉ còn thân thì phải nhiều năm mới có tán lại; nếu bạn cần bóng mát sớm, chọn cây còn khung cành.
Nếu có thể, đi xem cây hai lần cách nhau vài tuần. Cây đang hồi sẽ có thay đổi thấy được; cây đang suy cũng vậy.
Chi phí ẩn khi mua cây bứng
Giá cây bứng thường chỉ là một phần tổng chi phí. Trước khi chốt, liệt kê đủ các khoản, ai chịu khoản nào. Các con số cụ thể tuỳ nơi, tuỳ cỡ cây; bảng chỉ nêu các khoản cần hỏi.
| Khoản chi | Ai thường chịu | Cần hỏi gì |
|---|---|---|
| Tiền cây | Người mua | Giá đã gồm bó bầu, cắt tỉa, dưỡng chưa |
| Cẩu bốc cây lên xe | Thoả thuận | Cẩu của người bán hay thuê ngoài, tính riêng hay trọn gói |
| Xe chở | Thoả thuận | Tính theo chuyến hay theo quãng đường, xe vào được tận nơi không |
| Cẩu hạ cây, đặt vào hố | Thoả thuận | Đường vào nhà có chỗ cho cẩu đứng không, có vướng dây điện không |
| Đào hố, đất trồng | Người mua hoặc người bán làm trọn gói | Hố cỡ nào, ai chuẩn bị, đất thay hay đất tại chỗ |
| Cọc chống, dây néo | Thoả thuận | Có kèm không, giữ bao lâu |
| Chăm sóc sau trồng | Người mua hoặc người bán theo hợp đồng | Ai tưới, ai theo dõi trong mấy tháng đầu |
| Bảo hành cây sống | Người bán, nếu có cam kết | Bảo hành bao lâu, điều kiện gì, đổi cây hay trả tiền |
Với cây lớn, khoản cẩu và xe có thể ngang tiền cây. Hỏi rõ trước để không bị bất ngờ ngày giao. Ví dụ giả định: một cây có giá X, nhưng chi phí cẩu hai đầu cộng xe chở và đào hố có thể bằng thêm một nửa tới bằng giá cây, tuỳ quãng đường và địa hình.
Ngày giao cây: nghiệm thu tại chỗ
Ngày cẩu cây về là ngày dễ rối nhất: xe đến, cẩu đứng chờ, nhiều người cùng làm. Chuẩn bị trước danh sách việc giúp bạn không bỏ sót điều quan trọng:
- Trước khi cẩu hạ cây, nhìn lại cây trên xe: so với ảnh lúc xem cây, cành có gãy thêm không, bầu có vỡ không.
- Chụp ảnh cây trên xe, rõ bầu và thân, có thời gian trên ảnh.
- Kiểm bầu khi cây được nhấc lên: bầu còn nguyên khối là tốt; bầu vỡ, rơi đất nhiều là rủi ro lớn, cần ghi lại ngay và báo người bán.
- Theo dõi lúc hạ cây vào hố: cẩu phải móc vào dây quanh bầu hoặc đai bảo vệ, không treo cây bằng thân trần làm tróc vỏ.
- Xác nhận hố trồng đúng cỡ, cây đứng thẳng, cổ rễ không bị lấp quá sâu.
- Xác nhận cọc chống, dây néo được lắp ngay trong ngày.
- Ký giấy giao nhận ghi tình trạng cây lúc giao, kèm cam kết bảo hành đã thoả thuận.
Nếu thấy vấn đề ngay lúc giao, như bầu vỡ, thân trầy nặng, nên ghi rõ vào giấy giao nhận trước khi ký. Những gì không được ghi lại hôm đó thường rất khó chứng minh về sau.
Cam kết bảo hành và ghi lại thoả thuận
Vì rủi ro cây bứng không sống là thật, nhiều người bán có cam kết bảo hành: cây chết trong một khoảng thời gian thì đổi cây khác hoặc trả lại một phần tiền. Cam kết này có giá trị khi được ghi rõ: thời gian bảo hành, điều kiện (người mua phải tưới đều, không tự ý bón, không đổi chỗ), cách xác định cây chết, đổi cây cùng cỡ hay trả tiền, ai chịu tiền cẩu xe khi đổi.
Nếu người bán nhận trồng và chăm sóc trọn gói trong một thời gian, cam kết thường chặt hơn, vì người bán kiểm soát được cách chăm. Nếu người mua tự trồng, người bán hay đặt điều kiện để tránh bị đổ lỗi; điều đó hợp lý, nhưng bạn cần hiểu rõ điều kiện để làm đúng.
