Chở cây ăn trái về bằng xe máy an toàn cần ba việc: giữ bầu đứng thẳng và chắc, che tán khỏi gió, và chọn giờ mát. Về tới nhà, cây nên được đặt trong bóng râm, tưới đẫm và nghỉ một hai ngày trước khi trồng; nếu chưa trồng ngay được, cây vẫn giữ được trong bầu vài ngày tới vài tuần, miễn là bạn tưới đều và không để bầu phơi nắng trên nền nóng.
Với người mua lẻ, đoạn đường từ chợ cây hay xe bán dạo về nhà là đoạn cây dễ hỏng nhất mà ít ai nghĩ tới. Cây đứng trên yên sau chạy ở tốc độ vừa phải chịu một luồng gió liên tục, lá mất nước nhanh hơn đứng yên nhiều lần. Bài này đi qua cách chở, cỡ cây nên và không nên chở bằng xe máy, chuyện an toàn giao thông khi chở hàng cồng kềnh, và cách giữ cây chờ ngày trồng.
Vì sao cây hỏng trên đường về
Lá cây thoát hơi nước qua khí khổng. Khi gió thổi liên tục qua lá, lớp không khí ẩm sát mặt lá bị cuốn đi, cây mất nước nhanh hơn. Trên xe máy chạy, mỗi lá như đang đứng trong một cơn gió mạnh liên tục. Nếu bầu đã khô sẵn và trời nắng, chỉ sau một quãng đường ngắn lá non có thể héo rũ, lá già cuốn mép.
Rung lắc là nguyên nhân thứ hai, và hay bị xem nhẹ nhất vì thiệt hại nằm trong bầu, không nhìn thấy. Đường xóc làm bầu đập vào yên, vào giỏ, đất trong bầu rạn ra, rễ non đứt. Cây ghép có vết ghép là chỗ yếu; cây bị đổ nghiêng, gập ở vết ghép có thể gãy luôn. Cây chiết rễ chùm ngắn, bầu nhỏ, càng dễ lung lay trong bầu khi bị lắc.
Thứ ba là nhiệt. Bầu đen đặt sát ống xả, đặt trên sàn để chân xe dưới nắng hấp nhiệt nhanh, rễ phía ngoài bầu bị nóng. Cây chở giữa trưa hè qua một quãng đường dài có thể về tới nhà với bộ rễ đã bị tổn thương mà nhìn lá chưa thấy gì; vài ngày sau mới héo.
Hiểu ba nguyên nhân này, bạn sẽ thấy cách chở đúng chỉ là chặn từng nguyên nhân: che gió, giữ chắc, tránh nóng. Không cần dụng cụ đặc biệt; một tấm lưới cũ, vài sợi dây chun, một bao tải và việc chọn giờ đi là đủ cho phần lớn cây giống bán lẻ.
Chở cây bằng xe máy từng bước
Các bước dưới áp dụng cho cây giống trong bầu cỡ vừa, loại một người có thể bê được bằng hai tay:
- Nhờ người bán tưới đẫm bầu trước khi đưa cây. Bầu ẩm nặng hơn nhưng giữ cây tốt hơn trên đường.
- Nếu bầu là túi ni lông mỏng đã rách, xin thêm một túi bọc ngoài hoặc buộc lại cho đất không rơi.
- Bọc tán bằng lưới, giấy báo cũ hoặc túi vải thưa, buộc nhẹ để cành không xoè ra đón gió. Không bọc kín bằng ni lông dưới nắng vì sẽ nóng như lồng hấp.
- Đặt bầu đứng thẳng trên yên sau hoặc trong thùng, giỏ chắc chắn; chèn bằng vải, bao tải để bầu không lắc.
- Buộc bầu vào xe bằng dây chun hoặc dây vải ở phần thân bầu, không buộc chặt vào thân cây.
- Cho tán ngả nhẹ về phía sau, không chĩa sang bên đường hay ra phía trước che tầm nhìn.
- Đi vào giờ mát, sáng sớm hoặc chiều muộn; đi chậm, tránh ổ gà.
- Quãng đường dài thì dừng nghỉ trong bóng râm, kiểm tra bầu, tưới thêm nếu cần.
Nếu có người ngồi sau ôm cây, nhắc họ ôm bầu, không ôm thân, và giữ tán không quệt vào người đi đường.
Cỡ cây nào nên và không nên chở bằng xe máy
Cây nhỏ trong bầu, cao dưới ngang ngực. Chở bằng xe máy được, chỉ cần buộc chắc và che tán. Đây là cỡ phổ biến của cây giống bán lẻ, và cũng là cỡ dễ sống nhất sau khi trồng.
Cây cao hơn đầu người, tán rộng. Chở bằng xe máy rủi ro cho cả cây và người. Tán đón gió kéo xe chao đảo, cây vướng dây điện, cành quệt người đi đường. Nên nhờ người bán giao bằng xe có thùng, hoặc thuê xe ba gác, xe tải nhỏ.
