Mua cây ăn trái chậu chưng Tết rồi giữ trồng lâu dài làm được, nhưng không dễ. Quất, quýt, bưởi, cam, chanh chậu ở chợ hoa Tết là cây được nuôi để đẹp đúng mấy ngày Tết: ép ra hoa đậu trái đồng loạt, bón phân mạnh, trồng trong chậu chật, có khi treo thêm trái từ cây khác. Sau Tết cây thường kiệt sức. Muốn giữ được, bạn cần chọn chậu còn sức ngay từ lúc mua, hỏi đúng câu, và chấp nhận cắt bỏ phần lớn trái sau Tết để cây hồi.
Bài này dành cho người mua cây ăn trái chậu Tết với ý định giữ lại trồng tiếp, chứ không chỉ chưng xong rồi bỏ. Phần chọn cây theo màu sắc, dáng thế hay ý nghĩa ngày Tết không bàn ở đây; trọng tâm là sức sống của cây sau mùa Tết, và những thứ người mua kiểm được ngay tại chợ.
Vì sao cây chậu Tết thường suy sau Tết
Một cây quất hay quýt chậu muốn trĩu trái đúng Tết phải trải qua cả năm điều khiển của người trồng: hãm nước, tuốt lá hoặc dùng chất điều hoà sinh trưởng để cây ra hoa đồng loạt đúng thời điểm, rồi nuôi trái bằng phân bón mạnh. Cây được giữ trong chậu vừa đủ nhìn đẹp, rễ phải làm việc trong một khối đất nhỏ. Khi lên chợ, cây gánh một lượng trái lớn hơn hẳn cây cùng cỡ ngoài vườn.
Trong mấy tuần chưng Tết, cây đứng trong nhà hoặc ngoài hiên thiếu nắng, được tưới thất thường, có khi bị đặt sát quạt hay điều hoà. Đến khi Tết xong, cây vừa mệt vì nuôi trái, vừa thiếu ánh sáng, vừa bị rễ chật. Lá rụng, trái héo, cành khô là chuyện thường gặp. Cây không chết vì Tết, mà vì tích luỹ nhiều căng thẳng cùng một lúc.
Hiểu điều này để không trách nhầm người bán. Cây chậu Tết suy sau Tết phần lớn là hệ quả của cách nuôi để chưng, không hẳn là cây xấu. Nhưng cũng chính vì thế, khi chọn mua với ý định giữ lâu, bạn nên chọn cây ít bị ép nhất có thể và tránh những cây đã kiệt ngay từ ngoài chợ.
Năm dấu hiệu chọn chậu còn sức ngay tại chợ
Lá xanh dày, nhiều lá non. Cây có nhiều lá xanh đậm, bóng, phân bố đều trên tán, có cả lá non mới ra là cây còn bộ máy nuôi mình. Cây trĩu trái mà lá thưa, lá vàng úa hay lá bị tuốt gần hết thì đã dồn sức cho trái, sau Tết rất khó hồi.
Tỷ lệ trái so với tán vừa phải. Một cây vừa trái thường hồi tốt hơn cây trái dày đặc tới mức gần như không thấy lá. Người mua để chưng thì thích cây trái dày; người mua để giữ nên chọn cây cân đối hơn.
Cuống trái liền với cành tự nhiên. Lật vài chùm trái ở phía trong tán, xem cuống trái có mọc ra từ cành không. Trái được buộc thêm bằng dây kẽm nhỏ, dây cước hoặc cắm que là trái treo, không phải trái của cây. Trái treo không hại cây nhiều, nhưng nó cho bạn biết cây thật ra ít trái hơn vẻ ngoài.
Đất chậu ẩm vừa, không đọng nước, không thối mùi. Ấn tay vào mặt chậu: đất ẩm vừa là tốt. Đất sũng nước, có mùi chua thối có thể là rễ đã úng. Mặt chậu phủ rêu dày, nhiều váng muối trắng cho thấy cây đã ở chậu lâu, đất bị chai.
Thân và gốc không có vết nứt, chảy nhựa, sâu đục. Nhìn kỹ phần thân sát gốc. Vết nứt chảy nhựa, lỗ sâu đục có mùn gỗ là dấu hiệu bệnh hay sâu hại thân, sẽ làm cây suy nhanh sau Tết.
Trong mấy ngày chưng Tết: giữ sức cho cây ngay từ đầu
Cây có sống qua Tết hay không được quyết định một phần ngay trong những ngày chưng, không đợi tới sau Tết. Chỗ đặt là yếu tố lớn nhất. Cây ăn trái cần ánh sáng; đặt cây sâu trong phòng khách tối suốt hai ba tuần là cách nhanh nhất làm cây rụng lá. Nếu được, đặt cây gần cửa sổ sáng, ngoài hiên có mái hoặc ban công có nắng sáng, chỉ mang vào chỗ trang trọng vào những ngày chính.
