Với khoai môn và khoai sọ, củ giống tốt thường là củ con cỡ vừa, tròn chắc, có mầm đỉnh còn sống, không thối gốc; củ từ thì chọn củ hoặc đoạn củ có mắt mầm, vỏ nguyên; sắn dây thường trồng bằng đoạn dây bánh tẻ hoặc cây con, ít khi bằng củ lớn. Củ mẹ to, củ đã cắt bớt, củ non vỏ mỏng là những dạng nên cân nhắc.
Nhóm này hay được trồng ở góc vườn, bờ ao, chân giàn: trồng một lần, chăm ít, cuối mùa đào lên ăn. Vì trồng ít, người ta thường xin hoặc mua lẻ vài củ ngoài chợ. Nhưng mỗi loài có kiểu củ giống riêng, và lấy nhầm dạng củ là cả mùa chỉ thu được vài củ bé.
Mỗi loài dùng phần nào làm giống
Tên gọi khoai môn, khoai sọ, khoai nước khác nhau theo vùng, có khi cùng một tên gọi những cây khác nhau. Bảng dưới mô tả theo dạng củ để người mua tự đối chiếu với thứ mình thấy.
| Loài | Phần thường dùng làm giống | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Khoai môn | Củ con mọc quanh củ mẹ, hoặc phần đầu củ mẹ có mầm | Củ mẹ to bán ăn thường đã cắt gốc, cắt mầm |
| Khoai sọ | Củ con cỡ vừa, tròn, chắc | Củ sọ ăn có thể là củ non; giống thì chọn củ già vỏ chắc |
| Củ từ | Củ nhỏ nguyên hoặc đoạn củ có mắt mầm | Củ dài dễ gãy; đoạn cắt cần se khô vết cắt |
| Khoai mỡ, khoai từ dạng dây leo khác | Củ con, đoạn củ, có loài có củ khí sinh trên dây | Hỏi rõ loài; tên gọi lẫn rất nhiều |
| Sắn dây | Đoạn dây bánh tẻ hoặc cây con đã ra rễ | Ít ai bán củ lớn làm giống; củ ăn không phải củ giống |
Nếu không chắc người bán đang nói tới cây nào, hãy xin xem lá hoặc ảnh cây mẹ. Cùng chữ "khoai môn" có nơi gọi cả những loài cùng họ khác; mua nhầm loài thì củ thu được có thể ngứa, khó ăn.
Chọn củ con khoai môn, khoai sọ
Cỡ vừa, tròn chắc. Củ con cỡ quả trứng gà đến nắm tay nhỏ, tuỳ giống, là cỡ hay được dùng. Củ quá nhỏ cho cây yếu; củ quá to thường là củ ăn được tách ra cho đẹp, dùng làm giống tốn nhiều.
Mầm đỉnh còn sống. Đầu củ có mầm hoặc chấm mầm hồng, trắng, chắc. Củ đã bị cắt đầu, cắt mầm để bán ăn thì phải trông vào mầm phụ, thường mọc chậm và yếu.
Gốc củ khô, không thối. Chỗ củ con tách khỏi củ mẹ là chỗ dễ thối nhất. Gốc khô, se miệng là tốt; gốc ướt, nhũn, có mùi là nên bỏ.
Vỏ nâu, xơ, không trầy rộng. Vỏ khoai môn, khoai sọ có lông xơ, đất bám là bình thường. Củ được cạo, rửa sạch thì đã mất lớp bảo vệ.
Đồng đều trong lô. Lô củ con cùng cỡ, cùng màu vỏ thường cùng một nguồn. Lô lẫn nhiều kiểu củ có thể là gom từ nhiều nơi, nhiều giống.
Củ từ và các loài khoai dây: những điều riêng
Củ từ là cây dây leo, củ dưới đất. Người trồng vườn nhà thường dùng củ nhỏ nguyên hoặc cắt củ lớn thành đoạn, mỗi đoạn có phần đầu hoặc mắt mầm. Củ từ vỏ mỏng, dễ trầy khi chở, nên khi mua hãy xem kỹ chỗ trầy đã se khô hay còn ướt. Đoạn cắt sẵn cần để ở chỗ râm thoáng cho vết cắt khô trước khi cất.
Một số loài khoai dây khác ra củ nhỏ trên thân, gọi là củ khí sinh hay củ trời, củ dái. Có nơi bán chúng làm giống vì nhỏ, dễ gửi. Điều quan trọng là xác định đúng loài: trong họ củ từ, khoai mỡ có những loài dại có củ đắng, chứa chất độc nếu không chế biến đúng. Đừng mua củ dây "lạ" không rõ loài để trồng làm thực phẩm, và đừng ăn củ của loài không biết chắc.