Chậu sành, chậu sứ nặng. Không nên chở trên yên sau; chậu rơi vỡ gây nguy hiểm. Đưa cây ra khỏi chậu nặng, chở cây trong bầu, chậu chở riêng hoặc mua chậu ở gần nhà.
Nhiều cây cùng lúc. Xếp cây trên xe máy thành chồng là cách làm gãy cành, dập lá và mất an toàn. Chia làm nhiều chuyến hoặc nhờ giao.
Cây đang mang trái nặng. Trái nặng làm trọng tâm cao, cành dễ gãy ở chỗ ghép. Nếu không nhờ giao được, cân nhắc cắt bớt trái trước khi chở.
Cây rễ trần, cây bọc bầu tạm: chở và giữ khác cây trong bầu
Không phải cây nào mua lẻ cũng nằm trong bầu chắc. Ở chợ phiên, chợ quê, nhiều cây được bứng từ vườn rồi bọc rễ bằng bao, lá chuối, túi ni lông, hoặc để rễ trần buộc thành bó. Một số loại cây giống, như cây con nhân bằng hom, cây chiết vừa hạ bầu, cũng có khi bán với bầu rất nhỏ. Những cây này mất nước ở rễ nhanh hơn nhiều so với cây có bầu đất đầy đủ.
Khi chở, rễ trần phải được giữ ẩm và che kín khỏi gió nắng: bọc bằng bao tải ẩm, rơm ẩm, giấy báo ẩm rồi bọc ngoài một lớp túi. Không để rễ phơi ra dù chỉ trong thời gian ngắn; rễ hút nhỏ chết khô rất nhanh. Bó cây rễ trần nên được đặt nằm, tán hướng về phía sau, rễ được che phía trước, buộc chắc vào xe.
Về tới nhà, cây rễ trần cần được trồng sớm hơn cây trong bầu, thường trong ngày hoặc ngày hôm sau. Nếu chưa trồng được, vùi tạm rễ vào đất ẩm, cát ẩm ở chỗ râm; người làm vườn gọi là giâm tạm. Đừng ngâm rễ trong xô nước nhiều ngày vì rễ thiếu oxy cũng chết. Khi mua loại cây này, hỏi người bán cây được bứng lúc nào và nên trồng trong bao lâu.
An toàn giao thông khi chở cây
Cây là hàng cồng kềnh, và quy định về giao thông đường bộ có giới hạn về kích thước hàng hoá chở trên xe máy: hàng không được vượt quá một mức nhất định về chiều rộng, chiều dài, chiều cao so với xe và người ngồi. Con số cụ thể nằm trong quy định hiện hành, người mua nên tự kiểm khi định chở cây lớn. Nguyên tắc chung dễ nhớ: hàng không được che tầm nhìn, không được chìa ra hai bên quá thân xe gây vướng người khác, và người điều khiển phải giữ được thăng bằng.
Ngoài luật, có những rủi ro thực tế: cành cây quệt vào mắt người đi xe máy bên cạnh, tán vướng dây điện thấp trong hẻm, cây đổ nghiêng làm xe loạng choạng khi vào cua. Người chở cây thường chú ý vào cây mà quên quan sát đường. Khi có người ngồi sau ôm cây, người đó cũng khó giữ thăng bằng hơn và dễ bị mỏi tay trên quãng đường dài.
Nếu cảm thấy cây làm xe khó điều khiển ngay khi vừa lăn bánh, dừng lại. Chia cây làm hai chuyến, hoặc nhờ người bán giao, thường rẻ hơn nhiều so với hậu quả của một cú ngã. Với người lớn tuổi hoặc người ít chở hàng, việc nhờ giao càng nên ưu tiên.
Giữ cây chờ ngày trồng: những việc nên làm
Nhiều người mua cây trước rồi mới chuẩn bị chỗ trồng, đào hố, mua chậu, mua đất. Trong thời gian chờ, cây vẫn sống trong bầu nếu được giữ đúng cách:
- Đặt cây ở chỗ có nắng sáng, tránh nắng gắt giữa trưa. Không mang cây vào trong nhà tối nhiều ngày.
- Không đặt bầu trực tiếp trên nền xi măng, gạch nóng. Kê lên tấm gỗ, gạch thẻ, hoặc đặt trên đất có che phủ.
- Nhóm các cây lại gần nhau nếu mua nhiều cây; chúng che nắng cho bầu của nhau, giữ ẩm tốt hơn đứng lẻ.
- Tưới đều, kiểm bằng tay: đất bầu khô ở lớp trên là tưới. Bầu nhỏ trong mùa nắng có thể cần tưới mỗi ngày.
- Không bón phân trong thời gian chờ.
- Có thể vùi bầu tạm xuống đất ẩm hoặc phủ rơm, mùn quanh bầu nếu chờ lâu; cách này giữ nhiệt độ và độ ẩm rễ ổn định hơn.
