Với người trồng tại nhà ở Việt Nam, phôi nấm sò và nấm bào ngư là lựa chọn dễ nhất: chịu được dải nhiệt rộng, ra nấm nhanh sau khi rạch, nhìn tơ và mốc dễ phân biệt. Mộc nhĩ cần ẩm cao và thời gian dài hơn; linh chi thường trồng để ngắm hoặc làm quà hơn là để ăn; nấm rơm ưa nóng nhưng không bán dạng bịch phôi như nấm sò; còn kim châm, đùi gà cần điều kiện mát ổn định nên khó làm ở nhà vùng nóng.
Chọn loại nấm hợp với nhà mình quan trọng hơn chọn người bán rẻ nhất. Bài này so các loại thường gặp trên thị trường phôi theo bốn tiêu chí: nhiệt độ hợp, độ ẩm cần, chỗ đặt và mức khó, kèm những câu nên hỏi người bán khi mua từng loại.
Bảng so sánh nhanh các loại hay bán cho người trồng nhỏ
Các mô tả dưới đây là đặc điểm chung theo kinh nghiệm phổ biến của người trồng; mỗi chủng cụ thể có thể khác. Luôn hỏi người bán điều kiện hợp với chủng họ bán.
| Loại nấm | Dạng hàng thường gặp | Điều kiện ưa | Mức khó với người mới |
|---|---|---|---|
| Nấm sò | Bịch phôi mùn cưa | Dải nhiệt khá rộng, có chủng chịu nóng, chủng ưa mát | Dễ |
| Nấm bào ngư | Bịch phôi mùn cưa | Tương tự nấm sò, nhiều chủng hợp khí hậu nóng | Dễ |
| Mộc nhĩ (nấm mèo) | Bịch phôi treo dây | Ẩm cao, cần ánh sáng tán xạ, thời gian dài | Trung bình |
| Linh chi | Bịch phôi, chậu cảnh | Ẩm, thoáng, ánh sáng nhẹ; ra tai chậm | Trung bình, chủ yếu để ngắm |
| Nấm rơm | Meo rải trên rơm, khối rơm ủ | Nóng, ẩm, cần nguyên liệu rơm | Khó ở nhà phố, hợp vườn quê |
| Kim châm, đùi gà | Phôi từ cơ sở có phòng lạnh | Mát ổn định, kiểm soát khí | Khó ở nhà vùng nóng |
Nếu bạn chỉ chọn một loại để bắt đầu, hãy chọn nấm sò hoặc bào ngư ở chủng người bán khuyên cho vùng của bạn. Đây là hai loại cho bạn phản hồi nhanh nhất: rạch vài ngày đã thấy mầm, nên bạn sớm biết chỗ trồng có hợp hay không.
Nấm sò và nấm bào ngư: điểm khởi đầu hợp lý
Nấm sò và nấm bào ngư là hai cái tên hay bị dùng lẫn trên thị trường; nhiều nơi gọi chung các loại nấm thuộc nhóm Pleurotus bằng một trong hai tên. Với người mua, điều quan trọng không phải tên gọi mà là chủng đó ra nấm tốt ở nhiệt độ nào. Có chủng chịu nóng, hợp mùa hè miền Nam; có chủng ưa mát, hợp mùa đông miền Bắc.
Ưu điểm của nhóm này là tơ lan mạnh, cạnh tranh tốt với mốc, ra nấm vài đợt từ một bịch, nấm ăn được ở nhiều kích cỡ. Nhược điểm là khi ra quả nhiều trong không gian kín, bào tử nấm có thể bay nhiều, gây khó chịu đường thở cho người nhạy cảm. Vì vậy, dù dễ trồng, nên đặt kệ ở nơi thoáng, không đặt trong phòng ngủ.
