Với rau thơm Việt, câu hỏi đầu tiên khi đi mua không phải "hạt nào tốt" mà là loại này nên mua hạt hay mua cành, gốc. Húng quế, tía tô, kinh giới, ngò rí, ngò gai, thì là, hành lá thường gieo từ hạt; húng lủi, rau răm, diếp cá, lá lốt, ngổ thường trồng bằng cành hoặc gốc vì mọc từ cành nhanh và giữ đúng mùi hơn. Mua hạt cho đúng nhóm đầu, mua cành cho nhóm sau, sẽ tránh được nhiều gói hạt "mọc không lên" hoặc mọc ra cây khác mong đợi.
Điểm thứ hai: hạt nhiều loại rau gia vị mau mất sức, đặc biệt hạt hành, ngò rí, tía tô. Người mua nên chọn gói đóng gói gần nhất, mua vừa đủ gieo trong mùa, và cất phần thừa thật kỹ. Bài này đi qua từng loại phổ biến từ góc người mua: dạng hàng, đọc gói, nhận biết hạt tốt, mua bao nhiêu.
Rau thơm nào mua hạt, rau nào mua cành
Phân nhóm dưới đây theo cách người trồng nhà thường làm; một số loại có cả hai cách, khi đó bảng ghi cách thuận tiện hơn cho người mới.
| Rau | Cách mua thuận | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|
| Húng quế | Hạt | Hạt đen nhỏ, gieo dễ; cũng có thể giâm cành từ cây đang có |
| Tía tô | Hạt hoặc cành | Hạt hay ngủ nghỉ và mau mất sức; mua cành ở chợ cho nhanh |
| Kinh giới | Hạt hoặc cành | Hạt rất nhỏ; giâm cành cũng dễ |
| Ngò rí | Hạt | Mỗi "hạt" thực ra là quả chứa hai hạt; dễ trổ hoa khi nóng |
| Ngò gai | Hạt | Hạt rất nhỏ, mọc chậm, thích chỗ râm ẩm |
| Thì là | Hạt | Ưa mát, gieo mùa nóng dễ ra hoa sớm |
| Hành lá | Hạt hoặc củ | Hạt hành mau mất sức; mua củ hành giống trồng nhanh hơn |
| Húng lủi, bạc hà | Cành, gốc | Gói hạt "bạc hà" thường là loài khác với húng lủi quen dùng |
| Rau răm, diếp cá, lá lốt, rau ngổ | Cành, gốc | Hiếm khi có hạt bán; mua cành ở chợ hoặc xin người quen |
Nguyên tắc rút ra: rau thơm thân bò, mọc lan, ra rễ ở đốt thường dễ trồng bằng cành. Mua hạt cho những loại này vừa chậm vừa có thể ra cây khác hương vị mong đợi.
Vì sao hạt rau gia vị mau mất sức
Hạt các loài khác nhau có tuổi thọ khác nhau ngay cả khi cất cùng điều kiện. Hạt hành nổi tiếng giữ sức nảy mầm kém, thường chỉ nên dùng trong mùa mua; hạt tía tô cũng có tiếng khó tính, vừa hay ngủ nghỉ lại vừa yếu nhanh khi để lâu. Hạt ngò rí, thì là ở mức trung bình. Các loại hạt cải, xà lách bền hơn. Người mua không cần nhớ con số, chỉ cần nhớ thứ tự: hạt hành và tía tô nên mua mới, dùng ngay.
Nóng và ẩm làm mọi loại hạt yếu nhanh hơn, mà bếp nhà Việt lại là nơi nóng ẩm nhất. Gói hạt rau thơm hay bị cất cạnh bếp cho tiện tay, đó là chỗ tệ nhất. Hạt nằm ở đó một mùa hè có thể gần như không mọc nữa dù hạn dùng in trên gói còn dài.