Với người mua online, ảnh củ từ thường rất giống ảnh các loài khoai dây khác. Củ khoai mỡ, củ từ, củ cái có thể na ná nhau khi đã rửa sạch, cắt khúc. Hãy hỏi tên cây theo cách gọi ở vùng người bán, xin ảnh lá, và chỉ mua của người bán chịu giải thích rõ.
Sắn dây giống: dây, cây con hay củ
Sắn dây là cây leo lâu năm, củ to, thường được trồng để lấy bột. Người trồng thường nhân bằng đoạn dây bánh tẻ giâm cho ra rễ, hoặc mua cây con đã có rễ trong bầu. Củ sắn dây lớn bán ở chợ là củ để ăn, làm bột; người mua lẻ hiếm khi trồng được từ củ đó.
Khi mua dây, chọn đoạn bánh tẻ, có vài đốt, thân không quá non mềm cũng không quá già khô, không có vết thâm, lỗ đục. Khi mua cây con, chọn cây có bầu chắc, rễ trắng, lá xanh, không vàng úa toàn bộ. Cây con nằm trong bầu quá lâu, rễ cuộn vòng dưới đáy là cây đã già bầu.
Sắn dây leo rất khoẻ, có thể lấn sang cây khác, hàng rào nhà bên. Nếu trồng sát ranh giới, nên nói trước với hàng xóm. Trước khi mua nhiều, hãy nghĩ chỗ trồng có đủ rộng và có giàn chắc không. Một hai gốc thường đã đủ cho nhu cầu của một gia đình.
Hỏi người bán những gì
Nhóm củ này thường bán ở chợ quê, bởi người trồng tự để giống. Hỏi đúng câu sẽ cho bạn biết lô củ có phải củ giống thật không.
- Củ này là củ con tách từ khóm nào, khóm đó có bị thối, vàng lá không?
- Đào lên từ khi nào, đã cất bao lâu, cất ở đâu?
- Giống này ăn bở hay dẻo, có ngứa không, trồng mấy tháng thì đào?
- Củ có cần chờ thêm mới mọc không, hay trồng được ngay?
- Nếu mua về mà thối nhiều thì có đổi được không?
Ghi lại câu trả lời về thời gian sinh trưởng và tính chất ăn (bở, dẻo, ngứa). Khi thu hoạch, bạn sẽ biết người bán nói đúng hay không, và lần sau có nên quay lại không.
Ở chợ quê, người bán củ giống nhóm này thường là người trồng tự để giống, bán phần dư. Họ thường bán vào đúng lúc bà con trong vùng chuẩn bị trồng, nên thấy củ giống bày nhiều ở chợ cũng là một tín hiệu mùa vụ đáng để ý. Họ biết rõ ruộng mình nhưng ít khi có giấy tờ. Ở cửa hàng vật tư, củ có thể được gom từ nhiều nơi; khi đó câu hỏi về nguồn càng quan trọng.
Tính lượng củ cho góc vườn, bờ ao
Khoai môn, khoai sọ, củ từ đều là cây chiếm chỗ: một khóm khoai môn khi lớn có thể toả rộng gần một mét, giàn củ từ cần cột, cần lối đi. Vì vậy trước khi mua, hãy đo chỗ trồng rồi đếm số khóm. Ví dụ giả định: một dải đất dọc bờ ao dài sáu mét, khóm cách khóm khoảng sáu bảy mươi phân, trồng được chừng chín mười khóm; mỗi khóm một củ giống, cộng dư hai ba củ để trồng dặm. Tổng chỉ cần khoảng một chục củ.
Khi mua theo ký, hãy đếm số củ con trong một ký của lô đó. Lô củ con nhỏ đều có thể cho nhiều củ giống hơn lô củ to, dù cùng giá trên mỗi ký. Với củ từ cắt đoạn, đếm số đoạn có mắt mầm, không đếm theo chiều dài.
Với sắn dây, chỉ cần một hai gốc, mua cây con có rễ là đủ. Mua thêm chỉ làm dây leo chồng chéo lên nhau.
Khi chưa chắc giống, có thể trồng thử vài khóm vụ đầu, thu hoạch rồi tự để giống từ khóm tốt nhất cho vụ sau. Nhóm khoai này để giống tại nhà khá dễ, nên mua ít ban đầu là cách tiết kiệm.
Những hiểu lầm về nhóm khoai môn, củ từ
"Củ mẹ to thì cây con to." Củ mẹ thường đã già, có khi đã bị cắt gốc, cắt đầu khi bán ăn. Củ con cỡ vừa có mầm đỉnh còn sống thường lên đều hơn và kinh tế hơn.
"Khoai nào trồng cũng ra củ ăn được như nhau." Cùng một tên gọi ở chợ có thể là nhiều giống, thậm chí nhiều loài, có loại ngứa nhiều, có loại chỉ làm cảnh. Hỏi rõ và xin xem lá cây mẹ trước khi mua nhiều.
