Mua cây ăn trái đang mang trái có một lợi thế thật: bạn thấy tận mắt trái của chính cây đó, có khi nếm được, nên biết chắc hơn mình đang mua giống gì. Rủi ro là cây đang nuôi trái mà bị chuyển chỗ thường rụng bớt hoặc rụng hết trái, có cây suy luôn vài tháng. Cách mua tốt là coi trái trên cây như một bằng chứng về giống, không phải như một mùa thu hoạch đã mua sẵn.
Cây mang trái được bán nhiều ở vườn ươm, chợ cây, xe bán dạo, và ngày càng nhiều trên mạng với ảnh cây trĩu trái. Phần lớn là cây chiết hoặc cây ghép được nuôi trong bầu to, đôi khi được "ép trái" để bán được giá. Bài này giúp bạn chọn cây mang trái còn sức, đọc trái để kiểm giống, và biết làm gì với trái khi mang cây về.
Cây mang trái được tạo ra thế nào
Cây ăn trái non nếu để tự nhiên thường mất vài năm mới ra trái. Cây đang mang trái ở chợ cây thường thuộc một trong ba nhóm. Nhóm thứ nhất là cây chiết từ cành già của cây mẹ đã cho trái; cành chiết mang theo "tuổi" của cây mẹ nên có thể ra hoa ngay khi còn trong bầu. Nhóm thứ hai là cây ghép nuôi lâu trong bầu to, có khi vài năm, đủ tuổi ra trái. Nhóm thứ ba là cây bứng từ vườn, cây đã lớn được đào lên, cắt bớt rễ, cho vào bầu hay chậu.
Ngoài ra, một số người bán dùng phân bón lá, chất kích thích ra hoa hoặc chất giữ trái để cây trong bầu mang được nhiều trái hơn bình thường, vì cây có trái bán chạy và được giá. Không phải ai cũng làm vậy, nhưng người mua nên biết khả năng này để không ngạc nhiên khi cây mang về rụng trái hàng loạt.
Ba nhóm cây trên có sức khác nhau. Cây chiết thường rễ chùm, nông, ít rễ cọc; cây ghép nuôi lâu trong bầu dễ bị rễ cuộn; cây bứng thì mất phần lớn rễ. Cả ba đều đang gồng nuôi trái với một bộ rễ hạn chế. Biết cây thuộc nhóm nào giúp bạn đoán cây sẽ phản ứng thế nào khi về nhà.
Lợi và rủi ro khi mua cây đang mang trái
Đặt hai cột cạnh nhau để quyết định có đáng trả thêm tiền cho cây mang trái hay không.
| Điểm lợi | Điểm rủi ro |
|---|---|
| Thấy được trái, kiểm được giống bằng mắt và có khi bằng vị | Trái thấy được có thể là trái treo thêm hoặc trái của cành ghép lên |
| Biết cây đã đủ tuổi ra trái | Cây đang nuôi trái nên dễ rụng trái và suy khi chuyển chỗ |
| Phù hợp làm quà, chưng sân, chưng ban công ngay | Giá cao hơn cây non cùng giống, phần chênh nhiều khi là trả cho trái sẽ rụng |
| Biết hình dáng, kích thước trái thật của cây | Bộ rễ trong bầu có thể đã cuộn, chật, sau khi trồng cây chậm lớn |
| Dễ so với lời quảng cáo của người bán | Nếu cây bị ép trái bằng chất kích thích, mùa sau có thể ra ít trái hơn hẳn |
Nếu mục tiêu chính là có cây đúng giống để trồng lâu dài, trái trên cây là bằng chứng quý, đáng trả thêm. Nếu mục tiêu là có trái ăn sớm, nên biết rằng mùa trái đầu tiên sau khi mua thường không như ảnh lúc mua.
Đọc trái để kiểm giống: nhìn vào đâu
Trái mọc từ cành của chính cây. Lật lá, nhìn cuống trái. Cuống liền với cành, có vết sẹo tự nhiên ở chỗ nối là trái thật. Trái có dây buộc, que cắm, kẹp nhựa là trái treo.
Trái mọc trên phần nào của cây. Với cây ghép, trái phải mọc trên phần cành phía trên vết ghép. Một cành mọc từ dưới vết ghép, tức từ gốc ghép, có thể cho trái khác giống. Đây là lỗi hay gặp khi cây bị chồi gốc mọc lấn.
Hình dạng, màu vỏ, núm trái. So với đặc điểm phổ biến của giống người bán nói. Không cần thuộc lòng; chỉ cần tìm ảnh nhiều nguồn về giống đó, so hình dạng chung và màu vỏ khi chín.
Trái chín đã có trên cây hay chưa. Cây có trái chín cho phép bạn xin nếm. Nếu người bán cho nếm, đó là bằng chứng mạnh nhất về giống bạn có được tại chỗ. Trái xanh non chưa nói được nhiều về vị.
