Với bể bạt gia đình vài khối nước, người mới nên mua những loài chịu được nước ít và oxy thấp, ăn được cám viên: cá rô phi (nhất là rô phi đơn tính), cá trê lai, cá rô đồng. Cá lóc cũng nuôi được trong bể nhưng đòi thức ăn nhiều đạm và dễ ăn thịt nhau nếu cỡ không đều, nên để dành cho lứa thứ hai khi đã quen tay. Chỗ mua nên ưu tiên ao ương hoặc trại gần nhà, nơi bạn hỏi lại được người bán, rồi mới tới chợ cá giống và xe chở giống dạo.
Bể bạt khác ao đất ở chỗ mọi thứ xảy ra nhanh hơn: nắng một buổi là nước nóng lên, cúp điện một đêm là máy sục ngưng, cho ăn dư một bữa là nước đục. Vì vậy chọn đúng loài và đúng chỗ mua quyết định phần lớn kết quả của lứa đầu, trước cả chuyện chăm sóc. Bài này đi theo thứ tự người mua cần: tiêu chí chọn loài cho bể nhỏ, bảng so sánh các loài hay có ở chợ giống, những nơi bán cá giống lẻ, câu nên hỏi và thứ nên giữ lại sau khi mua.
Bể bạt gia đình đặt ra tiêu chí chọn loài khác ao lớn
Một bể bạt tròn đường kính vài mét, sâu dưới một mét, chứa ít nước hơn ao rất nhiều lần. Ít nước nghĩa là nhiệt độ lên xuống nhanh theo nắng, oxy hoà tan tụt nhanh khi máy sục ngưng, chất thải tích lại nhanh khi cho ăn dư. Ao đất có bùn đáy, có tảo, có khoảng nước rộng để cá tránh chỗ xấu; bể bạt gần như không có vùng đệm đó. Người nuôi ao lâu năm có thể chọn loài khó tính vì họ có kinh nghiệm và có nước dự phòng, còn hộ nuôi bể nhà lần đầu thì cần loài tha thứ được sai sót.
Từ đó, bốn tiêu chí đáng đặt lên trước khi đứng trước thau cá giống: chịu được oxy thấp (tốt nhất là loài có cơ quan hô hấp phụ, đớp được khí trời), chịu được nước bẩn hơn mức lý tưởng, ăn được thức ăn viên công nghiệp để khỏi phải tìm mồi sống mỗi ngày, và ít hung dữ để không cắn nhau khi mật độ cao. Loài thoả cả bốn thì lứa đầu dễ thở hơn nhiều.
Tiêu chí thứ năm thường bị bỏ qua: nhà bạn muốn ăn con cá đó. Nhiều người mua theo lời rủ "cá này lớn nhanh" rồi tới lúc thu hoạch thì cả nhà không thích ăn, đem cho hàng xóm cũng ngại. Bể nhà là để có cá ăn, nên khẩu vị gia đình là tiêu chí thật chứ không phải chuyện phụ.
So sánh các loài cá giống hay có ở chợ cho bể nhà
Bảng dưới chỉ so ở góc người mua lẻ nuôi bể bạt, không phải đánh giá giá trị kinh tế của từng loài. Mỗi dòng nêu điểm dễ, điểm khó với người mới và điều nên hỏi khi mua.
