Dây khoai lang giống tốt là đoạn ngọn hoặc đoạn bánh tẻ sát ngọn, dài vừa một gang tay rưỡi tới hai gang, có nhiều đốt, thân mập, lá xanh, không có lỗ đục hay vết thâm, cắt từ ruộng không bị bọ hà và không còi lá. Đoạn gốc già, đốt thưa, thân hoá gỗ cho cây lên chậm và ít củ hơn.
Khoai lang là cây ít người mua "hạt" hay "củ giống" theo nghĩa thông thường: phần lớn trồng bằng dây cắt từ ruộng trước. Người trồng vườn nhà thì hay xin, mua vài bó ở chợ quê hoặc đặt qua mạng. Cũng có người mua củ về để tự ươm cho ra dây. Bài này giúp bạn chọn đúng dây, tính đủ lượng, giữ dây sống tới lúc trồng, và biết khi nào nên mua củ thay vì dây.
Dây giống và củ giống: hai cách người mua lẻ hay gặp
Ở vùng trồng khoai lang, người ta thường cắt dây từ ruộng đang xanh tốt để trồng vụ sau, hoặc dành một góc ruộng riêng để nhân dây. Dây bán theo bó, theo trăm ngọn hoặc theo bao. Với người trồng sân vườn, mua vài bó dây là cách nhanh nhất để có ruộng khoai, vì dây chỉ cần vài ngày đã bén rễ.
Cách thứ hai là mua củ khoai lang rồi tự ươm cho mọc mầm, mầm lớn thành dây thì cắt ra trồng. Cách này hợp với người ở xa vùng trồng khoai, không tìm được dây, hoặc muốn trồng một giống ruột màu cụ thể chỉ thấy bán củ. Đổi lại, phải chờ vài tuần để củ ra mầm đủ dài, và củ ăn ngoài chợ không phải lúc nào cũng mọc mầm tốt.
Ở thành phố, nơi không có ruộng khoai gần nhà, nhiều người đặt dây qua mạng từ vùng trồng khoai, hoặc nhờ người quen ở quê gửi lên theo xe khách. Dây đi xa càng lâu thì càng cần đóng gói tốt và trồng ngay khi tới. Nếu quãng đường dài hơn một ngày, mua củ để tự ươm đôi khi lại là lựa chọn ít rủi ro hơn, dù chậm hơn vài tuần.
Có người trồng khoai lang chủ yếu để ăn ngọn rau lang. Khi đó, giống lấy ngọn và giống lấy củ có thể khác nhau; hỏi người bán dây đó là giống chuyên lấy củ, chuyên lấy rau hay cả hai.
Chọn bó dây khoai lang tại chợ
Đoạn ngọn và bánh tẻ. Đoạn ngọn là phần đầu dây, đốt ngắn, thân mập, nhựa nhiều. Đoạn bánh tẻ nằm ngay sau ngọn, thân đã chắc hơn. Hai đoạn này cho cây bén nhanh. Đoạn gốc già hoá gỗ, đốt dài, lá vàng thì nên tránh.
Đếm đốt. Rễ và củ hình thành ở các đốt nằm dưới đất. Đoạn dây có nhiều đốt trên cùng một chiều dài thường tốt hơn đoạn đốt thưa. Mở bó, nhìn vài dây ngẫu nhiên, đừng chỉ nhìn những dây đẹp ở ngoài.
Thân không lỗ đục. Bọ hà và một số sâu đục thân để lại lỗ nhỏ, vết thâm, thân rỗng. Bẻ thử một đoạn: thân đặc, nhựa trắng chảy ra là tốt; thân rỗng, có phân vụn, có ấu trùng là dấu hiệu nên bỏ cả bó.
Lá phẳng, màu đều. Lá xoăn, nhăn, khảm vàng xanh loang lổ có thể là dấu hiệu bệnh virus. Dây mang virus vẫn sống nhưng củ ít, nhỏ. Một bó có nhiều dây lá như vậy thì không nên mua.
Vết cắt mới. Vết cắt hai đầu dây còn tươi hoặc se nhẹ là dây mới cắt. Vết cắt thâm đen, nhũn, có mùi chua là dây đã để lâu, ủ trong bao nóng.
Tính số dây cần mua cho luống nhỏ
Khoảng cách trồng thật tuỳ giống và cách lên luống ở vùng bạn. Các con số dưới đây là ví dụ giả định để thấy cách tính.
| Bước | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều dài luống | Hai luống, mỗi luống 5 mét | Tổng 10 mét luống |
| Khoảng cách dây trên luống | Khoảng 25 cm một dây | Mỗi mét 4 dây |
| Số dây cần | 10 × 4 = 40 dây | Cộng dư 20–30% để trồng dặm |
| Quy ra bó | Nếu một bó khoảng 50 ngọn | Mua một bó là vừa |
| Thùng xốp | Mỗi thùng 2–3 dây | Vài thùng chỉ cần một nắm nhỏ |
Khi mua theo bó, hỏi người bán một bó khoảng bao nhiêu ngọn, mỗi ngọn dài chừng nào. Hai bó cùng giá nhưng một bó toàn đoạn ngọn, một bó lẫn đoạn gốc là hai món hàng khác nhau.
