Phôi nấm bị mốc là khi các loài nấm tạp như mốc xanh, mốc cam, mốc đen chiếm một phần giá thể, cạnh tranh với tơ nấm trồng. Bịch có mốc thấy rõ thì nên tách ra ngay, bỏ vào túi kín và đưa ra xa chỗ trồng; chỉ một vài trường hợp vùng mốc rất nhỏ ở cổ bịch mới đáng thử giữ lại, và vẫn phải cách ly.
Người trồng tại nhà thường tiếc bịch phôi nên cố cạo mốc, phun thuốc, để lại trên kệ "xem thế nào". Đó là cách nhanh nhất để mất cả kệ. Bài này giúp bạn nhận ra từng loại mốc hay gặp, hiểu vì sao chúng lây, cách xử lý bịch hỏng an toàn cho người trong nhà và khi nào việc mốc là chuyện của người bán chứ không phải của bạn.
Bảng nhận diện nhanh các kiểu nhiễm trên phôi
Tên khoa học cụ thể của từng loại mốc chỉ xác định được bằng phòng thí nghiệm. Người trồng nhận diện theo màu, dạng và tốc độ lan là đủ để quyết định.
| Kiểu nhiễm | Dấu hiệu bằng mắt | Tốc độ và mức lây | Quyết định thường gặp |
|---|---|---|---|
| Mốc xanh | Đốm trắng ban đầu chuyển xanh lá, xanh lục, dạng bột | Nhanh, bào tử nhiều, lây bịch bên cạnh | Loại bỏ bịch, đưa ra xa |
| Mốc cam, mốc hồng | Mảng xốp như bông màu cam, hồng, có khi đội nút bông | Rất nhanh trong thời tiết nóng ẩm, bào tử bay mạnh | Loại ngay, không mở trong nhà |
| Mốc đen | Đốm đen, mảng đen như bồ hóng | Trung bình, hay xuất hiện ở cổ bịch ẩm | Loại nếu lan; tách riêng nếu chỉ một chấm nhỏ ở nút |
| Mốc vàng, nâu | Mảng vàng, nâu có bột hoặc sợi thô | Tuỳ loại | Loại bỏ khi có bột màu |
| Nhiễm khuẩn | Vùng ướt nhớt, ngả nâu xám, mùi chua hoặc hôi | Lan trong bịch, ít bay | Loại bỏ, xem lại khâu làm giá thể |
Mốc xanh trong nghề nấm thường được nhắc tới như nhóm Trichoderma, mốc cam thường là nhóm Neurospora. Bạn không cần nhớ tên, chỉ cần nhớ hai màu này là tín hiệu phải hành động ngay.
Vì sao một bịch mốc có thể làm hỏng cả kệ
Mốc tạp sinh sản bằng bào tử, những hạt nhỏ li ti bay theo không khí, bám vào tay, quần áo, bình xịt. Một đốm mốc xanh cỡ đồng xu đã có thể chứa lượng bào tử rất lớn. Khi bạn bóp bịch, lật bịch hay phun nước lên bịch mốc, bào tử bay ra và rơi xuống các bịch đã rạch xung quanh.
Bịch phôi khoẻ chưa rạch có lớp nilon và nút bông bảo vệ. Nhưng bịch đã rạch để ra nấm thì lộ tơ ra ngoài, và vết rạch, chỗ nấm vừa hái là cửa ngõ cho mốc. Nhiệt độ cao, độ ẩm cao, không khí đứng là điều kiện mốc phát triển mạnh, cũng chính là điều kiện bạn đang tạo cho nấm ra quả.
Vì vậy nguyên tắc của người trồng là phát hiện sớm và loại nhanh. Mỗi ngày khi phun ẩm, nhìn một lượt toàn kệ. Bịch có đốm lạ được nhấc ra khỏi kệ trước khi phun nước, không phải sau. Thói quen này quan trọng hơn mọi loại thuốc hay chế phẩm quảng cáo diệt mốc.
Xử lý bịch mốc an toàn trong nhà
Trình tự này giúp hạn chế bào tử phát tán và bảo vệ người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, người già và người có bệnh hô hấp.
- Chuẩn bị túi nilon dày đủ lớn, găng tay, khẩu trang. Không phun nước lên kệ trước khi đã lấy bịch mốc ra.
- Nhẹ tay nhấc bịch mốc, giữ thẳng, cho thẳng vào túi, buộc kín miệng túi ngay tại chỗ. Không bóp, không cạo, không mở bịch để xem bên trong.
- Đưa túi ra khỏi nhà, xa khu trồng và xa nơi phơi đồ. Có thể ủ mục cùng rác vườn ở góc xa, chôn hoặc bỏ theo rác sinh hoạt theo quy định nơi bạn ở.
- Lau kệ chỗ bịch vừa đứng bằng khăn ẩm, giặt hoặc bỏ khăn. Rửa tay, thay áo nếu đã ôm bịch vào người.
- Đánh dấu các bịch cạnh vị trí bịch mốc để theo dõi kỹ vài ngày sau.
