Hạt đậu đũa, đậu cô ve, đậu bắp đều to, dễ nhìn, nên người mua có thể kiểm hạt bằng mắt: hạt tốt căng, đều màu, vỏ liền; hạt hỏng có lỗ mọt, nứt vỏ, nhăn teo hoặc mốc. Đậu đũa, đậu cô ve chủ yếu tự thụ phấn nên giống thuần, giống quê rất phổ biến và hạt tự để khá ổn định; đậu bắp có tỷ lệ thụ phấn chéo cao hơn. Người trồng sân thượng nên chọn theo dạng cây: đậu leo cần giàn, đậu lùn (đậu bụi) đứng gọn trong thùng.
Bài này giúp người mua chọn gói đậu hay hạt đậu cân xá, kiểm hạt, tránh mọt, hiểu chữ "leo" và "lùn" trên gói, tính lượng hạt. Không bàn kỹ thuật làm giàn hay chăm sóc.
Ba loại đậu và điều người mua cần biết
Bảng dưới gom các thông tin quan trọng nhất khi đứng trước quầy.
| Loại | Hạt | Dạng cây | Lưu ý khi mua |
|---|---|---|---|
| Đậu đũa | Dài, hình quả thận, màu đen, đỏ, trắng, nâu hoặc lốm đốm | Thường leo, có giống lùn | Có loại trái xanh, trái tím, trái trắng; đọc màu trái trên gói |
| Đậu cô ve (đậu que) | Hình thận, to hơn đậu đũa, nhiều màu | Có cả giống leo và giống lùn | Chữ "lùn", "bụi" hay "leo" quyết định có cần giàn không |
| Đậu bắp | Tròn, xám xanh đến xám nâu, vỏ cứng | Cây đứng, cao tuỳ giống | Có giống trái xanh, trái đỏ; hạt vỏ cứng mọc chậm nếu cũ |
| Đậu rồng (nếu có) | Tròn, to, màu nâu, vỏ cứng | Leo mạnh | Cần giàn chắc; hạt vỏ dày |
Màu hạt không cho biết màu trái. Hạt đậu đũa đen có thể cho trái xanh; hạt trắng có thể cho trái trắng hoặc xanh. Đọc mô tả trái trên gói hoặc hỏi người bán.
Kiểm hạt đậu bằng mắt và tay
Hạt đậu to nên kiểm được ngay ở quầy, nhất là với hạt cân xá hoặc gói có ô trong suốt:
- Tìm lỗ tròn nhỏ trên vỏ: dấu mọt đậu đục ra. Hạt có lỗ thường đã mất phôi hoặc phần lớn dự trữ.
- Nhìn đáy bao, đáy gói: bột mịn, vỏ côn trùng, con mọt nhỏ là dấu hiệu cả lô đang bị mọt ăn.
- Xem vỏ: vỏ nứt, bong, hạt vỡ đôi sẽ dễ thối khi gieo.
- Xem độ căng: hạt nhăn teo, nhẹ bất thường thường là hạt non hoặc lép.
- Xem màu: màu đều theo giống; đốm mốc trắng, xanh, hay hạt sẫm đen bất thường là dấu hiệu ẩm.
- Ngửi: mùi mốc, mùi chua thì không mua.
Hạt đậu đã xử lý thuốc thường có màu phủ; loại này không được để lẫn với đậu ăn trong bếp.
Một mẹo đơn giản khi mua hạt cân xá: xin người bán đổ một nắm ra lòng bàn tay hoặc ra tờ giấy trắng. Trên nền trắng, hạt lỗ, hạt nứt, bột mọt hiện rõ hơn hẳn khi nhìn trong bao. Đếm thử hai mươi hạt, nếu quá vài hạt hỏng thì nên mua chỗ khác.