| Loài | Điểm dễ với bể nhà | Điểm khó với người mới | Điều nên hỏi khi mua |
|---|---|---|---|
| Rô phi (đơn tính hoặc thường) | Chịu oxy thấp và nước đục khá tốt, ăn tạp, ăn cám viên dễ | Rô phi thường đẻ sớm trong bể, sinh ra nhiều cá con làm bể chật, cá chậm lớn | Cá đơn tính hay cá thường; đã quen ăn cám viên chưa |
| Trê lai | Có cơ quan thở khí trời, sống được nơi nước kém, lớn nhanh | Hay trườn ra khỏi bể khi mưa, cần nắp hoặc lưới chắn; ăn nhiều nên nước bẩn nhanh | Cỡ có đều không; cá ở ao hay ở bể xi măng |
| Rô đồng | Thở khí trời, rất dai, hợp bể nhỏ và người bận | Lớn chậm hơn trê; hay nhảy hoặc bò ra ngoài khi trời mưa | Cá ương nhân tạo hay vớt ngoài đồng; đã tập ăn cám chưa |
| Lóc (cá quả) | Thở khí trời, thịt được nhiều nhà ưa | Ăn thịt, cần thức ăn nhiều đạm; lệch cỡ là con lớn ăn con nhỏ | Cá đã tập ăn thức ăn viên chưa; cỡ chênh lệch bao nhiêu |
| Chép, trắm, mè | Quen thuộc, dễ tìm | Cần nhiều nước và oxy hơn, hợp ao đất hơn bể nhỏ | Nếu vẫn muốn mua: hỏi người bán loài này có hợp thể tích bể nhà không |
Đọc bảng theo hàng ngang: rô phi, trê và rô đồng đứng đầu không phải vì chúng "tốt nhất" mà vì chúng tha thứ được những ngày nước xấu. Cách chọn và soi từng con cá giống khoẻ, cũng như kích cỡ giống theo từng loài, là phần kỹ thuật riêng; ở đây chỉ dừng ở chuyện loài nào hợp với hoàn cảnh bể nhà.
Những loài không nên mua cho bể nhà đầu tiên
Có ba nhóm cá giống người mới nên để sau. Nhóm thứ nhất là loài cần nhiều nước và oxy cao như chép, trắm cỏ, mè, cá tra cỡ lớn: chúng nuôi tốt trong ao rộng nhưng trong bể vài khối thì một đêm mất điện có thể mất cả bể. Không phải là không nuôi được, mà là biên độ sai sót quá hẹp với người chưa quen.
Nhóm thứ hai là loài đắt tiền, đặc sản, được rao "dễ nuôi lãi cao". Con giống đắt thì mỗi con chết là một khoản đau, và nhiều loài đặc sản đòi điều kiện nước rất riêng mà người bán lẻ không nói hết. Nếu thật sự thích, hãy nuôi thử vài con cạnh một bể loài dễ, chứ đừng dồn cả bể cho loài lạ ngay lứa đầu.
Nhóm thứ ba là loài ngoại lai xâm hại hoặc loài không rõ tên. Ốc bươu vàng, cá dọn bể, rùa tai đỏ thỉnh thoảng vẫn được bán lẫn ở chợ cá giống hoặc chợ cây cảnh. Bể bạt nằm cạnh mương vườn, mưa lớn tràn bể là chúng ra ngoài tự nhiên. Không mua, không nhận cho, kể cả khi người bán bảo "nuôi chơi thôi mà". Loài không rõ tên, người bán cũng không nói được là cá gì, cũng nên bỏ qua: không biết loài thì không biết cách nuôi, cũng không biết có được phép nuôi hay không.
Năm nơi bán cá giống lẻ và mỗi nơi cho bạn điều gì
Ao ương, trại nhỏ gần nhà. Ưu điểm lớn nhất là hỏi lại được: cá chết bất thường trong mấy ngày đầu, bạn quay lại nói chuyện với đúng người đã bán. Bạn cũng nhìn được ao cá đang sống, biết cá đã quen ăn gì. Nhược điểm là không phải nơi nào cũng chịu bán lẻ vài trăm con, và có thể phải hẹn ngày kéo lưới.
Chợ cá giống họp sáng sớm. Nhiều loài, nhiều cỡ để so sánh trong một buổi; người bán quen làm việc với khách mua ít. Nhưng người bán ở chợ thường là người gom từ nhiều nguồn, hỏi cá ở ao nào không phải lúc nào cũng có câu trả lời rõ, và mua xong là thôi, khó tìm lại người bán nếu họ chỉ họp phiên.
Xe chở cá giống dạo. Tiện nhất vì xe tới tận đầu ngõ. Đổi lại, cá đã đi một quãng đường dài trong thùng, đã qua nhiều điểm dừng, thời gian cá ở trong thùng xe là ẩn số. Nếu mua, hãy mua khi xe mới tới vùng của bạn vào buổi sáng, đừng mua mẻ cuối xe bán lúc chiều muộn.
Đại lý vật tư thủy sản nhận đặt hộ. Đại lý có quan hệ với trại, có thể đặt giống theo đợt và giữ thông tin nguồn. Hợp với người ở xa vùng nuôi. Bạn nên hỏi rõ cá lấy từ đâu, ngày nào về, ai chịu nếu cá về yếu.