- Ghi vào sổ: ngày phát hiện, loại mốc, bịch thuộc lứa nào, mua của ai. Thông tin này giúp bạn nhận ra mốc đến từ phôi hay từ chỗ trồng.
Không tự pha hoá chất mạnh để phun lên kệ có nấm đang ra; nấm ăn được hấp thụ rất nhanh những gì phun lên chúng. Nếu muốn dùng chế phẩm vệ sinh khu trồng giữa các lứa, hãy hỏi người bán phôi hoặc cán bộ khuyến nông về loại phù hợp và thời gian cách ly.
Lỗi của phôi hay lỗi của chỗ trồng: đọc theo thời điểm
Mốc thấy ngay khi nhận, trước khi rạch. Mốc đã có từ lúc ủ ở nơi sản xuất, hoặc phôi bị nóng trên đường vận chuyển. Đây là trường hợp bạn có lý do rõ nhất để báo người bán, kèm ảnh chụp lúc nhận.
Mốc xuất hiện ở cổ bịch, nút bông, trong tuần đầu. Thường do nút bông bị ẩm, bịch đặt nơi quá ẩm hoặc đọng nước. Có thể do cả hai phía; nên báo người bán và đồng thời xem lại chỗ cất.
Mốc xuất hiện ở vết rạch sau khi đã ra nấm. Phần lớn là do môi trường trồng: nóng, bí, ruồi nấm, phun nước để đọng, nấm thối không hái. Đây là chuyện chăm sóc, khó quy cho người bán.
Mốc rải rác mọi bịch cùng một đợt. Nếu nhiều bịch cùng lứa mua hỏng giống nhau trong vài ngày, nhiều khả năng lô phôi có vấn đề. Nếu bịch của nhiều lứa khác nhau cùng hỏng sau khi đặt ở cùng chỗ, khả năng cao là chỗ trồng.
Có nên cạo mốc, phun vôi, phun thuốc để cứu bịch?
Trên mạng có nhiều cách "cứu phôi": cạo vùng mốc, rắc vôi bột, phun cồn, phun thuốc nấm. Với người trồng tại nhà, cái giá của việc cứu thường cao hơn giá một bịch mới: thao tác cạo làm bào tử bay khắp nơi, thuốc phun lên phôi có thể tồn dư vào nấm bạn sẽ ăn, và bịch đã bị mốc chiếm một phần thường cho ít nấm.
Một số người trồng có nghề xử lý cục bộ vết mốc rất nhỏ ở cổ bịch trên phôi chưa rạch, rồi cách ly theo dõi. Đó là quyết định của người có kinh nghiệm và chỗ cách ly riêng. Nếu bạn mới bắt đầu, nguyên tắc đơn giản là bịch nào có mốc thấy được thì bỏ, chấp nhận mất một bịch để giữ cả kệ.
Điều đáng làm hơn là phòng: không mua phôi chở xa trong ngày nắng gắt, không cất phôi chỗ bí nóng, không đặt quá sát nhau, thông gió tốt, hái nấm đúng lúc, nhặt hết chân nấm và nấm hỏng sau mỗi lần hái, giữ ruồi nấm ở mức thấp. Nhiều người trồng thấy tỷ lệ mốc giảm rõ sau khi đổi chỗ đặt kệ ra nơi thoáng hơn.
Báo người bán thế nào để được đổi
Báo sớm. Báo trong ngày phát hiện, càng gần ngày nhận càng có giá trị. Sau hai ba tuần, người bán khó phân biệt lỗi phôi với lỗi chăm.
Ảnh rõ, có bối cảnh. Chụp cả bịch, cận vùng mốc, và nếu được thì chụp kèm bao bì giao hàng hoặc nhãn nhỏ của lứa. Video quay vòng quanh bịch càng tốt.
Nói số lượng thật. Báo bao nhiêu bịch mốc trên tổng số nhận. Thổi phồng số lượng làm mất lòng tin và người bán sẽ yêu cầu kiểm lại từng bịch.
Đề nghị cụ thể. Đổi bịch ở lứa sau, trừ tiền vào đơn sau, hay hoàn tiền. Nêu đề nghị rõ giúp cuộc trao đổi nhanh hơn, và người bán dễ đồng ý hơn khi thấy bạn không đòi quá phần lỗi thật.
Giữ thái độ trao đổi, không kết tội. Mốc có thể đến từ nhiều khâu và người bán cũng thiệt khi lứa phôi hỏng. Một tin nhắn nêu sự việc, kèm ảnh, kèm đề nghị thường được giải quyết nhanh hơn nhiều so với lời trách móc. Nếu người bán từ chối mọi trách nhiệm dù lỗi rõ ngay lúc nhận, đó là lý do để lần sau mua nơi khác, và để kể lại trung thực khi người quen hỏi.
Ruồi nấm: kẻ chở mốc mà người trồng hay bỏ qua
Ruồi nấm là những con ruồi nhỏ, thường màu đen xám, bay lờ đờ quanh kệ nấm. Chúng bị mùi tơ nấm và nấm đang ra hấp dẫn, đẻ trứng vào vết rạch, chân nấm, giá thể ẩm. Ấu trùng ăn tơ và đục vào quả thể, làm nấm có lỗ, có sâu. Nguy hiểm hơn, ruồi đậu từ bịch mốc sang bịch sạch và mang theo bào tử.