Mọt đậu: kẻ thù chính của hạt giống đậu
Mọt đậu là côn trùng nhỏ đẻ trứng trên hạt đậu, ấu trùng đục vào ăn bên trong rồi chui ra để lại lỗ tròn. Chúng có thể bắt đầu từ ngoài ruộng và tiếp tục sinh sôi trong kho, trong bao đậu khô. Một túi hạt đậu tưởng sạch khi mua có thể sau vài tuần ở nhà nóng ẩm đã đầy lỗ.
Với người mua, có ba cách giảm rủi ro. Thứ nhất, kiểm kỹ khi mua, không mua bao có hạt lỗ hay bột ở đáy. Thứ hai, mua vừa đủ gieo trong mùa, không tích trữ lâu. Thứ ba, cất hạt đậu trong hộp kín, chai nhựa có nắp vặn, hũ thuỷ tinh, để chỗ mát; mọt không vào được hộp kín, và mọt có sẵn trong hạt sẽ không lan sang túi khác.
Nếu phát hiện mọt trong một hũ hạt đậu, nên bỏ cả hũ hoặc dùng ngay phần hạt còn lành cho lượt gieo gần nhất, rồi rửa sạch hũ. Đừng gộp hạt vào hũ khác, mọt sẽ theo sang. Không dùng thuốc xông hay hoá chất diệt côn trùng cho hạt trong nhà.
Đậu leo hay đậu lùn: chữ quan trọng nhất trên gói
Đậu leo cần giàn hoặc lưới cao, cây vươn dài nhiều mét, cho trái kéo dài nhiều tuần. Đậu lùn, còn gọi là đậu bụi, cây đứng gọn cỡ ngang đầu gối, không cần giàn, cho trái tập trung trong thời gian ngắn hơn. Đậu cô ve có cả hai dạng rõ rệt; đậu đũa phần lớn là leo, có ít giống lùn.
Người trồng sân thượng gió mạnh hoặc ban công không có chỗ làm giàn nên tìm chữ "lùn", "bụi", "không cần giàn". Người có lan can, có lưới, muốn hái dài ngày thì chọn đậu leo: cùng diện tích mặt đất, đậu leo thường cho nhiều trái hơn vì tận dụng chiều cao.
Nếu gói không ghi rõ, hỏi người bán. Mua nhầm đậu leo cho thùng xốp không có giàn thì dây sẽ bò lung tung, quấn sang chậu khác; mua nhầm đậu lùn cho giàn cao thì giàn bỏ trống.
Giống đậu quê và giống đậu mua gói
Đậu đũa và đậu cô ve là nhóm rau mà giống quê vẫn còn rất nhiều, vì chúng tự thụ phấn là chính, nông dân tự để hạt qua nhiều đời mà giống vẫn giữ được. Đậu đũa trái tím, đậu đũa trái trắng, đậu cô ve hạt lốm đốm của nhiều vùng là những giống người trồng nhà hay tìm.
Hạt đậu quê mua ở chợ hoặc xin người quen thường rẻ, quen khí hậu, nhưng không có bao bì, và chất lượng phụ thuộc người để. Người mua nên kiểm kỹ mọt, hỏi để từ vụ nào, cây mẹ có hay bị bệnh không. Một vụ thử là đủ để biết giống đó có hợp sân nhà không.
Hạt đậu mua gói có tên giống, ngày đóng gói, có giống lùn rõ ràng cho thùng xốp, có giống F1 cho trái đều. Người trồng sân thượng muốn đậu lùn gọn thường phải mua gói, vì giống quê phần lớn là đậu leo.
Một lợi thế của nhóm đậu là người trồng có thể tự để hạt từ giống mua gói thuần (không phải F1) cho các vụ sau, giảm chi phí. Gói ghi rõ F1 thì không nên để.
Đậu ăn hạt khô ở chợ có làm giống được không
Đậu đen, đậu đỏ, đậu trắng bán ở chợ làm thực phẩm là đậu ăn hạt, không phải đậu ăn trái non như đậu đũa, cô ve. Gieo đậu đen ăn hạt thì cây vẫn mọc, nhưng trái của nó có thể dai, xơ, không ngon khi ăn non; đó là giống được chọn cho hạt chứ không cho trái.
