Gà mới mua về không nên thả chung ngay với đàn cũ. Gà mới có thể mang mầm bệnh chưa biểu hiện, và đàn cũ cũng có thể mang mầm bệnh mà gà mới chưa có miễn dịch; thêm vào đó, gà là loài có thứ bậc trong đàn, thả chung đột ngột thường dẫn tới mổ nhau. Cách làm phổ biến là nuôi gà mới ở chỗ riêng một thời gian, theo dõi sức khoẻ, rồi nhập đàn từ từ.
Với trại lớn, cách ly là quy trình có chuồng riêng và hướng dẫn thú y. Với hộ nuôi vài chục con, cách ly đơn giản hơn nhưng nguyên tắc giống nhau: tách chỗ ở, tách dụng cụ, tách lối đi, quan sát đủ lâu. Bài này hướng dẫn bố trí ở quy mô nhà vườn, những gì cần theo dõi và cách nhập đàn để gà mới không bị bắt nạt.
Vì sao không thả chung ngay
Gà mua ở chợ, từ người quen hay từ trại đều có thể mang mầm bệnh ở dạng chưa biểu hiện. Một con gà trông khoẻ lúc mua vẫn có thể đang ủ bệnh, hoặc mang ký sinh trùng như rận, mạt, giun sán. Thả chung ngay nghĩa là mở cửa cho mầm bệnh đó vào cả đàn.
Chiều ngược lại cũng đúng. Đàn gà cũ có thể đã quen với một số mầm bệnh trong vườn nhà, sống chung không sao, nhưng gà mới chưa từng tiếp xúc có thể bị bệnh khi gặp. Vì vậy cách ly bảo vệ cả hai phía.
Lý do thứ ba là hành vi. Gà sống theo trật tự trong đàn; gà mới xuất hiện đột ngột bị đàn cũ mổ đuổi để xác lập thứ bậc. Gà mới yếu, căng thẳng sau vận chuyển, bị mổ liên tục có thể bị thương, bỏ ăn, ngừng đẻ. Cho hai bên nhìn thấy nhau một thời gian trước khi chung chuồng giúp giảm xung đột.
Bố trí chỗ cách ly ở nhà vườn nhỏ
Bạn không cần chuồng xây riêng. Một lồng hoặc một ô quây riêng là đủ, miễn là đáp ứng những điều sau.
- Cách xa chuồng chính một khoảng, đủ để gà hai bên không chạm mỏ qua lưới, phân và nước không chảy từ bên này sang bên kia.
- Có mái che, kín gió lùa, khô ráo, chỗ ngủ có sào đậu, có ổ đẻ nếu là gà mái đang đẻ.
- Máng ăn, máng uống riêng, không dùng chung với chuồng chính.
- Dụng cụ dọn riêng hoặc rửa sạch trước khi dùng cho chuồng chính.
- Chăm đàn cũ trước, gà mới sau mỗi ngày, để không mang mầm bệnh từ gà mới sang đàn cũ.
- Rửa tay, đổi dép khi đi từ khu cách ly ra khu chính.
Nếu nhà quá chật không thể tách xa, ít nhất nên nhốt gà mới ở lồng riêng, đặt ở phía cuối gió so với chuồng chính, và tuân thủ thứ tự chăm sóc. Cách ly không hoàn hảo vẫn tốt hơn nhiều so với không cách ly. Một tấm bạt hoặc tấm tôn dựng giữa lồng cách ly và chuồng chính cũng giúp chặn bụi lông, phân bắn và tầm nhìn trực tiếp trong những ngày đầu.
Cách ly vịt, ngan, bồ câu: vài điểm khác
Vịt ngan và nguồn nước. Mầm bệnh của vịt ngan có thể lan qua nước. Vịt mới không được xuống ao, mương chung trong thời gian cách ly; dùng chậu nước riêng, đổ bỏ ở chỗ không chảy về ao.
Bồ câu bay. Bồ câu mới phải nhốt kín trong lồng cách ly, không thả bay, vừa để theo dõi bệnh vừa tránh chim bay về chủ cũ.
Chim cút trong lồng. Lồng cút mới đặt riêng, không xếp chồng lên lồng cút cũ vì phân rơi xuống lồng dưới.
Nuôi nhiều loài. Nhà có cả gà, vịt, chim nên cách ly theo từng loài mới mua và hỏi thú y về các bệnh có thể lây giữa các loài.
Ngan con và vịt con mua lẻ. Giai đoạn cách ly trùng với giai đoạn úm, nên chỗ úm riêng chính là chỗ cách ly. Chỉ cần giữ dụng cụ riêng và chăm đàn cũ trước, ngan vịt con sau, là đã đạt phần lớn mục tiêu cách ly.