Người trồng tại nhà thường thấy ruồi nấm bùng lên sau vài tuần, nhất là khi để chân nấm, nấm thối, phôi hỏng nằm lại trên kệ hay dưới sàn. Cách giữ ruồi ở mức thấp chủ yếu là vệ sinh: hái nấm đúng lúc, nhặt hết chân và mẩu nấm, bỏ ngay bịch hỏng, không để nước đọng. Nhiều người dùng bẫy dính màu vàng treo quanh kệ để theo dõi và bắt bớt ruồi trưởng thành.
Không phun thuốc trừ sâu lên kệ có nấm đang ra để diệt ruồi. Nấm hấp thụ nhanh những gì phun lên và bạn sẽ ăn nấm đó trong vài ngày. Nếu ruồi quá nhiều, cách an toàn hơn là kết thúc lứa đang trồng, dọn sạch, để khu trồng trống và thoáng một thời gian rồi mới nhận phôi mới. Khi nhận phôi, kiểm kỹ xem trong bịch có ấu trùng hay ruồi không, vì ruồi cũng có thể đến từ nơi sản xuất.
Mùa nào mốc dễ bùng và mua phôi lúc nào cho đỡ rủi ro
Mốc tạp ưa nóng ẩm và không khí đứng. Ở miền Bắc, những tuần nồm ẩm đầu xuân và những đợt nóng oi đầu hè là lúc người trồng hay báo phôi hỏng; ở miền Nam, đầu mùa mưa khi trời vừa nóng vừa ẩm cũng thường được nhắc tới. Đây là nhận xét chung của người trồng, mức độ mỗi năm mỗi khác.
Với người mua, hệ quả là nên mua ít phôi hơn và kiểm kỹ hơn vào các giai đoạn này, ưu tiên nhận hàng vào sáng sớm hoặc chiều mát, mở ngay thùng để phôi thoát nhiệt. Nếu chỗ trồng của bạn là chái tôn, ban công hướng tây, hãy cân nhắc tạm nghỉ một hai tháng nóng nhất thay vì cố trồng rồi mất cả lứa.
Hỏi người bán xem mùa này họ thấy tỷ lệ phôi hỏng ra sao, chủng nào chịu nóng hơn. Người bán có nghề thường thẳng thắn nói "mùa này nên lấy ít" vì họ cũng không muốn nhận lời phàn nàn. Một người bán luôn nói mùa nào cũng như mùa nào là người bạn nên nghe với chút dè dặt.
Câu hỏi thường gặp
Ăn nấm hái từ bịch có một góc bị mốc có sao không?
Không nên ăn nấm mọc sát hoặc chạm vào vùng mốc, vì không biết loại mốc đó có sinh độc tố hay không. Nấm mọc ở đầu bịch sạch xa vùng mốc thì nhiều người vẫn dùng, nhưng an toàn nhất là bỏ bịch mốc đi từ đầu. Nếu ăn xong thấy khó chịu, nên đi khám.
Mốc cam có lây sang đồ ăn trong bếp không?
Mốc cam phát tán bào tử rất mạnh và có thể bám lên bánh mì, cơm nguội, trái cây trong nhà. Đừng mở hay để bịch mốc cam trong bếp; buộc kín và đưa ra ngoài ngay. Lau bề mặt gần đó và giữ đồ ăn đậy kín.
Kệ trồng từng có mốc thì lứa sau phải làm gì?
Dọn sạch mọi bịch cũ, chân nấm, rác hữu cơ; lau kệ, phơi nắng các phần tháo được; để khu trồng trống và thông thoáng vài ngày trước khi nhận phôi mới. Hỏi người bán hoặc khuyến nông nếu muốn dùng chế phẩm vệ sinh và thời gian chờ an toàn.
Bịch phôi già có vùng nâu sẫm có phải mốc không?
Vùng nâu sẫm phẳng, không có bột màu và không mùi lạ thường là tơ già hoặc giá thể đã cạn dinh dưỡng sau nhiều đợt ra nấm. Đó là dấu hiệu bịch sắp hết sức, không phải mốc lây. Bịch hết đợt có thể ủ làm phân bón cho cây.
Có cách nào biết phôi sẽ bị mốc trước khi mua không?
Không có cách chắc chắn, nhưng dấu hiệu tốt là phôi trắng đều, nút bông khô, người bán có lịch lứa rõ, giao vào ngày mát, đóng gói thông thoáng. Mua thử ít bịch của một nơi trước khi mua nhiều cũng giúp bạn đánh giá chất lượng ổn định của họ.
Người trong nhà bị hắt hơi, ho khi trồng nấm có phải do mốc?
Có thể do bào tử mốc, cũng có thể do bào tử chính của nấm trồng khi ra quả nhiều trong phòng kín. Chuyển khu trồng ra nơi thoáng, ngoài phòng ngủ, đeo khẩu trang khi hái. Triệu chứng kéo dài hoặc khó thở cần đi khám bác sĩ.