"Củ từ cắt đoạn trồng ngay cho nhanh." Vết cắt còn ướt là cửa cho nấm khuẩn. Đoạn cắt cần se khô trước. Nếu người bán cắt sẵn, hỏi cắt từ bao giờ.
"Củ giống càng sạch đất càng tốt." Củ rửa sạch mất lớp bảo vệ, dễ thối khi cất. Củ dính đất khô là bình thường với nhóm này.
"Sắn dây trồng bằng củ ăn ngoài chợ được." Củ sắn dây to bán ăn hầu như không dùng làm giống; người trồng nhân bằng đoạn dây hoặc cây con có rễ. Mua củ ăn về vùi đất thường chỉ thối.
"Khoai mọc lá xanh tốt là chắc có củ to." Lá tốt cho thấy cây khoẻ, nhưng củ còn tuỳ giống, thời gian trồng và đất. Một số dạng cây cùng họ chủ yếu cho lá, ít củ ăn được; vì vậy hỏi đúng giống từ đầu quan trọng hơn nhìn lá.
Cất củ giống nhóm khoai môn, củ từ chờ mùa trồng
Nhóm này thường trồng khi bắt đầu mùa mưa ở nhiều vùng, nhưng củ giống lại thu hoạch vào mùa khô. Nghĩa là nhiều khi bạn phải cất củ vài tháng. Củ khoai môn, khoai sọ cất ở chỗ khô, thoáng, mát, tránh nắng; xếp một lớp trên giàn, kệ, rổ thưa, hoặc vùi nhẹ trong cát khô, tro bếp nguội khô, trấu khô.
Không chất đống dày, không để trong bao kín, không để sát nền ẩm. Kiểm định kỳ, loại củ mềm, củ có mùi. Củ bắt đầu nhú mầm trong khi chưa tới mùa trồng cũng không cần lo; chỉ cần nơi cất không quá ấm để mầm khỏi vươn dài.
Một cách cũ mà nhiều nhà vẫn dùng là để nguyên cả khóm củ con dính quanh củ mẹ, chưa tách ra, cất ở chỗ râm khô; chỉ tách củ con khi gần tới ngày trồng. Củ chưa tách ít vết thương hơn nên ít thối hơn. Nếu bạn mua củ con đã tách sẵn, nên để chỗ gốc tách se khô vài ngày trước khi xếp cất.
Củ từ vỏ mỏng hơn, dễ mất nước và dễ thối hơn. Nếu đã cắt đoạn, phải để vết cắt se khô vài ngày rồi mới cất. Kiểm thường xuyên hơn khoai môn. Nhóm củ này không hợp với tủ lạnh: lạnh làm hỏng mô củ, đọng nước, củ thối khi trả về nhiệt độ thường.
Câu hỏi thường gặp
Khoai môn ăn mua ngoài chợ có trồng được không?
Nếu còn phần đầu có mầm thì có thể mọc. Nhưng củ ăn thường đã bị cắt gốc, cắt đầu, rửa sạch; tỷ lệ thối cao và không biết giống. Muốn trồng chắc, mua củ con có mầm từ người trồng khoai.
Khoai sọ giống bị ngứa thì có phải mua nhầm giống không?
Tính ngứa có ở nhiều giống khoai cùng họ, mức độ khác nhau tuỳ giống và cách chế biến. Khi mua giống, hỏi người bán giống này ăn có ngứa không. Nếu thu hoạch ra quá ngứa so với lời người bán, đó là thông tin để lần sau đổi nguồn.
Có nên mua củ trời, củ khí sinh trên mạng về trồng?
Chỉ nên mua khi người bán nói rõ tên loài và cho xem ảnh cây. Trong họ củ từ có loài dại củ đắng, chứa chất độc nếu không chế biến đúng. Đừng ăn củ của loài không biết chắc, và đừng trồng gần chỗ trẻ nhỏ chơi.
Sắn dây có trồng được trong chậu không?
Sắn dây là cây leo khoẻ, củ lớn, cần chỗ rộng; trồng chậu nhỏ thường chỉ cho dây, ít củ. Nếu chỉ có ban công, nên cân nhắc loài khác. Có vườn thì một hai gốc là đủ, có giàn chắc.
Củ khoai môn giống cất lâu bị nhăn có trồng được không?
Nhăn nhẹ vẫn trồng được nếu củ còn chắc và mầm còn sống. Củ nhăn sâu, nhẹ bất thường, bóp lún hoặc có mùi chua thì bỏ. Lần sau cất nơi ít gió lùa trực tiếp hơn hoặc vùi nhẹ trong cát khô.
Mua củ giống nhóm này có cần giấy tờ gì?
Mua lẻ ở chợ thường không có. Nếu mua số lượng lớn từ cơ sở kinh doanh giống, nên xin phiếu bán hàng ghi tên giống và nguồn. Quy định về giống cây trồng có thể thay đổi, nên kiểm quy định hiện hành khi cần.