Gửi qua xe khách hoặc mua qua mạng. Chỉ nên dùng khi xung quanh thật sự không có nguồn. Cá phải đi đường dài, phụ thuộc giờ xe, và bạn không nhìn tận mắt thau cá trước khi trả tiền. Nếu buộc phải dùng, hỏi kỹ giờ đóng bao, giờ xe chạy và chuẩn bị ra bến nhận ngay.
Câu nên hỏi người bán trước khi trả tiền
Những câu dưới đây ngắn, người bán quen nghề trả lời được ngay. Người bán né hoặc trả lời chung chung ở nhiều câu cũng là một thông tin cho bạn.
- Cá này là cá gì, đơn tính hay không? Với rô phi, hỏi rõ là cá đơn tính hay cá thường, vì trong bể nhà chuyện cá đẻ sớm ảnh hưởng lớn tới cả lứa.
- Cá ương ở đâu, bao lâu rồi? Biết cá từ ao ương gần hay đã gom qua nhiều tay giúp bạn đoán cá đã mệt tới mức nào.
- Cá đã quen ăn cám viên chưa, cỡ viên bao nhiêu? Cá chưa quen cám viên thì mấy ngày đầu ở bể nhà sẽ bỏ ăn, nước lại bẩn vì thức ăn dư.
- Bán theo con hay theo ký, đếm hay cân mẫu? Hỏi để biết cách kiểm số lượng lúc nhận, không phải để mặc cả.
- Bao này đi được bao lâu? Người bán có kinh nghiệm thường ước được thời gian bao oxy chịu được với lượng cá trong bao.
- Cá chết ngay khi về thì báo lại thế nào? Không phải nơi nào cũng nhận đổi, nhưng hỏi trước giúp bạn biết người bán có sẵn lòng đứng sau hàng của mình không.
- Nuôi trong bể bạt bao nhiêu nước thì thả bao nhiêu con là vừa? Nghe ý người bán, rồi tự tính lại theo cách thận trọng hơn.
Giá cá giống mỗi nơi mỗi khác theo mùa, theo cỡ, theo vùng; bài không nêu giá. Điều đáng so giữa hai chỗ bán là cá có đúng loài, cỡ có đều, người bán có trả lời rõ không, chứ không chỉ là con số trên mỗi trăm con.
Chuẩn bị trước ngày đi mua
Mua cá giống là việc của buổi sáng, nhưng phần quyết định nằm ở mấy ngày trước đó. Danh sách dưới đây chỉ là những việc người mua cần xong trước khi cầm tiền ra chợ, không thay cho hướng dẫn nuôi.
- Bể đã có nước và chạy máy sục ít nhất vài ngày, không rò, không mùi lạ. Bể mới lót bạt nên được rửa và thay nước theo hướng dẫn của người bán bạt hoặc người có kinh nghiệm trước khi thả.
- Có nguồn điện dự phòng cho máy sục, hoặc ít nhất biết sẽ làm gì nếu cúp điện ngay đêm đầu tiên.
- Chuẩn bị thùng xốp có nắp hoặc giỏ đặt vừa yên sau xe để giữ bao cá đứng thẳng, che nắng.
- Quyết định trước loài và số con định mua, ghi ra giấy để không bị rủ mua thêm loài lạ ở chợ.
- Hẹn giờ với người bán nếu mua ở ao ương; ra chợ thì đi sớm, khi trời còn mát.
- Chọn ngày thời tiết dịu: tránh ngày nắng gắt giữa trưa, tránh ngày có tin mưa giông lớn.
Kỹ thuật thả cá xuống bể (ngâm bao cho cân nhiệt, thả từ từ) đã có hướng dẫn riêng ở các trang chuyên kỹ thuật nuôi; người bán cá giống cũng thường dặn tận nơi. Điều cần nhớ ở góc người mua là: đừng để bao cá phơi nắng trên đường về và đừng dừng lại làm việc khác khi trên xe đang chở cá.