Hệ quả thực tế ở quầy: với hạt hành, hạt tía tô, hãy chọn gói có ngày đóng gói gần nhất trong các gói đang bày, và hỏi người bán gói nhập về từ bao giờ. Gói rau thơm bị bày lâu thường là gói ít người mua; cửa hàng bán chạy rau thơm thường có hàng mới hơn.
Mua đầu mùa, tránh gói tồn cuối mùa
Cửa hàng hạt giống thường nhập hàng theo mùa: đầu mùa mát nhập nhiều hạt ngò, thì là, xà lách; trước mùa nóng nhập rau muống, mồng tơi. Hạt rau thơm ít người mua hơn rau ăn chính, nên một lô nhập về có thể nằm trên kệ qua vài tháng, thậm chí qua mùa. Người mua vào đầu mùa thường được gói mới về; người mua cuối mùa dễ gặp gói đã bày lâu, nhất là với hạt hành, tía tô vốn mau yếu.
Gói giảm giá cuối mùa vì thế cần đọc ngày đóng gói kỹ hơn bình thường. Giảm giá không có nghĩa hạt hỏng, nhưng với nhóm hạt mau mất sức, gói đã nằm qua một mùa nóng ẩm ở cửa hàng có thể mọc kém hẳn. Nếu muốn tận dụng giá tốt, chỉ mua lượng gieo ngay trong tuần, và gieo thử vài hạt trước khi gieo cả chậu. Hỏi người bán khi nào lô mới về cũng là câu hỏi đáng giá, có khi chờ thêm vài ngày là được hạt mới.
Từng loại phổ biến: người mua cần biết gì
Húng quế. Hạt đen, nhỏ, khi gặp nước tạo lớp nhầy quanh hạt; đó là đặc tính bình thường của hạt húng quế. Có nhiều dạng: húng quế lá nhỏ thơm hắc dùng ăn phở, húng quế lá to kiểu phương Tây. Đọc tên trên gói để chọn đúng loại nhà mình ăn. Hạt é bán làm đồ uống là hàng thực phẩm, không phải hàng hạt giống; ngược lại hạt giống gieo trồng không dùng để pha nước.
Tía tô. Có loại lá hai mặt tím, loại mặt trên xanh mặt dưới tím, loại xanh. Hạt nhỏ, nâu xám. Do hạt hay ngủ nghỉ và yếu nhanh, nhiều người trồng nhà mua vài cành ở chợ về giâm thay vì gieo hạt. Nếu mua hạt, chọn gói mới, mua ít.
Kinh giới. Hạt rất nhỏ, gói thường ít gram mà nhiều hạt. Người mua nên tránh gieo quá dày; một gói nhỏ đủ cho vài chậu nhiều lượt.
Ngò rí. Cái mà người ta gọi là hạt ngò thực ra là quả tròn chứa hai hạt bên trong. Có gói bán quả nguyên, có gói đã tách đôi. Hạt ngò dùng làm gia vị ở chợ có thể nảy mầm, nhưng không được chọn và bảo quản như hạt giống, tỷ lệ mọc không đoán được. Ngò rí ưa mát, mùa nóng dễ trổ hoa nhanh.
Ngò gai. Hạt rất nhỏ, mọc chậm, thích chỗ râm ẩm; người mới hay tưởng hạt hỏng vì phải chờ lâu. Mua gói mới, đọc kỹ thời vụ và đừng vội gieo lại.
Thì là. Hạt dẹt, có gờ. Ưa mát, mùa nóng ra hoa sớm. Hạt thì là làm gia vị khô ở chợ không phải hạt giống.
Hành lá. Có thể mua hạt hoặc củ hành giống. Hạt hành nhỏ, đen, góc cạnh, mau mất sức; củ giống trồng nhanh ra lá hơn. Người cần hành lá ngay nên mua củ, người muốn trồng lượng lớn lâu dài mới tính tới hạt.
