Mua hạt hoa cho bồn hoa chung của trường học, khu phố, ngõ xóm cần ưu tiên ba thứ: loài bền, ít chăm, chịu nắng gió; loài an toàn với trẻ nhỏ, không độc, không gai; và cách tổ chức rõ ràng, gồm tính lượng theo diện tích, góp tiền minh bạch, chia lịch tưới. Cúc vạn thọ, cúc lá nhám, cúc sao nhái, mười giờ, hướng dương lùn là những lựa chọn hay gặp.
Một bồn hoa chung đẹp được vài tuần rồi tàn vì không ai tưới là chuyện quen thuộc. Phần lớn nguyên nhân không nằm ở hạt giống mà ở cách chọn loài và cách chia việc. Bài này dành cho người đứng ra mua hạt cho một tập thể: phụ huynh, giáo viên, tổ dân phố, nhóm tình nguyện.
Trước khi mua: hỏi chỗ trồng và người chăm
Bước đầu tiên không phải là chọn hạt mà là đi xem chỗ trồng và hỏi ai sẽ chăm. Bồn hoa ở cổng trường nắng cả ngày khác bồn hoa trong sân có bóng cây. Ngõ xóm có vòi nước chung khác khu không có nước. Nếu bồn trồng trong khuôn viên trường, khu chung cư, hãy xin ý kiến ban giám hiệu, ban quản lý trước; nếu trên vỉa hè, dải đất công cộng, hỏi tổ dân phố về quy định chung, tránh lấn lối đi.
Câu hỏi về người chăm quyết định loài nên mua. Có người tưới mỗi ngày thì chọn được nhiều loài. Chỉ tưới được vài lần mỗi tuần, nhất là trong kỳ nghỉ hè, nghỉ Tết của trường, thì phải chọn loài chịu hạn như mười giờ, cúc sao nhái, dừa cạn ở chỗ không có trẻ nhỏ.
Một điểm hay bị quên là đất trong bồn. Bồn bê tông lâu năm thường đất chai, lẫn xà bần, nước đọng; hạt tốt gieo vào đó vẫn còi. Khi lập danh sách mua, hãy tính cả việc thay hoặc bổ sung đất, thay vì dồn hết tiền vào hạt giống.
Cũng nên hỏi bồn được dùng bao lâu: một dịp lễ, một học kỳ hay quanh năm. Bồn quanh năm cần kế hoạch gieo lại theo mùa, không chỉ một lần mua hạt.
Chọn loài cho bồn hoa chung
Bảng dưới gom các loài hạt hoa thường dùng cho bồn chung, kèm điểm cần lưu ý với nơi có trẻ em.
| Loài | Ưu điểm cho bồn chung | Lưu ý ở nơi có trẻ nhỏ |
|---|---|---|
| Cúc vạn thọ | Bền, màu tươi, dễ mua số lượng | An toàn tương đối; mùi lá hăng, trẻ không thích ngắt |
| Cúc lá nhám (cúc ngũ sắc) | Mọc nhanh, nhiều màu, hợp trẻ tự gieo | Lá nhám, không gai |
| Cúc sao nhái | Gần như tự mọc, chịu đất xấu | Cây cao dễ đổ; trồng hàng sau |
| Mười giờ | Chịu hạn, phủ kín bồn | An toàn tương đối, cây thấp |
| Hướng dương lùn | Hạt to, trẻ thích quan sát | Hạt xử lý thuốc không được cho vào miệng |
| Dừa cạn | Rất bền, hoa quanh năm | Có độc nếu ăn; tránh bồn sát chỗ trẻ nhỏ chơi |
Tránh các cây có gai, cây có nhựa độc, cây thu hút ong đốt đặt sát lối đi của trẻ nhỏ. Với trường mầm non, hỏi thêm ý kiến nhân viên y tế của trường về loài định trồng.
Có nên mua thêm củ hoa cho bồn chung
Một số nhóm muốn bồn chung có lay ơn, huệ hay thược dược bên cạnh hạt hoa, vì củ hoa sống được nhiều vụ, đỡ phải gieo lại. Đây là lựa chọn đáng cân nhắc nhưng có vài điểm khác hạt. Củ đắt hơn tính trên mỗi cây, nên mất một củ là mất nhiều hơn mất một cây con từ hạt. Hoa cắt cành đẹp như lay ơn, huệ ở chỗ công cộng cũng dễ bị người qua đường ngắt mang đi.
Củ còn cần người lo việc đào lên, cất giữa hai vụ nếu vùng có mùa mưa dầm làm thối củ; việc này nên giao cho một người cụ thể, có chỗ cất khô ráo, chứ không để chung trong kho nhà văn hoá. Nếu không ai nhận, chọn hạt hoa một năm sẽ đơn giản hơn.
Một cách tiết kiệm là hỏi các gia đình trong khu có khóm huệ, khóm mười giờ, lay ơn dư củ, dư cành để góp, thay vì mua mới toàn bộ.