Phần dư không nên bỏ phí: dây thừa có thể trồng dặm vào chỗ dây chết sau một tuần, hoặc cắm vài thùng riêng để lấy ngọn rau ăn. Vì vậy mua dư một chút là hợp lý, nhưng đừng mua gấp đôi gấp ba, vì dây để quá vài ngày sẽ yếu dần và không còn đáng trồng.
Mua củ khoai lang để ươm dây: chọn củ thế nào
Nếu mua củ về ươm lấy dây, hãy chọn củ cỡ vừa, chắc, vỏ nguyên, không có lỗ đục. Bọ hà là loài côn trùng gây hại chính của khoai lang; ấu trùng đục trong củ, để lại đường hầm và mùi đắng. Củ có lỗ nhỏ, chỗ thâm, khi cắt thấy đường hầm nâu thì tuyệt đối không dùng làm giống, vì sẽ mang bọ hà vào vườn.
Củ khoai lang ăn đôi khi được cất lâu hoặc qua xử lý, lâu nhú mầm. Củ có chấm mầm tím hồng ở đầu củ là dấu hiệu tốt. Củ quá non vỏ mỏng, dễ trầy, cũng dễ thối khi ươm. Củ từ chợ không biết giống, không biết ruộng có bệnh gì; nếu có thể, mua củ từ người trồng quen hoặc hỏi xin vài củ từ ruộng đã thu hoạch tốt.
Khi so hai rổ củ, cắt thử một củ ở mỗi rổ nếu người bán đồng ý. Thịt củ đồng màu, không có đường hầm, không vệt thâm là tốt. Củ bị đục thường có mùi hơi đắng, khác với mùi ngọt bình thường của khoai lang tươi.
Một củ khoẻ có thể cho nhiều mầm qua vài tuần. Người trồng sân vườn chỉ cần vài củ là đủ dây cho một hai luống nhỏ. Việc đặt củ ươm, giữ ẩm cho mầm lên thuộc phần kỹ thuật; bài này chỉ dừng ở chọn củ và hiểu rằng ươm củ mất thời gian hơn mua dây.
Chở dây về bằng xe máy và giữ tươi vài ngày
Dây khoai lang khá dai sức, nhưng phơi gió, nắng trên xe máy cả tiếng đồng hồ vẫn làm lá héo rũ, đầu ngọn dập. Những bước dưới đây giữ dây tốt cho tới lúc trồng.
- Mang theo bao tải ướt, lá chuối hoặc khăn ẩm để bọc bó dây; đừng bọc kín trong túi ni lông vì dây hấp hơi.
- Đặt bó dây ở chỗ ít gió trên xe, ngọn hướng vào trong, không buộc quá chặt làm dập thân.
- Về nhà, mở bó ra, dựng hoặc trải dây ở chỗ râm mát, thoáng gió.
- Nhiều người trồng để dây ở chỗ râm một hai ngày cho hơi se rồi mới trồng; hỏi người bán xem giống này họ quen để bao lâu.
- Nếu chưa trồng được trong vài ngày, giữ dây ở chỗ râm, phủ lá hoặc bao ẩm, tránh ngâm cả bó trong nước lâu ngày vì vết cắt sẽ thối.
- Loại bỏ ngay dây vàng nhũn, dây có mùi chua trước khi trồng.
Dây gửi qua xe khách hoặc bưu phẩm nên được đóng trong thùng giấy có lỗ thoáng, độn rơm hay giấy ẩm vừa phải. Khi nhận, mở ngay, chụp ảnh tình trạng, và báo người bán nếu dây đã thối đầu nhiều.
Hỏi người bán dây khoai lang những gì
Dây khoai lang thường do chính người trồng cắt ra bán, nên họ biết khá rõ về ruộng của mình. Vài câu hỏi dưới đây cho bạn thông tin để chọn và để đối chiếu khi thu hoạch.
- Giống này ruột màu gì, ăn bở hay dẻo, chủ yếu lấy củ hay lấy rau?
- Trồng khoảng mấy tháng thì đào được, ở vùng của người bán là mùa nào?
- Dây cắt từ ruộng nào, vụ trước củ có bị bọ hà đục không?
- Dây cắt từ khi nào, đã để bao lâu, có ủ trong bao không?
- Một bó khoảng bao nhiêu ngọn, có toàn đoạn ngọn không?
Người bán là nông dân trồng khoai thường sẵn lòng trả lời, vì họ quen việc này. Nếu người bán chỉ nói chung chung "giống ngon lắm" mà không trả lời được câu nào cụ thể, có thể họ chỉ gom dây từ nhiều nơi. Khi đó hãy kiểm kỹ bó dây bằng mắt và tay như phần trên, đừng dựa vào lời rao.