Khi mua, hỏi người bán: chủng này ra nấm tốt ở khoảng nhiệt nào, mùa này ở vùng mình có hợp không, rạch kiểu gì, bao lâu ra đợt đầu. Nếu người bán chỉ có một chủng bán quanh năm cho mọi vùng, hãy hỏi thêm khách ở gần bạn trồng ra sao.
Mộc nhĩ: cần ẩm nhiều và kiên nhẫn hơn
Mộc nhĩ, còn gọi là nấm mèo, thường được trồng bằng bịch phôi treo thành dây. Mộc nhĩ cần độ ẩm cao và ổn định trong thời gian dài, ánh sáng tán xạ đủ để tai nấm lên màu, không khí thoáng. Từ lúc rạch tới khi thu hái thường lâu hơn nấm sò, và tai nấm cần thời gian để dày lên.
Ở nhà phố, khó nhất là giữ ẩm đều cho mộc nhĩ mà không làm đọng nước gây thối. Nếu bạn có vườn có bóng cây, có chỗ quây lưới che, mộc nhĩ là loại đáng thử. Nếu chỉ có ban công nhỏ hướng nắng, mộc nhĩ thường khô tai, ra kém.
Lợi điểm của mộc nhĩ là nấm thu được có thể phơi khô và bảo quản lâu, hợp với gia đình không ăn nấm tươi đều. Khi mua phôi mộc nhĩ, hỏi người bán phôi đã ăn kín bao lâu, cách rạch, khoảng cách treo dây và lịch tưới họ khuyên cho người trồng nhỏ.
Linh chi: mua để ngắm, đừng mua vì lời hứa sức khoẻ
Phôi linh chi và chậu linh chi cảnh được bán khá nhiều, nhất là dịp Tết và làm quà. Linh chi ra tai chậm, tai cứng và dai, người ta thường trồng để ngắm hình dáng tai, làm cây cảnh để bàn, hoặc thu tai rồi phơi khô. Về mặt người mua phôi, linh chi không phải loại cho "nấm ăn hằng tuần".
Nhiều lời quảng cáo gắn linh chi với công dụng chữa bệnh. Trang này không bàn công dụng và khuyên bạn không mua phôi hay sản phẩm linh chi dựa trên lời hứa chữa bệnh; ai có bệnh cần hỏi bác sĩ. Ở góc người trồng, câu hỏi đáng hỏi là phôi linh chi cần ẩm, sáng, thoáng thế nào để tai lên đều, có cần tạo dáng không, bao lâu thì tai trưởng thành.
Chậu linh chi cảnh tạo dáng là hàng đã được người bán chăm tới khi có tai đẹp; mua về để chưng thì cần giữ ẩm nhẹ, tránh nắng gắt. Hỏi rõ tai đang ở giai đoạn nào: còn lớn tiếp hay đã già, khi nào tai bắt đầu xả bào tử màu nâu như bụi lên mặt bàn.
Nấm rơm: không phải bịch phôi, hợp vườn quê hơn ban công
Nấm rơm ưa nóng và ẩm, trồng trên rơm rạ, bã mía, bông phế liệu đã xử lý. Người trồng ở quê thường mua meo nấm rơm theo túi, rải lên luống rơm ủ hoặc khối rơm nén ngoài vườn. Nấm rơm lên nhanh, nhưng mỗi đợt thu ngắn và nấm nở xoè rất nhanh nếu hái muộn.
Ở nhà phố, khó có đủ rơm, chỗ ủ và chỗ đặt luống. Một số người thử trồng nấm rơm trong thùng xốp hoặc giỏ nhựa, nhưng tỷ lệ thành công phụ thuộc nhiều vào chất lượng rơm, độ ẩm và nhiệt độ. Nếu đây là lần đầu bạn trồng nấm, nấm rơm không phải loại nên chọn đầu tiên.
Khi mua meo nấm rơm, hỏi ngày meo lên tơ, cách xử lý rơm, lượng meo cho mỗi mét luống và mùa nào hợp. Meo nấm rơm già rất nhanh, nên mua sát ngày làm luống, không mua để dành.