Hạt gia vị ở chợ, hạt rau thơm của người quen: dùng được tới đâu
Ở chợ có nhiều loại hạt bán làm gia vị: hạt ngò, hạt thì là, hạt é, hạt mè. Một số có thể nảy mầm nếu chưa qua rang hay xử lý nhiệt, nhưng đây là hàng thực phẩm, không có cam kết gì về nảy mầm hay giống. Gieo thử cho vui thì được, coi là nguồn hạt giống thì không nên, nhất là khi muốn trồng đủ ăn.
Hạt rau thơm tự để của người quen thì có giá trị hơn, nhất là các loại rau địa phương khó mua. Người nhận nên hỏi ba điều: để từ vụ nào, cây mẹ có mùi đúng như mong đợi không, và cất ra sao. Hạt tự để thường không có xử lý gì, hợp người muốn trồng không hoá chất, nhưng sức mọc khác nhau nhiều giữa các lần.
Với rau thơm trồng bằng cành, người mua ở chợ nên chọn bó rau còn tươi, đốt thân chắc, chưa bị úng nước, không có rễ thối. Một bó rau răm hay húng lủi mua về ăn, giữ lại vài ngọn khoẻ cắm vào đất ẩm, nhiều khi đủ để có một chậu riêng mà không phải mua gì thêm.
Mua bao nhiêu cho vài chậu rau gia vị trong bếp
Rau thơm dùng ít mỗi bữa, nên nhu cầu hạt nhỏ hơn rau ăn chính rất nhiều. Ví dụ giả định cho một gia đình muốn có năm chậu rau thơm:
- Chọn ba loại gieo hạt nhà dùng nhiều nhất, ví dụ húng quế, ngò rí, hành lá; hai loại còn lại như húng lủi, rau răm trồng bằng cành.
- Mỗi chậu rau gieo hạt giữ khoảng 8–15 cây tuỳ loại (ví dụ giả định); với hệ số dư gấp ba thì mỗi lượt cần vài chục hạt mỗi chậu.
- Rau thơm thường gieo lại sau vài tháng khi cây già, ra hoa; tính hai lượt mỗi năm cho mỗi chậu.
- Một gói nhỏ húng quế hay kinh giới thường dư cho nhiều lượt; gói ngò rí cần nhiều hơn vì hạt to và cây ngắn ngày.
- Riêng hạt hành, tía tô: mua gói cho đúng lượt sắp gieo, không mua cho lượt sau vì hạt yếu nhanh.
Phần dư của gói bền hơn như húng quế, kinh giới cất kín trong hũ nhỏ có gói hút ẩm, để ngăn mát tủ lạnh hoặc chỗ mát nhất nhà, ghi ngày mở.
Chọn rau thơm theo cách nhà mình ăn
Nhà hay ăn phở, bún, gỏi cuốn. Húng quế, ngò gai, rau răm, húng lủi, tía tô là nhóm dùng nhiều. Trong đó chỉ húng quế và ngò gai là hai loại nên mua hạt; còn lại mua cành. Ưu tiên chậu húng quế vì hái nhiều lần, ngò gai cần chỗ râm.
Nhà hay nấu canh, kho cá. Thì là, hành lá, ngò rí, rau ngổ là nhóm chính. Thì là và ngò rí ưa mát, nên mua hạt sát mùa mát; hành lá mua củ giống cho nhanh; rau ngổ mua cành.
Nhà hay ăn rau sống, cuốn. Tía tô, kinh giới, xà lách, diếp cá. Kinh giới gieo hạt được; tía tô và diếp cá mua cành cho nhanh có ăn. Xà lách thuộc nhóm rau ăn lá chính, mua theo gói riêng.
Nhà nấu món Âu. Húng quế lá to, cần tây, rau mùi tây, hương thảo, xạ hương. Phần lớn có hạt bán, nhưng một số loại như hương thảo mọc từ hạt rất chậm; người mới thường hợp với cây con trong bầu hơn.
Nguyên tắc chung. Mua theo món nhà mình nấu thường xuyên, không theo danh sách "mười loại rau thơm nên có". Một chậu rau không ai hái sẽ ra hoa, già cỗi và làm người trồng nản.