Thứ hai là tránh luồng gió khô. Đặt chậu sát cửa gió điều hoà, cạnh quạt chạy suốt ngày hoặc gần bếp nóng làm lá mất nước nhanh, mép lá cháy, trái héo. Thứ ba là tưới vừa phải: nhiều gia đình sợ cây khô nên tưới mỗi ngày, trong khi chậu đặt trong nhà ít nắng, đất lâu khô, tưới nhiều làm rễ úng. Ấn ngón tay vào mặt đất chậu, thấy khô ở độ sâu một đốt ngón tay mới tưới.
Thứ tư là đừng để trái chín nẫu trên cây quá lâu. Trái chín rụng, thối dưới gốc thu hút ruồi và nấm bệnh. Thứ năm là tránh treo đồ trang trí nặng, quấn dây đèn nóng lên cành; dây đèn loại toả nhiệt quấn sát lá có thể làm cháy lá. Những việc nhỏ này không làm cây đẹp hơn trong ngày Tết, nhưng giúp cây có sức để bắt đầu quá trình hồi phục ngay sau đó.
Các loại cây ăn trái chậu Tết hay gặp và điều người mua nên biết
Mỗi loại cây chậu Tết có điểm riêng khi muốn giữ lâu. Bảng dưới là các ghi nhận chung, không thay cho lời khuyên của người trồng tại địa phương.
| Loại cây | Điểm mạnh khi muốn giữ | Điểm cần dè chừng |
|---|---|---|
| Quất (tắc) chậu | Dễ ra hoa lại, chịu cắt tỉa, quen trồng chậu | Cây ép trái nặng thường rụng lá mạnh sau Tết; ở phía Bắc hay có dịch vụ cho thuê, cần hỏi rõ mua đứt hay thuê |
| Quýt chậu | Trái đẹp, nhiều người trồng lại thành công | Dễ suy sau khi trái chín rụng; cần cắt trái sớm và thay đất |
| Bưởi chậu | Cây khoẻ nếu còn nhiều lá | Trái to nặng, hay bị treo thêm trái; cây trong chậu nhỏ khó nuôi trái lớn lâu dài |
| Cam chậu | Có thể trồng xuống đất sau Tết | Dễ nhiễm sâu bệnh ở thân, lá; xem kỹ gốc và mặt lá |
| Chanh chậu | Ra trái rải rác quanh năm, dễ hồi | Ít khi được ép trái dày như quất quýt, nên trông kém "Tết" hơn |
| Phật thủ chậu | Lạ mắt, được ưa chưng | Nhiều trái treo hoặc ghép thêm; cây khó giữ trái năm sau |
Nếu bạn có sân đất, mang cây chậu xuống đất sau Tết thường giúp cây hồi nhanh hơn để trong chậu cũ. Nếu chỉ có ban công, chọn loại dễ sống trong chậu như quất, chanh.
Câu hỏi nên đặt cho người bán ở chợ hoa
Người bán chợ hoa Tết thường bận và bán nhanh. Vài câu hỏi ngắn giúp bạn biết đủ để quyết định:
- "Cây này của nhà vườn mình trồng hay lấy về bán?" Người trồng hiểu cây hơn và trả lời được cách chăm sau Tết.
- "Cây ở chậu này được mấy năm rồi?" Cây mới chuyển chậu trước Tết thường bộ rễ chưa ổn định; cây ở chậu quá lâu thì rễ chật.
- "Có trái nào treo thêm không?" Hỏi thẳng, nhiều người bán thật thà sẽ chỉ.
- "Mua đứt hay thuê?" Ở một số nơi có dịch vụ cho thuê cây chưng Tết, hết Tết mang trả. Nếu bạn muốn giữ, phải mua đứt.
- "Sau Tết nên làm gì với cây?" Câu trả lời cho bạn biết người bán có kinh nghiệm thật không.
- "Có giao tận nhà không, giao ngày nào?" Cây chậu Tết nặng; chở sai cách dễ gãy cành, rụng trái.
Đừng ngại hỏi; người bán cũng muốn khách quay lại năm sau. Ghi lại tên và số điện thoại người bán để hỏi khi cây có vấn đề sau Tết.
Sau Tết: các việc giúp cây có cơ hội hồi lại
Phần này chỉ nêu những việc chung mà người mua lẻ làm được; chăm sóc kỹ thuật chi tiết nên hỏi người trồng tại địa phương.
- Ngay khi hết Tết, đưa cây ra chỗ có nắng sáng, tránh nắng gắt buổi trưa trong mấy ngày đầu.
- Cắt bỏ phần lớn trái, chỉ để lại vài trái nếu muốn. Trái còn trên cây là cây vẫn phải nuôi; bỏ trái là cách nhanh nhất để cây dồn sức ra lá mới.
- Gỡ hết trái treo, dây buộc, que cắm, dây kẽm quấn cành.
- Tưới đều, không để chậu khô kiệt rồi tưới ngập. Đất chậu Tết thường bị chai, nước thấm chậm; tưới từ từ cho thấm đều.