Kim châm, đùi gà và các loại nấm ưa lạnh
Vì sao khó ở nhà vùng nóng. Các loại này thường được sản xuất trong nhà trồng có điều hoà nhiệt độ, độ ẩm và khí. Ra quả cần nhiệt độ mát ổn định suốt nhiều ngày, điều mà ban công hay sân thượng ở phần lớn các tỉnh khó có được quanh năm.
Phôi bán lẻ có thể là phôi của trại thải ra. Một số bịch kim châm, đùi gà trên thị trường là bịch đã thu hoạch ở trại rồi bán lại. Hỏi rõ phôi mới hay đã thu, và nếu đã thu thì còn bao nhiêu sức.
Thử ở mùa lạnh, số lượng nhỏ. Người ở vùng có mùa đông lạnh có thể thử vài bịch vào mùa lạnh, coi đó là thử nghiệm, không kỳ vọng sản lượng như trại.
Đừng mua vì ảnh đẹp. Ảnh chùm kim châm trắng muốt dài đều là ảnh trong điều kiện nhà trồng kiểm soát. Ở nhà, nấm thường ngắn, màu ngà, ra không đều. Nếu kỳ vọng như ảnh, bạn sẽ thất vọng.
Câu hỏi để tự chọn loại nấm hợp với nhà mình
Trả lời từng câu, rồi đối chiếu với bảng so sánh ở đầu bài.
- Chỗ trồng nóng nhất bao nhiêu độ vào trưa hè, lạnh nhất bao nhiêu vào mùa đông? Dùng nhiệt kế rẻ tiền đo một tuần trước khi mua.
- Bạn phun ẩm được mấy lần mỗi ngày? Mộc nhĩ và nấm rơm cần nhiều hơn nấm sò.
- Chỗ trồng có ánh sáng tán xạ không, hay tối hẳn, hay nắng gắt?
- Nhà ăn nấm tươi thường xuyên hay thích nấm khô để dành? Mộc nhĩ khô hợp người không ăn nấm tươi đều.
- Mục đích là có nấm ăn, có cây cảnh, hay cho trẻ quan sát? Linh chi hợp mục đích ngắm, nấm sò hợp mục đích ăn.
- Có người dị ứng, hen suyễn trong nhà không? Nếu có, đặt khu trồng ngoài nhà, chọn số bịch ít.
Sau khi trả lời, phần lớn gia đình ở thành phố sẽ thấy nấm sò hoặc bào ngư là lựa chọn đầu tiên hợp lý. Trồng ổn một hai lứa rồi mới thử thêm loại thứ hai.
Mua nhiều loại từ một nơi hay mỗi loại một nơi
Một nơi cho nhiều loại tiện nhưng không phải nơi nào cũng giỏi mọi loại. Nhiều cơ sở mạnh ở nấm sò, bào ngư và chỉ làm thêm vài loại khác ở quy mô nhỏ. Hỏi xem loại nào họ làm nhiều nhất, có nhiều khách trồng thành công nhất.
Mỗi loại một nơi giúp so sánh. Sau vài lứa, bạn biết nơi nào giao phôi đều hơn. Nhưng mỗi nơi một lịch giao, một kiểu hướng dẫn, quản lý phức tạp hơn với người trồng nhỏ.
Đừng trộn phôi nhiều nguồn trên cùng kệ khi mới bắt đầu. Khi có bịch mốc, bạn khó biết lỗi từ nguồn nào. Đánh dấu nguồn trên từng bịch nếu buộc phải trộn.
Ưu tiên người bán chịu hướng dẫn. Với loại nấm khó hơn như mộc nhĩ, linh chi, người bán chịu trả lời câu hỏi sau khi bán quan trọng hơn chênh lệch nhỏ về giá.