Số trái so với cỡ cây. Cây nhỏ mà mang quá nhiều trái thường là cây đã bị ép, sau này dễ suy. Cây vừa trái, lá xanh dày là cây cân đối.
Câu hỏi riêng khi mua cây đang mang trái
Ngoài các câu hỏi chung khi mua cây giống, cây mang trái có vài câu riêng giúp bạn đoán cây sẽ phản ứng ra sao khi về nhà:
- "Cây chiết, cây ghép hay cây bứng?" Cây bứng mang trái là nhóm rủi ro cao nhất vì vừa mất rễ vừa phải nuôi trái.
- "Cây vào bầu này được bao lâu?" Cây mới vào bầu vài tuần mà đã mang trái thường là cây bứng hoặc chiết vội; cây ở bầu một hai mùa thì rễ ổn định hơn.
- "Trái này đậu tự nhiên hay có xử lý ra hoa, giữ trái?" Không phải người bán nào cũng nói, nhưng câu trả lời thật giúp bạn biết mùa sau có thể ít trái hơn.
- "Lần phun thuốc gần nhất là khi nào?" Cần thiết nếu bạn định ăn trái trên cây.
- "Cây mẹ của cành chiết, cành ghép ở đâu?" Người bán chỉ được cây mẹ, hoặc có ảnh cây mẹ cùng vườn, là điểm cộng lớn.
- "Nếu trái chín không đúng giống thì sao?" Câu này đặt ra một cam kết rõ ràng; ghi lại câu trả lời cùng số điện thoại người bán.
Người bán cây mang trái thường biết khách thích trái nên hay nói nhiều về trái, ít nói về rễ. Câu hỏi của bạn kéo câu chuyện về phần quyết định cây sống hay chết.
Vì sao mang cây về là trái rụng
Trái là phần tốn nước và dinh dưỡng nhất của cây. Khi cây bị chuyển chỗ, rễ bị xáo trộn, lá bị gió quật, cây mất nước nhiều hơn thường ngày. Phản ứng tự nhiên của cây là bỏ bớt phần tốn kém nhất: trái non rụng trước, sau đó tới trái lớn. Đây là cơ chế tự bảo vệ, không phải dấu hiệu cây sắp chết.
Mức độ rụng tuỳ loại cây, tuỳ cách chở và chỗ đặt mới. Cây được chở nhẹ nhàng, đặt vào chỗ có nắng vừa, tưới đều thường rụng ít. Cây bị phơi nắng trên xe máy, đặt vào chỗ nắng gắt hoặc quá tối, tưới thất thường thì rụng nhiều. Cây đã được ép trái bằng chất giữ trái có thể giữ trái được một thời gian, rồi rụng hàng loạt khi tác dụng hết.
Có một điều trái với cảm giác của nhiều người: cắt bớt trái ngay sau khi mang về thường giúp cây giữ được trái còn lại tốt hơn. Cây có ít trái phải nuôi sẽ hồi rễ nhanh hơn, giữ lá tốt hơn. Nếu bạn định trồng cây xuống đất hoặc sang chậu, cắt gần hết trái trước khi trồng là cách nhiều người làm vườn khuyên, dù tiếc.
Làm gì với cây mang trái trong tuần đầu
Các bước dưới là việc chung cho người mua lẻ, không thay cho hướng dẫn kỹ thuật của người bán hay người làm vườn ở địa phương:
- Chụp ảnh cây và trái ngay khi mang về, rõ cuống trái và vết ghép. Đây là bằng chứng về giống nếu sau này có tranh cãi.
- Đặt cây vào chỗ có nắng sáng, tránh nắng trưa gắt vài ngày đầu. Đừng mang cây vào nhà để "ngắm trái".
- Tưới đẫm bầu, sau đó giữ ẩm đều, không để bầu khô kiệt.
- Quyết định giữ bao nhiêu trái. Nếu cây nhỏ, giữ một hai trái để kiểm giống khi chín, cắt bỏ phần còn lại.
- Không bón phân mạnh trong mấy tuần đầu; rễ đang thích nghi.
- Khi cây đã ra lộc mới, mới tính chuyện trồng xuống đất hoặc sang chậu lớn hơn.
- Ghi lại ngày mua, ngày trái rụng, ngày lộc mới; thông tin này giúp bạn hiểu cây và hỏi người bán khi cần.
Nếu trái giữ lại chín và đúng giống, hãy ghi lại đặc điểm trái, ảnh trái bổ đôi. Đây là cách xác nhận giống tốt nhất mà người mua lẻ có thể làm.