Với đậu đũa, đậu cô ve bán hạt khô ở chợ (nếu có), hạt có thể mọc, nhưng không rõ giống, không rõ đã để bao lâu, đã bị mọt chưa. Người mua muốn trồng nên dùng gói hạt giống có tên giống, hoặc hạt giống quê từ người trồng quen.
Hạt đậu xanh, đậu nành làm giá là chuyện khác: dùng cho rau mầm, không phải để trồng ra trái. Đậu xanh trồng lấy hạt là cây khác hẳn đậu đũa ăn trái.
Ngược lại, hạt giống đậu đã xử lý thuốc tuyệt đối không được đem nấu chè hay làm giá. Hạt đậu đũa, cô ve trông rất giống đậu ăn; trong nhà có cả hai thì hộp hạt giống phải ghi rõ và để riêng, xa khu bếp.
Đậu rồng, đậu ván, đậu ngự: những loại ít gặp ở quầy
Ngoài đậu đũa, cô ve, đậu bắp, vườn nhà Việt còn nhiều loại đậu leo ít gặp ở quầy hạt gói: đậu rồng trái có bốn cánh, đậu ván trái dẹt, đậu ngự, đậu kiếm. Hạt các loại này thường được bán ở chợ quê, chợ phiên hoặc trao tay giữa người trồng. Hạt to, vỏ dày, khá bền, nhưng cũng dễ bị mọt như mọi hạt đậu.
Người mua nên biết các loại này phần lớn leo rất khoẻ, cây sống dài, cần giàn chắc và nhiều nắng; không hợp ban công nhỏ. Một số loại đậu như đậu kiếm, đậu ngự cần được nấu chín kỹ trước khi ăn vì hạt và trái sống có chất không tốt cho tiêu hoá; người mua hạt từ người quen nên hỏi cách ăn quen thuộc của vùng đó. Không có gói, không có tên giống, nên ghi lại nguồn hạt và ảnh trái của cây mẹ để biết mình đang trồng gì.
Thời vụ đậu và lúc nên mua hạt
Đậu đũa và đậu bắp ưa nóng, chịu mưa khá, là rau ăn quả của mùa hè ở miền Bắc và gần quanh năm ở miền Nam. Đậu cô ve ưa ấm vừa phải, nắng gắt quá hoa dễ rụng, trời lạnh quá cây chậm; mùa thuận thường là xuân và thu ở miền Bắc, mùa khô mát ở miền Nam.
Vì hạt đậu dễ bị mọt khi để lâu ở nhà, nên mua sát mùa gieo, không mua trước nhiều tháng. Người trồng gieo nối nhiều lượt có thể mua hai lần trong mùa thay vì một lần cả mùa.
Đậu bắp cần ấm để nảy mầm và lớn; gieo trong những tuần lạnh ở miền Bắc thì hạt nằm lâu trong đất, dễ thối, người trồng dễ tưởng hạt hỏng. Người mua đậu bắp ở miền Bắc nên chờ trời ấm hẳn mới mua và gieo.
Ghi lại tháng gieo và kết quả của từng loại đậu trong một hai vụ đầu; đó là lịch mua hạt chính xác nhất cho sân nhà, tốt hơn mọi khuyến cáo chung trên gói.
Gieo đậu vào mùa mưa dầm thì hạt to hút nước nhanh, dễ thối trước khi mọc nếu đất úng. Với người mua, điều này có nghĩa là mùa mưa nên mua dư một chút để gieo bù, hoặc chờ dứt mưa mới gieo.
Đậu bắp: hạt vỏ cứng và chuyện để giống
Hạt đậu bắp có vỏ cứng, tròn, màu xám. Hạt mới thường mọc khá đều; hạt cũ vỏ càng cứng, hút nước chậm, mọc lâu và không đều. Người mua đậu bắp nên chú ý ngày đóng gói như với hạt ớt.
