Dưa leo là loại dưa dễ trồng nhất cho vườn nhà và sân thượng: cây leo lưới, ngắn ngày, hạt rẻ. Dưa hấu và dưa lưới khó hơn nhiều: cần nhiều nắng, diện tích hoặc giàn đỡ trái, và nhiều giống dưa lưới được chọn tạo cho trồng trong nhà màng có kiểm soát, trồng ngoài trời thường kém. Khi mua, người trồng nhà nên đọc kỹ dòng "thích hợp nhà màng" hay "ngoài trời", chọn giống trái nhỏ, và với dưa hấu không hạt thì biết rằng phải trồng kèm giống có hạt để thụ phấn.
Hạt dưa lưới và dưa hấu không hạt thường đắt, gói ít hạt, nên chọn sai một gói là mất cả mùa và cả tiền. Bài này nói từ góc người mua; kỹ thuật trồng dưa lưới nhà màng, tỉa nhánh, thụ phấn có ở các trang chuyên về nông nghiệp.
Ba loại dưa từ góc người trồng nhà
Mỗi loại có giống dễ, giống khó; bảng nói xu hướng chung để người mua biết mình đang chọn mức độ khó nào.
| Loại | Dạng cây | Độ khó với vườn nhà | Điều cần đọc trên gói |
|---|---|---|---|
| Dưa leo | Leo lưới, ngắn ngày | Dễ | Trái ngắn hay dài, cần thụ phấn hay không, chịu nhiệt |
| Dưa hấu có hạt | Bò lan, có thể cho leo giàn với trái nhỏ | Trung bình đến khó | Khối lượng trái, thời gian thu, ruột đỏ hay vàng |
| Dưa hấu không hạt | Như dưa hấu | Khó | Tỷ lệ trồng xen giống thụ phấn, điều kiện nảy mầm |
| Dưa lưới, dưa vàng | Bò hoặc leo, nhiều giống cho nhà màng | Khó | Nhà màng hay ngoài trời, số ngày, độ ngọt |
Người mới nên bắt đầu bằng dưa leo; thành công rồi mới thử dưa hấu trái nhỏ; dưa lưới để sau cùng, khi đã có chỗ che mưa và kinh nghiệm.
Dưa leo: chữ "không cần thụ phấn" và các dạng trái
Gói hạt dưa leo có thể ghi các dạng: dưa leo ta trái ngắn, vỏ có gai nhỏ; dưa leo trái dài vỏ trơn; dưa leo baby trái nhỏ ăn sống. Mỗi dạng hợp món khác nhau; người mua chọn theo cách nhà mình ăn.
Một số giống dưa leo được ghi là có khả năng đậu trái không cần thụ phấn (thường gọi là giống trinh sản). Cây ra nhiều hoa cái, trái hình thành mà không cần ong. Với người trồng sân thượng cao tầng ít côn trùng, đây là đặc tính rất có lợi; với người trồng vườn đất có nhiều ong thì giống thường cũng đủ. Nếu gói không ghi, coi như cần thụ phấn.
Dưa leo khá chịu nóng nhưng nắng gắt quá vẫn làm trái đắng đầu, cong queo. Giống ghi chịu nhiệt có lợi ở miền Nam và sân thượng. Hạt dưa leo tương đối rẻ và bền, mua một gói cho cả mùa thường thừa; phần dư cất kín dùng mùa sau.
Dưa hấu không hạt: phải mua thêm một gói nữa
Dưa hấu không hạt là giống tam bội; hoa của nó không tạo được phấn đủ để tự thụ, nên cây cần phấn từ một giống dưa hấu có hạt trồng xen gần đó. Gói hạt dưa hấu không hạt thường ghi tỷ lệ trồng xen, ví dụ cứ vài cây không hạt thì một cây thụ phấn. Người mua phải mua thêm một gói hạt dưa hấu có hạt để làm cây thụ phấn, và tính diện tích cho cả hai.