Bọ hà và chuyện không mang sâu bệnh vào vườn
Bọ hà khoai lang là loài côn trùng nhỏ, ấu trùng ăn trong củ và thân dây. Chúng có thể đi theo dây giống, củ giống từ ruộng bị hại sang vườn mới. Một khi vườn đã có bọ hà, việc trị rất vất vả với người trồng lẻ, và củ thu hoạch có thể đắng, không ăn được.
Đây là lý do người trồng lâu năm thường thích cắt dây đoạn ngọn: phần ngọn ít khi mang ấu trùng hơn đoạn gốc sát mặt đất. Khi mua, hỏi người bán ruộng lấy dây có bị bọ hà không, vụ trước củ có bị đục không. Câu trả lời không chắc chắn nhưng giúp bạn chọn trong số nhiều người bán.
Một thói quen tốt là không trồng khoai lang liên tục nhiều vụ trên cùng một chỗ, và không vứt củ, dây bị đục bừa ra vườn; gom lại xử lý riêng. Những việc nhỏ này giúp vườn nhà ít bị bọ hà quay lại.
Nếu trồng xong mà thấy cây héo đoạn gốc, thân có lỗ đục, hãy hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông ở xã để xác định đúng loài gây hại. Đừng tự ý dùng thuốc không rõ cách dùng; với vườn nhà, an toàn của người ăn và trẻ nhỏ là ưu tiên.
Hiểu lầm hay gặp khi mua dây khoai lang
Những ý dưới đây thường nghe ở chợ hoặc trên mạng, nhưng không hoàn toàn đúng với người trồng vườn nhà.
- "Dây càng dài càng tốt." Dây quá dài vướng víu, phần gốc già nhiều; đoạn vừa phải, nhiều đốt mới là điều quan trọng.
- "Dây nào cũng trồng được, khoai lang dễ." Dây sẽ sống, nhưng dây từ ruộng nhiễm virus, bọ hà cho củ ít, củ đắng, và mang sâu vào đất.
- "Củ ruột tím thì dây cũng ra củ tím." Đúng nếu đó là đúng giống; nhưng mua dây không có cách kiểm màu ruột, nên phải tin vào người bán và kết quả vụ đầu.
- "Giống lấy ngọn rau cũng cho củ to." Một số giống chuyên lấy ngọn cho củ ít; nếu mục đích là củ, hãy hỏi rõ.
Mỗi giống khoai lang có thời gian sinh trưởng riêng; người bán thường nói được "trồng mấy tháng thì đào". Ghi lại thông tin này cùng ngày trồng để biết khi nào kiểm củ.
Câu hỏi thường gặp
Dây rau lang mua để ăn ngoài chợ có trồng được không?
Được, nếu còn đoạn thân có đốt và chưa quá héo. Đây là cách nhiều nhà trồng vài chậu rau lang lấy ngọn. Nhưng không biết giống gì, nên nếu mục đích là củ, kết quả khó đoán; mua dây giống của người trồng khoai thì chắc hơn.
Dây khoai lang giống héo rũ sau khi chở về có còn trồng được không?
Héo nhẹ là bình thường, nhiều người còn để dây se một chút trước khi trồng. Điều cần xem là thân và đốt còn chắc, vết cắt không thối. Dây đã nhũn, đen thân, có mùi chua thì bỏ.
Mua củ khoai lang về ươm dây mất bao lâu?
Thường mất vài tuần tuỳ nhiệt độ và tình trạng củ; củ đã nhú mầm ở chợ thì nhanh hơn. Nếu đang gần vụ, mua dây sẵn sẽ kịp hơn. Củ ươm cũng cần chọn kỹ, không có lỗ đục bọ hà.
Có nên đặt dây khoai lang giống gửi từ tỉnh khác không?
Có thể, nếu bạn muốn một giống cụ thể không có ở địa phương. Hỏi người bán đóng gói thế nào, gửi mất bao lâu, và thoả thuận trước nếu dây tới nơi bị thối. Nhận hàng mở ngay, chụp ảnh, trải dây ra chỗ râm thoáng.
Khoai lang trồng thùng xốp cần bao nhiêu dây?
Một thùng xốp cỡ thường chỉ nên trồng vài dây để củ có chỗ phát triển. Tính số thùng rồi nhân lên, cộng dư vài dây để trồng dặm. Một nắm nhỏ dây là đủ cho nhiều thùng.
Dây khoai lang giống có cần giấy tờ không?
Mua lẻ vài bó ở chợ thì thường không có. Nếu mua số lượng lớn cho sản xuất, nên hỏi nguồn giống, xin phiếu bán hàng có ghi tên giống, và kiểm quy định hiện hành về giống cây trồng tại cơ quan nông nghiệp địa phương.