Đậu bắp có hoa lưỡng tính, tự thụ phấn được nhưng côn trùng cũng thụ phấn chéo khá nhiều. Hạt tự để từ vườn có nhiều giống đậu bắp gần nhau có thể ra cây khác mẹ, ví dụ lẫn trái xanh và trái đỏ, trái dài và trái ngắn. Người muốn giữ giống chỉ nên trồng một giống trong vùng.
Có giống đậu bắp trái đỏ, trái tím được chuộng vì màu đẹp; trái đỏ khi nấu thường chuyển xanh. Đọc mô tả trên gói để không bất ngờ. Đậu bắp cây có thể cao, có lông gây ngứa ở thân lá một số giống; người hái nên đeo găng hoặc mặc áo dài tay.
Mua bao nhiêu hạt đậu
Đậu gieo mỗi hốc vài hạt rồi giữ cây khoẻ. Ví dụ giả định cho sân thượng có một đoạn giàn và vài thùng:
- Đậu đũa leo: 6 hốc dọc giàn, mỗi hốc gieo 3 hạt giữ 2 cây, cần khoảng 18 hạt.
- Đậu cô ve lùn: 3 thùng xốp, mỗi thùng 4 cây, mỗi cây gieo 2 hạt, cần khoảng 24 hạt.
- Đậu bắp: 2 thùng, mỗi thùng 2 cây, mỗi cây 2 hạt, cần khoảng 8 hạt.
- Gói hạt đậu thường có vài chục gram (ví dụ giả định); hạt to nên một gói chỉ vài chục đến hơn trăm hạt tuỳ loại.
- Mua một gói mỗi loại thường đủ; gieo nối một lượt nữa sau vài tuần nếu muốn có trái liên tục.
Hạt đậu hút nước nhanh và dễ thối nếu đất quá ướt. Đây là phần kỹ thuật gieo; với người mua, chỉ cần biết rằng hạt to không có nghĩa là chịu được mọi điều kiện.
Câu hỏi thường gặp
Hạt đậu có lỗ nhỏ có gieo được không?
Hạt có lỗ tròn nhỏ thường đã bị mọt ăn phần bên trong, mọc kém hoặc không mọc, và có thể mang trứng mọt. Nên bỏ những hạt đó và không mua bao có nhiều hạt như vậy.
Làm sao biết gói đậu cô ve là leo hay lùn?
Tìm chữ "leo", "lùn", "bụi", "không cần giàn" hoặc chiều cao cây trên gói. Nếu không có, hỏi người bán. Hạt hai loại trông giống nhau, chỉ khi cây lớn mới phân biệt được.
Có thể lấy hạt đậu đũa già trên giàn nhà làm giống không?
Được, vì đậu đũa chủ yếu tự thụ phấn, hạt tự để khá ổn định. Để trái già khô trên giàn, lấy hạt chắc, phơi khô trong bóng râm và cất kín. Nếu giống mua là F1 thì không nên.
Đậu đen ăn hạt có trồng làm rau được không?
Cây vẫn mọc nhưng trái non thường dai, xơ, không ngon như đậu đũa, vì giống được chọn để lấy hạt khô. Muốn ăn trái non, mua hạt giống đậu đũa hoặc cô ve có tên giống trên gói.
Có nên mua hạt đậu bắp cân xá không?
Có thể nếu hạt mới, đều, không mọt và mua chỗ quen. Hạt đậu bắp cũ vỏ cứng mọc chậm, nên hỏi hạt về từ khi nào. Gói có ngày đóng gói rõ ràng an toàn hơn.
Cất hạt đậu thừa thế nào để không bị mọt?
Cho vào hộp, chai hoặc hũ có nắp kín, để chỗ mát, tránh để túi giấy hở. Kiểm tra định kỳ; thấy lỗ mọt hay bột ở đáy thì dùng ngay phần hạt lành hoặc bỏ cả hũ.