Hạt dưa hấu không hạt cũng khó nảy mầm hơn hạt thường: vỏ dày, cần ấm, dễ thối nếu đất ướt lạnh. Đây là lý do nhiều người trồng thương mại ươm trong điều kiện có kiểm soát. Người trồng nhà nên biết trước điều này để không đổ lỗi cho hạt khi tỷ lệ mọc thấp hơn hạt dưa thường.
Với vài mét vuông sân nhà, dưa hấu không hạt thường không đáng công: hạt đắt, phải trồng kèm cây thụ phấn, tỷ lệ mọc thấp. Dưa hấu có hạt trái nhỏ, ruột đỏ hoặc vàng, là lựa chọn thực tế hơn cho người muốn thử trồng dưa hấu ở nhà.
Dưa lưới: đọc kỹ chữ "nhà màng"
Phần lớn giống dưa lưới bán ở Việt Nam hiện nay được chọn tạo hoặc khuyến cáo cho trồng nhà màng: che mưa, kiểm soát tưới, kiểm soát côn trùng, thụ phấn tay. Trong điều kiện đó dưa cho trái đẹp, ngọt. Trồng ngoài trời không che, gặp mưa là lá dễ bệnh, trái dễ nứt, độ ngọt giảm.
Người mua cần đọc dòng khuyến cáo trên gói: "trồng nhà màng", "trồng nhà lưới", "trồng ngoài trời". Nếu chỉ có sân thượng không che, nên tìm giống dưa vàng, dưa lê hoặc dưa lưới có ghi trồng ngoài trời, và chấp nhận trái nhỏ hơn ảnh. Gói dưa lưới đắt mà không có dòng nào về điều kiện trồng thì hỏi người bán trước khi mua.
Một vài mô hình "nhà màng mini" trên sân thượng đang được quảng bá. Đó là đầu tư lớn hơn nhiều so với một gói hạt; người quan tâm nên tìm hiểu kỹ ở các nguồn chuyên về nông nghiệp, không chỉ dựa vào lời người bán hạt.
Đọc các dòng thường gặp trên gói hạt dưa
Số ngày đến thu hoạch. Dưa leo thường ngắn ngày; dưa hấu, dưa lưới dài hơn. Tính ngược từ mùa thuận để biết lúc nào gieo và lúc nào nên mua hạt.
Khối lượng trái. Trên sân thượng, trái nhỏ dễ đỡ, dễ chín đều. Con số trên gói là trong điều kiện trồng tốt; trồng chậu thường nhỏ hơn.
Độ ngọt (Brix). Con số tiềm năng của giống; độ ngọt thật phụ thuộc nắng, nước và độ chín khi hái.
Chịu bệnh, chịu nhiệt. So sánh với giống khác, không phải miễn nhiễm. Chọn theo bệnh hay gặp ở vùng mình.
Số hạt trong gói. Gói hạt dưa lưới, dưa hấu không hạt thường tính theo hạt. Tính số cây cần trước khi mua.
Nhà màng hay ngoài trời. Dòng quan trọng nhất với dưa lưới; thiếu dòng này, hỏi lại người bán trước khi trả tiền, vì đây là thông tin quyết định gói hạt có hợp chỗ trồng của mình hay không.
Thời vụ dưa và vì sao sân thượng hay thất bại với dưa hấu
Dưa hấu và dưa lưới cần nắng nhiều, ấm, khô ráo lúc ra hoa và chín trái. Mưa lúc trái gần chín làm dưa nứt, nhạt; mưa lúc ra hoa làm khó đậu trái. Vì vậy mùa thuận của dưa ở phần lớn đồng bằng là mùa khô, và người trồng thương mại thường tính sao cho dưa chín trước mùa mưa.