Theo mùa và theo vùng: cùng một loại, kết quả khác nhau
Việt Nam trải dài nhiều vùng khí hậu, nên một loại phôi trồng tốt ở nơi này có thể kém ở nơi khác. Ở các tỉnh phía Bắc có mùa đông lạnh, người trồng thường đổi chủng theo mùa: chủng ưa mát cho mùa đông xuân, chủng chịu nóng cho mùa hè. Ở các tỉnh phía Nam nóng quanh năm, chủng chịu nóng là lựa chọn phổ biến, và mùa mưa ẩm thuận cho ra nấm nhưng cũng thuận cho mốc. Vùng cao nguyên mát có thể trồng được một số loại mà vùng đồng bằng khó làm.
Hệ quả cho người mua: phôi mua từ cơ sở ở vùng khí hậu khác, gửi về nhà bạn, có thể là chủng hợp với vùng của họ chứ không hợp với vùng của bạn. Đây là thêm một lý do để ưu tiên người bán ở gần, hoặc ít nhất hỏi người bán ở xa xem họ có khách ở vùng của bạn không, khách đó trồng ra sao.
Nếu chỗ trồng có nhiệt độ thay đổi mạnh giữa ngày và đêm, như sân thượng mái tôn, hãy đo bằng nhiệt kế vài ngày trước khi chọn loại. Con số đo được ở chính chỗ đặt kệ đáng tin hơn nhiều so với nhiệt độ dự báo của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Nấm sò và nấm bào ngư có phải một loại không?
Trên thị trường Việt Nam hai tên này thường được dùng gần như thay thế nhau cho các loại nấm cùng nhóm, mỗi vùng gọi một kiểu, và có nhiều chủng khác nhau về màu, hình dáng, nhiệt độ hợp. Khi mua, hỏi tên chủng và điều kiện ra nấm thay vì chỉ dựa vào tên gọi.
Nấm hương có mua phôi trồng tại nhà được không?
Nấm hương thường cần chu kỳ nhiệt độ mát và thời gian nuôi tơ dài, được trồng nhiều ở vùng có khí hậu lạnh hoặc trong nhà trồng kiểm soát. Ở nhà vùng nóng khó cho kết quả tốt. Nếu thấy phôi nấm hương bán lẻ, hỏi kỹ điều kiện ra quả và kinh nghiệm của khách ở vùng gần bạn.
Có nên mua phôi đông trùng hạ thảo về tự nuôi?
Đông trùng hạ thảo nuôi trồng thường được làm trong hộp, trong phòng kiểm soát nhiệt độ, ánh sáng, vô trùng. Đây không phải loại hợp trồng tại nhà theo kiểu phôi nấm sò. Trang này cũng không bàn công dụng sức khoẻ; ai có bệnh cần hỏi bác sĩ.
Có nên hái nấm mọc tự nhiên quanh vườn để ăn?
Không nên. Nhiều nấm độc có hình dáng giống nấm ăn và không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt thường hay mẹo dân gian. Ngộ độc nấm có thể rất nặng. Nếu ai đã ăn nấm lạ và có triệu chứng, cần đến cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu nấm nếu còn.
Một nhà có thể trồng cùng lúc nấm sò và mộc nhĩ không?
Có thể nếu bạn đáp ứng được nhu cầu ẩm của mộc nhĩ mà không làm nấm sò bị úng. Nên xếp hai loại ở hai khu hoặc hai tầng riêng, ghi ngày rạch riêng, và bắt đầu với một loại trước khi thêm loại thứ hai.
Nấm sò chịu nóng có thật sự trồng được mùa hè không?
Nhiều người trồng ở vùng nóng vẫn có nấm mùa hè với chủng chịu nóng, nhưng sản lượng và chất lượng thường kém mùa mát, và tỷ lệ mốc cao hơn. Nếu chỗ trồng là mái tôn, ban công hướng tây, có khi nên nghỉ những tuần nóng nhất.