Dấu hiệu gói hạt rau thơm nên để lại trên kệ
Gói có ảnh một loại rau nhưng tên ghi chung chung "rau thơm các loại" mà không liệt kê; gói bạc màu, nhăn nheo vì bày nắng lâu; gói hạt hành hay tía tô không có ngày đóng gói; gói rau thơm "ngoại" không có nhãn phụ tiếng Việt. Đây là những gói người mua khó đối chiếu khi hạt mọc kém.
Cũng nên cẩn thận với các gói hứa hẹn quá đà: "rau thơm trồng một lần ăn cả đời", "không bao giờ ra hoa". Rau thơm có vòng đời riêng của nó; húng quế, ngò, thì là ra hoa là quy luật, người trồng chỉ có thể làm chậm lại bằng cách hái ngọn thường xuyên.
Gói hạt rau thơm trộn nhiều loại trong một gói, bán làm "bộ rau thơm", cũng nên cân nhắc: các loại mọc nhanh chậm khác nhau, ưa nắng ưa râm khác nhau, gieo chung một chậu thì loại khoẻ lấn hết loại yếu. Mua riêng từng gói nhỏ cho từng loại thường dễ quản lý hơn.
Cuối cùng, nếu một cửa hàng gần nhà có quầy cây con rau thơm ươm sẵn trong bầu nhỏ, đó có khi là lựa chọn hợp lý hơn hạt với người ít thời gian: trả cao hơn trên mỗi cây nhưng bỏ qua được giai đoạn hạt nhỏ mọc chậm, dễ hỏng. Khi mua cây con, chọn cây lá xanh đều, không vàng gốc, không có rệp ở mặt dưới lá.
Câu hỏi thường gặp
Mua hạt ngò ở chợ gia vị về gieo được không?
Có thể mọc một phần nếu hạt chưa qua rang hay xử lý nhiệt, nhưng đó là hàng thực phẩm, không có cam kết về nảy mầm và giống. Muốn trồng đủ ăn, nên mua gói hạt giống ngò rí có ngày đóng gói rõ ràng.
Vì sao gieo hạt tía tô mãi không thấy mọc?
Hạt tía tô hay ngủ nghỉ và mau mất sức khi để lâu, nên gói cũ thường mọc rất kém. Người mua nên chọn gói mới nhất hoặc mua vài cành tía tô ở chợ về giâm. Kỹ thuật xử lý hạt ngủ thuộc phần gieo ươm, không bàn ở đây.
Gói hạt bạc hà có phải là húng lủi không?
Thường không. Húng lủi quen dùng ở Việt Nam chủ yếu trồng bằng cành, ít khi có hạt bán. Gói ghi bạc hà thường là một loài khác trong cùng họ, mùi vị khác. Muốn đúng húng lủi, mua cành hoặc gốc ở chợ.
Có nên mua củ hành giống thay vì hạt hành để trồng hành lá?
Với người cần hành lá nhanh và trồng vài chậu, củ hành giống tiện hơn: lên lá sớm, ít rủi ro. Hạt hành rẻ hơn khi trồng nhiều nhưng mau mất sức và mọc chậm. Chọn theo lượng cần và thời gian chờ được.
Một gói hạt húng quế nhỏ trồng được bao lâu?
Tuỳ số hạt và cách gieo; một gói nhỏ thường đủ cho nhiều chậu nhiều lượt. Phần thừa cất kín, khô, mát có thể dùng tiếp ở mùa sau, nhưng sức mọc giảm dần, nên gieo dày hơn chút hoặc mua gói mới nếu thấy mọc thưa.
Mua cây con rau thơm ươm sẵn có lợi hơn mua hạt không?
Lợi về thời gian và rủi ro, đặc biệt với loại hạt nhỏ mọc chậm như ngò gai, kinh giới. Đổi lại giá trên mỗi cây cao hơn. Người có ít chậu, ít thời gian chăm hạt thường hợp với cây con.