Sân thượng có nắng nhiều, nghe có vẻ hợp dưa, nhưng thùng đất nông, nóng nhanh vào trưa, cây dưa bò lan cần nhiều đất và nhiều nước hơn thùng xốp cung cấp được. Trái dưa hấu nặng dần cũng cần đỡ nếu leo giàn. Đó là lý do người trồng sân thượng nên chọn giống trái nhỏ, thùng lớn, ít cây.
Dưa leo thì dễ hơn nhiều: ngắn ngày, leo lưới gọn, chịu được thùng xốp. Người mới nên thành công với dưa leo một hai vụ trước khi bỏ tiền mua hạt dưa hấu, dưa lưới đắt tiền.
Mua hạt dưa vì thế nên tính ngược từ mùa khô: gieo sao cho thời gian ra hoa và chín rơi vào những tuần khô ráo nhất. Hỏi người bán địa phương xem người quanh vùng thường gieo dưa vào tháng nào.
Dưa lê, dưa gang, dưa bở: dưa quê cho vườn nhà
Bên cạnh dưa hấu, dưa lưới, nhiều vùng còn giữ các giống dưa quê như dưa lê, dưa gang, dưa bở, dưa chuột ta. Hạt các loại này thường bán xá ở chợ quê hoặc gói nhỏ ít thông tin. Chúng thường dễ trồng ngoài trời hơn dưa lưới nhà màng, chịu khí hậu địa phương, nhưng trái không đều, độ ngọt không bằng giống thương mại; nhiều người chuộng vì mùi vị quen thuộc.
Khi mua, hỏi người bán hạt để từ đâu, cây mẹ trồng ra sao, trái thường to cỡ nào. Họ dưa lai với nhau dễ như họ bầu bí, nên hạt quê từ vùng trồng nhiều loại dưa có thể đã lai. Người trồng sân thượng muốn thử dưa mà ngại dưa lưới đắt có thể bắt đầu bằng một hai gốc dưa lê, dưa gang trái nhỏ trong thùng lớn, mùa khô, rồi mới tính chuyện mua hạt dưa đắt tiền.
Mua bao nhiêu hạt dưa
Ví dụ giả định cho người có sân thượng với một đoạn lưới và vài thùng xốp lớn:
- Dưa leo: 4 thùng, mỗi thùng 2 cây, gieo dư gấp rưỡi, cần khoảng 12 hạt. Một gói dưa leo thường thừa nhiều.
- Dưa hấu trái nhỏ có hạt: 2 thùng lớn, mỗi thùng 1 cây, gieo dư gấp đôi, cần khoảng 4 hạt.
- Dưa lưới (nếu có chỗ che mưa): 2 cây, gieo dư gấp đôi, cần khoảng 4 hạt; gói dưa lưới ít hạt có thể vừa đủ hoặc dư vài hạt.
- Dưa hấu không hạt: không khuyến khích cho sân nhỏ; nếu thử, cộng thêm cây thụ phấn theo tỷ lệ ghi trên gói.
- Hạt dưa tương đối bền; phần thừa cất kín mát dùng được mùa sau, nhưng hạt dưa lưới đắt nên chia với người quen là cách tận dụng tốt.
Số cây dưa trên sân thượng nên ít hơn mình nghĩ: dưa lan nhanh, cần nhiều nắng và nước; ít cây khoẻ cho nhiều trái hơn nhiều cây chen nhau.
Những gói hạt dưa nên để lại trên kệ
Gói dưa lưới không ghi điều kiện trồng; gói dưa hấu "khổng lồ hàng chục ký" cho người chỉ có ban công; gói dưa "ruột đen", "vỏ vàng siêu ngọt" giá cao bất thường không có nơi chịu trách nhiệm; gói nhập không nhãn phụ tiếng Việt; gói bán kèm hứa thu mua trái với giá cao. Đây là những gói mà người trồng nhà khó đánh giá, khi hỏng cũng khó phản ánh.
Cũng nên cẩn thận với hạt dưa hấu lấy từ quả ăn: phần lớn dưa hấu bán ở chợ là giống F1, hạt đời sau phân ly; dưa hấu không hạt thì hạt trắng trong quả không mọc. Muốn trồng, mua gói hạt giống.