- Khi cây bắt đầu ra lộc mới, cân nhắc thay đất hoặc sang chậu lớn hơn, hoặc trồng xuống đất nếu có sân.
- Không bón phân mạnh ngay khi cây đang rụng lá; chờ cây ra lộc, rễ hoạt động lại rồi mới bón nhẹ theo hướng dẫn.
- Theo dõi sâu bệnh trên lá non; cây suy rất dễ bị sâu vẽ bùa, rệp tấn công.
Nhiều cây phải mất cả năm mới hồi hẳn, và có cây năm sau mới ra trái lại. Đừng kỳ vọng cây giữ lại sẽ trĩu trái đúng Tết năm sau như cây chợ hoa; muốn được như vậy là cả một nghề ép trái của người trồng chuyên.
Mua cây chậu Tết làm quà để người nhận giữ được
Cây ăn trái chậu là món quà Tết được ưa chuộng, nhưng người nhận thường không biết cách giữ sau Tết, và cây kết thúc ở bãi rác cuối tháng Giêng. Nếu bạn mua làm quà với ý muốn người nhận trồng tiếp, nên chọn cây ít trái, lá dày, chậu không quá nhỏ, và đưa kèm một tờ ghi chú ngắn: tên cây, tên giống nếu biết, các việc nên làm sau Tết.
Với người nhận ở chung cư không có sân, cây quất hay chanh chậu cỡ vừa là lựa chọn dễ giữ hơn bưởi hay cam trái to. Với người nhận có vườn, có thể chọn cây sẽ trồng xuống đất sau Tết.
Nếu người nhận là người lớn tuổi, cân nhắc trọng lượng chậu: chậu sứ to đầy đất ướt rất nặng, việc dời chậu ra nắng sau Tết có khi trở thành gánh nặng. Một chậu vừa sức người nhận thường được chăm lâu hơn một chậu hoành tráng nhưng không ai xê dịch được.
Cũng nên nghĩ tới chậu. Cây chậu Tết hay được trồng trong chậu sứ, chậu men đẹp nhưng lỗ thoát nước nhỏ hoặc bị bịt; chưng vài tuần thì không sao, giữ lâu thì rễ dễ úng. Khi mua để tặng, hỏi người bán chậu có lỗ thoát nước không, đáy có lớp thoát nước không. Một số người bán đặt cây trong chậu nhựa rồi lồng vào chậu sứ cho đẹp; cách này lại tiện cho người nhận, sau Tết chỉ việc nhấc chậu nhựa ra đặt ngoài nắng. Đưa kèm lời dặn này cho người nhận cũng là một phần của món quà.
Câu hỏi thường gặp
Quất chưng Tết sau Tết có ăn trái được không?
Trái quất chậu thường được bón phân và có thể phun thuốc trong quá trình nuôi để chưng, người mua không biết loại gì và lúc nào. Vì vậy trái chậu chưng nên coi là để ngắm, không nên dùng để ăn hay ngâm làm đồ uống, trừ khi người trồng xác nhận rõ quy trình.
Có nên mua cây chậu vào sáng 30 Tết để được giá rẻ?
Sát giao thừa người bán thường hạ giá để khỏi chở về, nhưng cây lúc đó đã qua nhiều ngày bày chợ, nhiều lần bốc xếp, có cây gãy cành rụng trái. Nếu mua để giữ lâu, nên kiểm lá, gốc và chậu kỹ hơn bình thường.
Làm sao biết cây chậu Tết có bị dùng chất điều hoà sinh trưởng không?
Người mua khó tự kiểm được bằng mắt. Cây ra trái đồng loạt, cành ngắn, lá nhỏ dày có thể là dấu hiệu, nhưng không chắc. Cách chắc nhất là hỏi người trồng; nhiều nhà vườn sẵn lòng nói cách họ làm.
Cây chậu Tết rụng hết lá sau Tết có còn cứu được không?
Nếu cành còn xanh khi cạo nhẹ lớp vỏ ngoài, cây vẫn còn sống. Đưa cây ra chỗ có nắng sáng, tưới vừa đủ, cắt bỏ trái và chờ lộc mới. Nếu cành khô giòn, vỏ nâu toàn bộ thì cây đã chết.
Trồng cây quất chậu xuống đất có tốt hơn để trong chậu?
Trồng xuống đất thường giúp rễ mở rộng và cây hồi nhanh hơn, nhưng cây sẽ lớn và mất dáng chậu. Nếu bạn muốn giữ dáng để chưng năm sau, giữ trong chậu và thay đất định kỳ; nếu muốn có cây trái lâu năm, trồng xuống đất.
Thuê cây quất chưng Tết khác mua cây ở điểm nào?
Thuê là bạn chỉ dùng cây trong mấy ngày Tết rồi trả lại, người cho thuê lo chăm sóc tiếp. Mua là cây thuộc về bạn, bạn tự lo hồi phục. Hợp đồng thuê thường có điều khoản về hư hỏng, cần hỏi rõ trách nhiệm nếu cây rụng lá, gãy cành trong thời gian thuê.