Thoả thuận nên được viết thành giấy, có ngày tháng, chữ ký hai bên, ảnh cây lúc giao. Với cây giá trị lớn, hợp đồng mua bán có điều khoản bảo hành và nghiệm thu giúp tránh tranh cãi. Nếu cây là một phần của công trình lớn hơn, như sân vườn do đơn vị thi công làm, hỏi rõ bảo hành cây do ai chịu.
Một điểm hay bị bỏ qua là ai quyết định cây "chết". Cây bứng có khi rụng hết lá, đứng trơ thân vài tuần rồi mới ra lộc. Nếu bảo hành tính theo thời gian ngắn, cây chưa kịp hồi đã hết hạn; nếu tính quá dài, người bán khó chấp nhận. Thoả thuận một cách kiểm đơn giản, ví dụ cạo vỏ cành để xem lớp dưới còn xanh hay đã nâu khô, và cùng kiểm vào một ngày hẹn trước, giúp hai bên tránh cãi nhau vì cảm giác.
Nguồn gốc cây và những cây không nên mua
Cây bứng có nguồn từ vườn nhà dân, vườn đổi mục đích, đất giải toả, đôi khi là cây trên đất công hoặc cây có nguồn không rõ. Với cây ăn trái thông thường, rủi ro pháp lý không lớn như với cây gỗ quý, nhưng người mua vẫn nên hỏi cây bứng từ đâu, chủ vườn cũ là ai. Người bán có nguồn rõ thường không ngại nói.
Có một số trường hợp nên tránh: cây có dấu hiệu bệnh nặng ở thân rễ, vì bệnh có thể lây sang cây khác trong vườn mới; cây bứng giữa mùa nắng gắt mà không được dưỡng; cây quá lớn so với chỗ trồng, sau vài năm tán vướng mái nhà, rễ đội nền; và cây mà người bán không chịu cho xem tận nơi.
Cuối cùng, nhớ rằng cây bứng là một quyết định có thay thế. Một cây giống khoẻ trồng đúng chỗ, sau vài năm có thể đạt kích thước mà bạn cần, với bộ rễ phát triển tự nhiên, bám chắc và ít rủi ro hơn. Nếu không vội, đó thường là lựa chọn bền hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cây bứng trồng xong bao lâu thì biết sống chắc?
Thường phải qua vài tháng, khi cây ra lộc mới đều và lộc phát triển thành lá trưởng thành. Ra lộc sớm chưa chắc là đã sống, vì cây có thể dùng dinh dưỡng dự trữ trong thân để ra lộc rồi mới suy. Theo dõi qua cả một mùa nắng là chắc hơn.
Mùa nào bứng và trồng cây to thì dễ sống nhất?
Thường là thời điểm thời tiết mát, ẩm, cây không trong giai đoạn ra hoa, đậu trái. Ở nhiều vùng, đầu mùa mưa là lúc hay được chọn. Thời điểm cụ thể nên hỏi người làm cây công trình tại địa phương vì khí hậu mỗi vùng khác nhau.
Cây bứng có cần cọc chống không?
Hầu như luôn cần, vì bộ rễ bị cắt chưa giữ được thân, trong khi tán cây đón gió. Cọc và dây néo giữ cây đứng yên để rễ mới mọc ra không bị đứt. Thời gian giữ cọc tuỳ cây, có khi tới một hai năm.
Có nên mua cây bứng đang mang trái không?
Không nên kỳ vọng giữ trái. Cây bứng mất rễ thường bỏ hết trái, thậm chí người bứng phải cắt bỏ để cây sống. Nếu người bán giữ nguyên trái để bán được giá, hỏi kỹ tình trạng rễ và thời gian dưỡng.
Đường vào nhà hẹp, không cho cẩu vào thì làm thế nào?
Có thể dùng cẩu đứng từ đường lớn với tầm vươn đủ, khiêng tay với cây nhỏ hơn, hoặc chọn cây cỡ nhỏ hơn. Khảo sát lối vào trước khi đặt cây là bước không nên bỏ qua; nhiều người đã phải bán lại cây vì không đưa vào được.
Mua cây bứng có cần giấy tờ gì không?
Với cây ăn trái thông thường từ vườn tư nhân, người mua nên có giấy mua bán ghi rõ cây, nguồn gốc, giá, cam kết bảo hành. Với cây thuộc loài được quản lý đặc biệt hoặc cây trên đất công, có quy định riêng; hỏi cơ quan chuyên ngành ở địa phương nếu nghi ngờ.