Theo dõi gì trong thời gian cách ly
Mỗi ngày dành vài phút quan sát gà mới. Ghi lại những gì bạn thấy, nhất là những điều khác thường.
| Điểm quan sát | Bình thường | Đáng chú ý |
|---|---|---|
| Ăn uống | Ăn uống đều, háo hức khi cho ăn | Bỏ ăn, uống nhiều bất thường |
| Dáng đứng, đi | Nhanh nhẹn, đứng thẳng | Ủ rũ, xù lông, đứng một chỗ, đi khập khiễng |
| Mắt, mũi | Mắt sáng, mũi khô | Chảy nước mắt, mũi, sưng mặt |
| Hô hấp | Thở êm | Thở khò khè, há mỏ thở, hắt hơi |
| Phân | Phân khuôn, có phần trắng | Phân lỏng, xanh, có máu, bết hậu môn |
| Lông, da | Lông mượt | Rận mạt bò ở gốc lông, mảng trụi, vảy chân sần |
| Mào tích | Đỏ tươi ở gà khoẻ đang đẻ | Tím tái, nhợt nhạt bất thường |
Nếu thấy dấu hiệu đáng chú ý, kéo dài thời gian cách ly và hỏi thú y. Nếu gà chết, hoặc có nhiều dấu hiệu như sưng đầu, tím tái, chết nhanh, báo thú y xã ngay và không nhập đàn.
Cách ly bao lâu là đủ
Không có một con số áp dụng cho mọi trường hợp, và đây là chỗ người mua hay bị lời khuyên trên mạng làm rối. Nhiều hướng dẫn chăn nuôi cho hộ nhỏ khuyên cách ly gà mới vài tuần, đủ để những bệnh đang ủ biểu hiện ra. Thời gian thực tế tuỳ nguồn gốc gà, tình hình dịch trong vùng, và lời khuyên của thú y địa phương.
Gà mua từ nguồn rõ ràng, có lịch tiêm phòng, vùng không có dịch có thể cách ly ngắn hơn gà mua ở chợ không rõ nguồn trong lúc có tin dịch. Nếu trong thời gian cách ly gà có dấu hiệu bệnh, tính lại thời gian từ khi gà khỏi, theo hướng dẫn của thú y.
Hỏi thú y xã một câu đơn giản: "Nhà em mua thêm mấy con gà ở chợ, nên nuôi riêng bao lâu trước khi thả chung?" Câu trả lời của người biết tình hình dịch địa phương đáng tin hơn mọi con số đọc được trên mạng. Ghi ngày bắt đầu và ngày dự kiến kết thúc cách ly vào sổ, để không ai trong nhà vô tình thả gà ra sớm.
Nhập đàn từng bước
Khi gà mới đã qua thời gian cách ly mà khoẻ mạnh, nhập đàn từ từ để giảm mổ nhau.
- Chuyển lồng gà mới tới gần chuồng chính, ngăn bằng lưới, để hai bên nhìn thấy nhau vài ngày.
- Cho gà mới vào sân chung vào buổi chiều khi đàn cũ đang bận bới ăn, có người đứng quan sát.
- Rải thức ăn ra nhiều chỗ, đặt thêm máng ăn, máng uống để gà mới không bị đuổi khỏi chỗ ăn.
- Có chỗ trốn trong sân: bụi cây, tấm ván dựng, thùng gỗ để gà bị đuổi có chỗ tránh.
- Buổi tối đầu tiên cho gà mới ngủ chung chuồng khi trời đã tối, gà đã lên sào.
- Theo dõi vài ngày. Mổ đuổi vài lần để xác lập thứ bậc là bình thường, thường lắng xuống sau vài ngày; mổ chảy máu, dồn một con vào góc thì tách ra và thử lại sau.
Nhập một con gà đơn lẻ vào đàn thường khó hơn nhập hai ba con cùng lúc, vì một con mới phải chịu toàn bộ sự chú ý của đàn cũ. Nếu có thể, mua và nhập theo nhóm nhỏ.
Gà mới khác cỡ, khác giống với đàn cũ
Nhập đàn khó hơn khi gà mới và gà cũ chênh cỡ. Gà dò, gà hậu bị nhỏ thả vào đàn gà lớn thường bị đẩy khỏi máng ăn, không được lên sào ngủ. Nhiều người nuôi chờ gà mới gần bằng cỡ đàn cũ mới nhập, hoặc nhập cả một nhóm nhỏ cùng cỡ để chúng có bạn.
Giống nhỏ như gà tre nuôi chung với gà ta lớn cũng dễ bị lấn. Nếu đàn có gà trống, gà mái mới vào có thể bị trống đạp liên tục những ngày đầu, trụi lông lưng, căng thẳng. Theo dõi kỹ và tách ra nếu mái mới bị thương.
Với người mua lẻ, cách đơn giản là mua thêm gà cùng tuổi, cùng cỡ với đàn đang có, hoặc chấp nhận nuôi hai nhóm tách riêng cho tới khi gà mới đủ lớn. Hỏi người bán gà bao nhiêu tuần tuổi, nặng cỡ nào, để so với đàn nhà trước khi quyết định mua.
Những sai lầm hay gặp
Thả chung ngay vì gà trông khoẻ. Vẻ ngoài khoẻ không loại trừ bệnh đang ủ hoặc ký sinh trùng.
Cách ly nhưng dùng chung máng uống. Máng chung là đường lây trực tiếp, làm mất tác dụng của cách ly.