Tính lượng hạt theo diện tích
Đo tổng diện tích các bồn, chia theo loài định trồng ở từng bồn. Mỗi loài có khoảng cách trồng riêng, gói hạt hoặc người bán sẽ gợi ý. Nhân diện tích với số cây trên mỗi mét vuông, cộng thêm phần hao hụt vì không phải hạt nào cũng mọc, không phải cây con nào cũng sống, nhất là khi người gieo là học sinh hay tình nguyện viên chưa quen.
Ví dụ giả định: dãy bồn trước cổng trường tổng mười hai mét vuông, trồng cúc vạn thọ khoảng chín cây mỗi mét vuông, cần hơn một trăm cây; cộng hao hụt khoảng một nửa thì cần chừng một trăm sáu mươi hạt. Nếu gói ghi một trăm hạt, mua hai gói. Làm tương tự cho từng loài.
Mua theo gói lớn hoặc theo gram thường rẻ hơn tính trên mỗi hạt so với nhiều gói nhỏ; nhưng chỉ mua gói lớn khi chắc dùng hết trong mùa, vì hạt thừa cất không khéo sẽ hao. Nếu mua số lượng nhiều ở cửa hàng vật tư, xin phiếu bán hàng có ghi tên loài, số lượng, ngày mua.
Hạt thừa và để hạt cho đợt sau
Mua cho tập thể thường dư hạt. Hạt thừa nên giao cho một người giữ, cất trong hộp kín có gói hút ẩm ở chỗ mát khô, ghi tên loài, ngày mua, số lượng còn lại. Đợt gieo bổ sung sau vài tuần, khi có cây chết, sẽ cần đến số hạt này.
Với các loài thụ phấn tự do như cúc vạn thọ thường, cúc sao nhái, hướng dương thường, nhóm có thể tự để hạt từ bông khô cuối mùa cho mùa sau, giảm chi phí. Đây cũng là một hoạt động hay cho học sinh: thu hạt, phơi, chia vào phong bì giấy, ghi tên. Với hạt từ hoa F1, cây mùa sau không đồng đều, nên dùng cho các góc phụ.
Đừng để hạt thừa nằm trong túi ni lông trong ngăn bàn giáo viên hay tủ nhà văn hoá suốt mùa hè nóng ẩm. Hạt cất như vậy sang năm thường mọc kém, và người ta lại kết luận sai rằng "hạt mua chỗ đó không tốt".
Góp tiền và mua chung cho minh bạch
Tiền mua hạt giống thường nhỏ, nhưng chuyện tiền chung dù nhỏ vẫn dễ gây khó chịu nếu không rõ ràng. Một quy trình đơn giản giúp mọi người yên tâm.
- Lập danh sách việc cần mua: hạt từng loài, số gói, đất, phân, chậu nếu có; ước tính tổng chi.
- Thông báo cho nhóm, ghi rõ ai giữ tiền, mua ở đâu, khi nào.
- Khi mua, giữ phiếu bán hàng hoặc chụp ảnh gói hạt kèm giá.
- Ghi sổ thu chi đơn giản, chia sẻ ảnh sổ và hoá đơn vào nhóm chung.
- Phần hạt thừa ghi rõ còn bao nhiêu, ai giữ, cất ở đâu cho đợt sau.
Nếu có nhà tài trợ là cửa hàng hay cá nhân, cảm ơn công khai là đủ; tránh biến bồn hoa chung thành chỗ quảng cáo. Với trường học, theo quy định và cách làm của nhà trường về các khoản đóng góp của phụ huynh.
Chia lịch tưới và chăm: phần quyết định bồn hoa sống hay chết
Hạt giống tốt đến mấy cũng chết nếu tuần đầu sau gieo không ai tưới. Hãy lập lịch tưới theo tuần, mỗi ngày một hai người phụ trách, dán ở chỗ dễ thấy hoặc đăng trong nhóm chung. Nhóm nên có một người điều phối để nhắc khi có người bận, và đổi ca khi ai đó đi vắng.
Thời điểm khó nhất là kỳ nghỉ: nghỉ hè, nghỉ Tết với trường học; dịp lễ dài với khu phố. Nếu không có người tưới trong những lúc đó, chọn thời điểm gieo sao cho cây đã cứng cáp trước kỳ nghỉ, hoặc chọn loài chịu hạn.
Đặt một hai thùng tưới, bình tưới ở cạnh bồn, có chỗ cất gọn để mọi người tiện tay tưới khi đi qua. Những bồn hoa ngõ xóm sống lâu thường không nhờ một người chăm chỉ, mà nhờ nhiều người tưới tiện tay.
Chọn thời điểm gieo theo năm học và mùa
Với bồn hoa trường học, lịch năm học quyết định gần như mọi thứ. Gieo vào đầu năm học thì có hoa trong học kỳ một, nhưng cần người chăm trong những tuần đầu bận rộn. Gieo trước Tết vài tháng thì có hoa cho dịp liên hoan cuối năm, nhưng phải tính kỳ nghỉ Tết ai tưới. Gieo cuối học kỳ hai thì hoa nở đúng lúc học sinh nghỉ hè, không ai ngắm và cũng không ai tưới.