- Quan sát rễ mọc ra khỏi bầu. Cây chờ lâu có rễ đâm ra ngoài túi, cắm xuống đất bên dưới; khi nhấc lên, rễ đó sẽ đứt. Xoay bầu nhẹ mỗi vài ngày để rễ không bám xuống.
Cây khoẻ có thể chờ trong bầu nhiều tuần mà không sao. Nhưng nếu chờ quá lâu, rễ trong bầu bắt đầu cuộn, cây chậm lớn sau khi trồng. Tốt nhất là chuẩn bị chỗ trồng trước khi mua, hoặc mua ngay trước khi định trồng.
Khi chờ, cũng là lúc nên kiểm lại cây một lần nữa trong điều kiện yên tĩnh ở nhà: nhìn mặt dưới lá xem có rệp, nhện, vảy; xem gốc có kiến tụ hay vết lạ; ấn nhẹ mặt bầu xem có mùi thối. Phát hiện vấn đề lúc này, khi cây chưa trồng, giúp bạn báo người bán trong thời gian ngắn nhất và tránh mang sâu bệnh lẫn vào vườn có sẵn cây khác. Cây mua từ nơi lạ nên được đặt riêng một góc vài ngày trước khi đứng chung với các cây cũ.
Cây giao qua dịch vụ chuyển phát: kiểm gì khi nhận
Ngày càng nhiều người mua cây ăn trái lẻ qua mạng, cây được gửi qua dịch vụ chuyển phát hoặc gửi xe khách. Cây đi đường dài trong hộp kín vài ngày, thiếu ánh sáng, có khi bị xếp ngược. Khi nhận, mở hộp ngay trước mặt người giao nếu được, quay video quá trình mở, chụp ảnh cây.
Kiểm các điểm: cây có gãy ở thân, ở vết ghép không; bầu còn nguyên hay đã vỡ, đất rơi ra hộp; lá có bị úng, đen vì kín hơi không; có mùi chua thối không. Nếu có vấn đề, báo người bán ngay trong ngày, kèm ảnh và video.
Sau khi mở hộp, đặt cây vào chỗ râm, sáng, tưới nhẹ cho bầu ẩm lại, để cây quen dần ánh sáng trong vài ngày trước khi đưa ra nắng. Không trồng ngay hôm nhận. Cách xử lý chi tiết cây giống vận chuyển xa đã có nhiều hướng dẫn chuyên; điều cần nhớ ở đây là giữ bằng chứng tình trạng cây lúc nhận, vì đó là thứ duy nhất giúp bạn đòi người bán đổi cây.
Câu hỏi thường gặp
Tưới đẫm cây trước khi chở có làm bầu nặng, dễ vỡ hơn không?
Bầu ẩm nặng hơn nhưng đất ẩm dính kết tốt hơn đất khô, ít vỡ hơn khi rung. Bầu sũng nước, chảy nước thì nên để ráo một lúc trước khi buộc lên xe. Mục tiêu là ẩm đều, không phải ngập.
Có nên tỉa bớt lá trước khi chở cây đi xa không?
Với quãng đường dài và trời nắng, một số người tỉa bớt lá già hoặc cắt ngắn lá to để giảm mất nước. Cách này có lợi khi rễ yếu, nhưng không nên tỉa quá nhiều, vì cây cần lá để hồi. Hỏi người bán loại cây đó có nên tỉa không.
Cây về tới nhà lá bị héo rũ có cứu được không?
Đặt ngay cây vào bóng râm, tưới đẫm bầu, có thể phun sương nhẹ lên lá. Nếu héo do mất nước tạm thời, cây sẽ tươi lại sau vài giờ tới một đêm. Nếu sáng hôm sau vẫn rũ, có thể rễ đã tổn thương; theo dõi thêm và báo người bán.
Cây chờ trồng trong bầu được tối đa bao lâu?
Không có con số chung, tuỳ cỡ bầu, loài cây và cách chăm. Cây khoẻ, bầu đủ lớn, được tưới đều có thể chờ nhiều tuần. Cây trong bầu nhỏ, mùa nắng gắt thì nên trồng sớm. Dấu hiệu nên trồng ngay là rễ bắt đầu mọc ra khỏi túi hoặc cây khô nhanh dù tưới đều.
Chở cây bằng ô tô con có cần lưu ý gì?
Trong ô tô không có gió nhưng có thể rất nóng nếu đỗ dưới nắng. Không để cây trong cốp kín lâu, không để cây trong xe đỗ nắng. Đặt bầu chắc, chèn để không đổ khi phanh, và lót sàn xe chống bẩn.
Có nên chở cây vào buổi tối không?
Buổi tối mát nên cây ít mất nước, nhưng tầm nhìn kém, cây cồng kềnh khó quan sát hơn. Nếu đường quen, có đèn và cây nhỏ thì được. Với cây lớn hoặc đường lạ, chở vào sáng sớm vẫn an toàn hơn.