Giữ lại gì sau khi mua để còn hỏi được
Mua cá giống lẻ thường không có hoá đơn, không có giấy tờ, và đó là bình thường với giao dịch nhỏ. Nhưng bạn vẫn nên tự giữ một "hồ sơ" gọn trong điện thoại: ảnh thau cá lúc chọn, ảnh bao cá lúc nhận, tên gọi và nơi bán (ao nào, sạp nào, xe nào), ngày giờ mua, số con hoặc số ký, loài và cỡ người bán nói. Nếu nói chuyện qua tin nhắn, giữ lại tin nhắn.
Lý do không phải để kiện cáo. Hồ sơ này giúp bạn làm ba việc: hỏi lại người bán khi cá có vấn đề trong mấy ngày đầu, nhớ nguồn nào tốt để lứa sau mua lại, và trình cho cán bộ thú y hoặc khuyến nông xã nếu cần hỏi ý kiến về tình trạng cá. Với cá giống mua từ tỉnh khác hoặc số lượng lớn hơn mức gia đình, việc kiểm dịch con giống có thể được đặt ra theo quy định; bạn nên hỏi người bán và cơ quan chuyên ngành nông nghiệp ở địa phương về quy định hiện hành.
Nếu cá chết hàng loạt ngay trong ngày đầu, ghi lại số con chết theo giờ và chụp ảnh. Nhiều khi nguyên nhân nằm ở nước bể nhà chứ không ở cá, nhưng có ghi chép thì cả bạn lẫn người bán đều nói chuyện trên cùng một dữ kiện thay vì đổ lỗi cho nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi cá trong bể bạt có cần xin phép gì không?
Nuôi vài bể cá nhỏ trong vườn nhà để ăn thường không phải thủ tục gì đặc biệt, nhưng quy định về nuôi trồng thủy sản và bảo vệ môi trường có thể khác nhau theo quy mô và theo địa phương. Nếu bạn định làm nhiều bể hoặc xả nước ra kênh chung, hãy hỏi cán bộ nông nghiệp ở xã để biết quy định hiện hành.
Có nên nuôi chung nhiều loài trong một bể bạt không?
Người mới nên bắt đầu với một loài cho mỗi bể. Mỗi loài ăn loại thức ăn khác nhau, tốc độ lớn khác nhau, và loài dữ như cá lóc sẽ ăn loài nhỏ hơn. Khi đã quen theo dõi nước và lượng ăn, bạn mới tính ghép loài, và nên hỏi người có kinh nghiệm trước khi ghép.
Cá rô phi đơn tính có thật là không đẻ không?
Cá rô phi đơn tính là lô cá được tạo ra để phần lớn là cá đực, nên cá đẻ ít hơn nhiều so với rô phi thường. Tuy vậy, tỷ lệ đực trong lô không phải lúc nào cũng tuyệt đối, nên trong bể vẫn có thể xuất hiện một ít cá con. Hãy hỏi người bán nguồn lô cá và đừng xem lời "đơn tính" là cam kết tuyệt đối.
Mua cá giống buổi chiều có sao không?
Không cấm, nhưng mua buổi sáng thường an toàn hơn. Cá bán buổi chiều có thể đã ở trong thùng, trong thau từ sáng, đã mệt; đường về lại gặp nắng chiều hoặc trời tối khó quan sát cá sau khi thả. Nếu chỉ mua được buổi chiều, chọn ngày mát, chở thẳng về và theo dõi bể tới khi trời tối.
Mua cá giống ở chỗ rẻ nhất có phải là tiết kiệm không?
Không hẳn. Tiền cá giống thường chỉ là một phần nhỏ trong chi phí cả lứa so với thức ăn, điện và công chăm. Cá giống rẻ mà yếu, không đúng loài hoặc lẫn cỡ có thể làm hỏng cả lứa. So sánh nên dựa trên số cá sống khoẻ sau tuần đầu, không chỉ trên giá mỗi trăm con lúc mua.
Nhà ở phố, chỉ có sân thượng thì có nuôi cá bể bạt được không?
Được nếu sàn chịu được tải trọng của bể nước. Nước rất nặng, một bể vài khối nặng hàng tấn, nên trước khi mua cá bạn cần hỏi người hiểu về kết cấu nhà xem sàn có chịu nổi không và có chống thấm chưa. Chuyện chọn cá giống chỉ đặt ra sau khi chuyện an toàn của căn nhà đã rõ.