Chở cây mang trái về nhà: giữ trái ít rụng nhất
Cây mang trái nặng ở phần tán, trọng tâm cao, dễ nghiêng đổ khi chở. Trái va vào nhau, vào thành xe, vào người ngồi sau đều có thể dập hoặc rụng. Nếu được, nhờ người bán giao bằng xe có thùng, đặt cây đứng thẳng, chèn bầu chắc. Nếu tự chở bằng xe máy, buộc bầu chắc vào yên sau hoặc giỏ, cho tán ngả về phía sau, bọc tán bằng lưới hoặc giấy để giảm gió quật.
Chọn giờ chở mát, sáng sớm hoặc chiều muộn. Tưới đẫm bầu trước khi đi. Đi chậm, tránh đường xóc. Với quãng đường dài, dừng giữa đường kiểm tra cây, tưới thêm nếu bầu khô. Về tới nhà, đừng vội trồng; để cây nghỉ ở chỗ râm một hai ngày rồi mới quyết định giữ trái hay cắt trái, trồng xuống đất hay giữ trong bầu.
Những cây mang trái to, nặng như bưởi, xoài, mít thì khó chở bằng xe máy an toàn; trái nặng làm cành gãy ở chỗ ghép. Nên để người bán giao, hoặc cắt bớt trái ngay tại chỗ bán trước khi chở nếu bạn chấp nhận mất trái để giữ cây.
Khi nào không nên mua cây đang mang trái
Có những trường hợp cây non sẽ là lựa chọn tốt hơn. Nếu bạn định trồng xuống đất ở vườn có chỗ rộng và kiên nhẫn chờ vài năm, cây non khoẻ, bộ rễ chưa cuộn thường phát triển ổn định hơn cây đã nuôi lâu trong bầu. Nếu bạn ở xa chỗ bán và phải chở cây qua quãng đường dài bằng xe máy, cây mang trái sẽ chịu thiệt nhiều hơn cây non.
Nếu ngân sách có hạn, phần tiền trả thêm cho trái trên cây có khi bằng tiền mua vài cây non. Với các loại cây mà giống dễ nhận qua lá, dáng cây, hoặc mua ở vườn ươm có địa chỉ và cây mẹ để xem, lợi thế kiểm giống qua trái không còn lớn.
Cuối cùng, nếu cây mang trái mà lá thưa, vàng, gốc có dấu hiệu sâu bệnh, thì trái trên cây chỉ là thứ che đi một cây yếu. Đừng để trái làm mờ mắt; sức của cây nằm ở lá và rễ chứ không ở số trái trên cành.
Câu hỏi thường gặp
Cây mang trái có đắt hơn cây non cùng giống nhiều không?
Thường đắt hơn, vì người bán phải nuôi cây lâu hơn trong bầu và tốn công giữ trái. Mức chênh tuỳ loại cây và nơi bán. Khi so, hãy tính bạn đang trả thêm cho điều gì: bằng chứng về giống thì đáng, còn trả cho trái sẽ rụng thì ít đáng hơn.
Trái trên cây mua về có ăn được không?
Nếu không biết cây đã được phun thuốc hay chất kích thích gì, thời gian cách ly là bao lâu, thì không nên ăn trái đầu tiên. Hỏi người bán; nếu họ không trả lời rõ, coi trái đó là để kiểm giống, không phải để ăn.
Có nên mua cây mang trái qua mạng không?
Ảnh cây trĩu trái trên mạng có thể không phải cây bạn nhận. Nếu mua, yêu cầu người bán quay video cây thật kèm chi tiết riêng, ví dụ số trái, vị trí trái, và đối chiếu khi nhận. Cây mang trái gửi xa rụng trái nhiều hơn cây mua trực tiếp.
Cây chiết mang trái trồng xuống đất có dễ đổ không?
Cây chiết thường không có rễ cọc, rễ chùm ăn nông, nên khi cây lớn có thể dễ đổ hơn cây ghép trên gốc hạt. Vùng hay có gió mạnh nên cọc giữ cây chắc trong vài năm đầu và hỏi người làm vườn địa phương về cách trồng.
Cây mang trái mua về bao lâu thì ra trái lại?
Rất khác nhau tuỳ loại cây, sức cây và chăm sóc. Có cây ra lại ngay mùa sau, có cây cần một hai năm hồi sức, nhất là cây đã bị ép trái mạnh. Đừng dựa vào lời hứa "năm nào cũng trĩu" của người bán.
Thấy cây có cả trái của hai giống khác nhau thì sao?
Có thể cây được ghép nhiều giống trên một gốc, hoặc có cành mọc từ gốc ghép cho trái khác. Hỏi người bán; nếu người bán nói là cây ghép nhiều giống, đó là sản phẩm có chủ đích. Nếu không, cắt bỏ cành mọc từ dưới vết ghép để giữ đúng giống.