Một số gian hàng bán hạt dưa lưới chiết lẻ theo từng hạt, đựng trong túi zip nhỏ. Hạt đắt nên cách bán này hấp dẫn, nhưng người mua mất toàn bộ thông tin giống, ngày, nơi chịu trách nhiệm; khi cây ra trái không như mô tả, không có gì để đối chiếu.
Cuối cùng, nếu mua online gói hạt dưa đắt tiền, hỏi ảnh mặt sau gói với ngày đóng gói, quay video khi mở hàng, và kiểm số hạt trong gói ngay. Với hạt đắt tính theo từng hạt, thiếu vài hạt là đáng kể.
Hiểu lầm thường gặp khi mua hạt dưa
"Dưa lưới chỉ cần hạt tốt là trồng đâu cũng ngọt." Độ ngọt phụ thuộc nhiều vào nắng, kiểm soát nước, độ chín khi hái; nhiều giống còn cần điều kiện nhà màng. Hạt tốt là điều kiện cần, không phải đủ.
"Dưa hấu không hạt là giống biến đổi gen." Không. Dưa hấu không hạt được tạo bằng cách lai giữa dạng tứ bội và nhị bội, ra cây tam bội không tạo hạt chắc; đây là kỹ thuật chọn giống đã có từ nhiều thập kỷ.
"Dưa leo đắng là do hạt xấu." Vị đắng ở dưa leo thường liên quan tới điều kiện trồng như nắng gắt, thiếu nước, và tới giống. Một số giống được chọn để ít đắng; gói có thể ghi. Trái đắng gắt bất thường thì không nên ăn.
"Trái càng to càng tốt." Trên sân thượng, trái nhỏ dễ đỡ, chín đều, ít nứt. Gói dưa hấu trái mười mấy ký là dành cho ruộng rộng.
Câu hỏi thường gặp
Dưa leo trồng thùng xốp trên sân thượng có cần ong thụ phấn không?
Giống thường cần côn trùng thụ phấn; sân thượng cao tầng ít ong thì nhiều hoa cái không đậu trái. Chọn giống ghi rõ đậu trái không cần thụ phấn, hoặc thụ phấn tay. Gói không ghi thì coi như cần thụ phấn.
Có trồng dưa hấu không hạt một mình được không?
Không. Dưa hấu không hạt cần phấn từ giống dưa hấu có hạt trồng xen gần đó, theo tỷ lệ thường ghi trên gói. Trồng một mình thì cây ra hoa mà rất ít hoặc không đậu trái.
Dưa lưới trồng ngoài trời không che mưa có được không?
Với nhiều giống được khuyến cáo cho nhà màng thì kết quả thường kém: lá bệnh, trái nứt, ít ngọt khi gặp mưa. Nếu không có che mưa, chọn giống ghi trồng ngoài trời và trồng vào mùa khô.
Hạt dưa hấu ăn còn sót lại có gieo được không?
Hạt đen già từ quả chín có thể mọc, nhưng phần lớn dưa hấu bán là F1, cây con khác mẹ. Hạt trắng mềm trong dưa không hạt thì không mọc. Muốn trồng đúng giống, mua gói hạt giống.
Vì sao hạt dưa lưới đắt mà gói ít hạt?
Phần lớn là giống F1 chọn tạo cho trái đẹp, ngọt, sản xuất hạt tốn công. Người trồng chỉ cần vài cây cho một chỗ che mưa nhỏ, nên gói ít hạt là vừa. Tính theo số cây cần để so giá.
Một gói hạt dưa leo dùng được mấy mùa?
Hạt dưa leo tương đối bền; cất kín, khô, mát có thể dùng thêm một vài mùa nữa, dù sức mọc giảm dần. Gieo thử vài hạt trước mỗi lượt; mọc thưa thì mua gói mới.