Chăm gà mới trước rồi sang đàn cũ. Thứ tự ngược lại mới đúng. Tay, chân, quần áo mang mầm bệnh từ gà mới sang đàn cũ.
Nhập đàn giữa trưa khi đàn cũ đang rảnh. Gà cũ rảnh rỗi tập trung mổ đuổi gà mới. Chọn lúc đàn đang ăn hoặc lúc chạng vạng.
Tự cho uống kháng sinh "phòng" khi mới mua. Dùng thuốc không theo hướng dẫn có thể không cần thiết, gây kháng thuốc và tồn dư trong trứng thịt. Hỏi thú y trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.
Rút ngắn cách ly vì sốt ruột muốn thấy cả đàn. Vài tuần chờ đợi là cái giá nhỏ so với nguy cơ mất cả đàn. Cách ly đủ thời gian thú y khuyên rồi mới nhập.
Ký sinh trùng ngoài da: kiểm khi mua và khi cách ly
Rận, mạt gà là những con nhỏ sống trên lông, da hoặc trong khe chuồng, hút máu hoặc ăn vảy da, làm gà ngứa ngáy, xơ xác, giảm đẻ. Gà mua ở chợ, nhất là gà thải từ trại hay gà nuôi nhốt chật, có thể mang theo. Khi mua, vạch lông ở vùng dưới cánh, quanh hậu môn để xem có con bò hay trứng bám thành chùm ở gốc lông không.
Trong thời gian cách ly, kiểm lại vài lần. Nếu phát hiện, hỏi thú y hoặc cửa hàng thuốc thú y về cách xử lý phù hợp và thời gian ngừng dùng trứng nếu có. Vệ sinh lồng cách ly, thay chất độn.
Chuồng chính nên có chỗ để gà tắm cát, tắm tro; đây là cách gà tự làm sạch lông và giảm ký sinh trùng. Kiểm khe hở sào đậu, ổ đẻ định kỳ, vì mạt hay trú ở đó vào ban ngày và bò ra hút máu ban đêm.
Nếu gà mới có dấu hiệu bệnh trong lúc cách ly
Đây chính là lúc cách ly phát huy tác dụng: bệnh lộ ra khi gà còn ở riêng, đàn cũ chưa bị ảnh hưởng. Giữ nguyên tình trạng cách ly, không đưa gà mới đi đâu, không cho ai bế ẵm. Quan sát và ghi lại dấu hiệu, chụp ảnh.
Liên hệ thú y xã hoặc cán bộ thú y gần nhất, kể rõ gà mua ở đâu, ngày nào, đã có dấu hiệu gì, nhà có bao nhiêu gà khác. Làm theo hướng dẫn. Không tự mổ gà chết, không tự mua thuốc theo mách bảo. Nếu nghi bệnh nguy hiểm, thú y có thể cần lấy mẫu.
Báo cho người bán biết, nhất là khi gà phát bệnh sớm sau khi mua. Thông tin này giúp người bán xem lại đàn của họ và giúp những người mua khác. Sau khi xử lý xong, vệ sinh lồng cách ly, máng ăn uống, thay chất độn trước khi dùng cho lứa sau.
Câu hỏi thường gặp
Gà mua từ người quen có cần cách ly không?
Vẫn nên. Người quen có thể không biết đàn mình đang ủ bệnh hay có ký sinh trùng. Cách ly không phải là nghi ngờ người bán mà là thói quen bảo vệ đàn nhà mình.
Có cần cách ly gà con mới mua khi nhà đã có gà lớn?
Có. Gà con nhạy cảm với mầm bệnh từ gà lớn, và gà con cũng có thể mang bệnh từ nơi ấp. Nuôi gà con ở chỗ úm riêng, dùng dụng cụ riêng, cho tới khi đủ lớn và đã được tiêm phòng theo hướng dẫn thú y.
Nhà chỉ có một chuồng thì cách ly thế nào?
Dùng một lồng nhỏ, thùng có lưới, đặt cách xa chuồng chính hết mức có thể, cuối hướng gió. Dùng máng riêng, chăm đàn cũ trước. Cách ly đơn giản vẫn tốt hơn nhiều so với thả chung ngay.
Gà mới bị đàn cũ mổ chảy máu thì làm gì?
Tách gà bị thương ra ngay, vì gà có tập tính mổ vào vết thương đỏ. Để gà lành hẳn rồi thử nhập lại từ từ, có lưới ngăn vài ngày. Nếu vết thương sâu, hỏi thú y.
Nhập vịt mới vào đàn vịt cũ có giống gà không?
Nguyên tắc cách ly, theo dõi và nhập từ từ giống nhau. Vịt ít mổ đuổi dữ dội như gà nhưng vẫn có thể xua đuổi. Lưu ý vịt dùng chung nguồn nước, nên trong thời gian cách ly tuyệt đối không cho vịt mới xuống ao chung.
Khi nào không nên mua thêm gà?
Khi địa phương đang có thông báo dịch cúm gia cầm hoặc dịch bệnh gia cầm khác, khi đàn cũ đang có con ốm, hoặc khi chuồng đã chật. Mua thêm lúc đó làm tăng rủi ro cho cả đàn.