Với khu phố, ngõ xóm, mùa và các dịp lễ là mốc chính. Nhiều nơi muốn bồn hoa đẹp dịp Tết, dịp lễ lớn; khi đó dùng cách tính ngày ngược như bài riêng trên trang. Mùa mưa dầm không phải lúc tốt để gieo hạt hoa ngoài trời: hạt bị trôi, cây con thối.
Ghi lịch gieo của năm đầu tiên vào sổ chung của nhóm. Năm sau, người mới phụ trách sẽ không phải bắt đầu lại từ con số không.
Để trẻ em tham gia mà không biến thành thi đua
Trồng hoa chung là dịp tốt để trẻ em học quan sát, kiên nhẫn và chăm sóc. Cho trẻ tự gieo những hạt to như hướng dương, cúc lá nhám; cho trẻ tưới, đo chiều cao cây, vẽ lại bông hoa, ghi ngày nảy mầm. Mỗi trẻ hoặc mỗi nhóm có thể chăm một ô nhỏ.
Điều nên tránh là chấm điểm, xếp hạng, trao giải "ô hoa đẹp nhất". Cây mọc nhanh hay chậm phụ thuộc nắng, đất, vị trí ô, không phải sự giỏi giang của đứa trẻ. Biến hoạt động thành cuộc thi dễ làm những trẻ có ô hoa kém cảm thấy thất bại, trong khi mục tiêu là để các em thích cây.
Về an toàn: rửa tay sau khi gieo hạt, nhất là hạt có lớp thuốc xử lý màu sặc sỡ; người lớn giữ gói hạt, chỉ phát lượng hạt cần gieo; không cho trẻ nhỏ chơi gần dừa cạn và các cây có độc. Dụng cụ làm vườn có cạnh sắc do người lớn dùng hoặc giám sát.
Những lỗi thường gặp khi làm bồn hoa chung
Mua nhiều loài cho một bồn nhỏ. Bồn chung đẹp nhờ đồng đều. Hai ba loài cho cả dãy bồn dễ chăm và trông gọn hơn mười loài lẻ tẻ.
Chọn loài theo sở thích của người mua. Bồn chung cần loài hợp chỗ trồng và người chăm, không phải loài đẹp nhất trong ảnh.
Không tính kỳ nghỉ. Bồn hoa trường học chết nhiều nhất trong kỳ nghỉ. Lịch tưới phải có tên người cho cả những tuần đó.
Một người ôm hết việc. Người nhiệt tình nhất đi vắng là bồn hoa chết. Chia việc cho nhiều người, mỗi người một phần nhỏ.
Không công khai chi tiêu. Khoản tiền nhỏ nhưng không rõ ràng dễ làm mất thiện chí cho lần sau. Ảnh hoá đơn trong nhóm chung là đủ.
Gieo hết hạt một lần. Không giữ lại phần nào để gieo dặm khi có chỗ cây chết, tới lúc cần lại phải đi mua thêm một gói lẻ, có khi không còn đúng loại. Giữ lại khoảng một phần năm số hạt cho lần dặm là thói quen tốt.
Câu hỏi thường gặp
Bồn hoa trường học nên trồng loài gì cho bền qua kỳ nghỉ?
Chọn loài chịu hạn như mười giờ, cúc sao nhái, hoặc gieo sớm để cây cứng cáp trước kỳ nghỉ. Hỏi người trông trường có thể tưới vài lần mỗi tuần không, và chọn loài theo khả năng đó.
Có nên trồng dừa cạn ở bồn hoa trường mầm non?
Dừa cạn bền nhưng có độc nếu ăn. Ở trường mầm non, nơi trẻ hay ngắt lá hoa cho vào miệng, nên chọn loài khác như cúc vạn thọ, mười giờ, và hỏi ý kiến nhân viên y tế của trường.
Mua hạt hoa số lượng lớn ở đâu cho rẻ?
Cửa hàng vật tư nông nghiệp thường bán gói lớn hoặc theo gram, tính trên mỗi hạt rẻ hơn gói nhỏ. Kiểm ngày đóng gói, nhãn, xin phiếu bán hàng. Chỉ mua gói lớn khi chắc dùng hết trong mùa.
Làm sao để bồn hoa khu phố không bị bỏ hoang sau vài tuần?
Lập lịch tưới chia nhiều người, đặt bình tưới sẵn cạnh bồn, chọn loài ít chăm, và có một người điều phối nhắc nhở. Bồn hoa sống nhờ nhiều người tưới tiện tay hơn là nhờ một người làm hết.
Có cần xin phép khi trồng hoa ở vỉa hè, dải đất chung?
Nên hỏi tổ dân phố, ban quản lý hoặc chính quyền địa phương về quy định chung, tránh lấn lối đi, che tầm nhìn giao thông. Quy định mỗi nơi khác nhau, kiểm quy định hiện hành ở địa phương.
Trẻ em gieo hạt hoa có an toàn không?
An toàn nếu người lớn giữ gói hạt, chỉ phát lượng cần gieo, trẻ rửa tay sau khi gieo, nhất là với hạt có lớp thuốc xử lý. Chọn hạt to dễ cầm và loài không độc.