Khoai tây giống tốt là củ cỡ vừa (thường cỡ quả trứng gà), chắc, vỏ nguyên, đã qua thời gian ngủ và có nhiều mầm ngắn, mập, màu xanh hoặc tím; nguồn củ là ruộng giống được kiểm soát bệnh. Khoai ăn ngoài chợ không nên dùng làm giống cho vụ nghiêm túc vì có thể đã bị xử lý chống nảy mầm và thường mang virus làm cây thoái hoá, củ nhỏ dần.
Khoai tây là loại củ giống "khó tính" nhất trong nhóm: chất lượng củ giống quyết định năng suất còn nhiều hơn phân bón. Người trồng vài thùng xốp có thể thử vui với củ chợ, nhưng nếu đã bỏ công làm luống, bạn nên hiểu vì sao khoai tây giống đắt hơn khoai ăn và mình nên mua loại nào.
Vì sao khoai tây cần củ giống riêng
Khoai tây nhân bằng củ, tức là mỗi vụ trồng chính là bản sao của cây mẹ. Các virus hại khoai tây, thường do rệp truyền, tích luỹ trong củ qua từng đời. Củ mang virus vẫn mọc, nhưng cây còi hơn, lá xoăn hoặc khảm, củ nhỏ dần. Người trồng gọi hiện tượng này là khoai "thoái hoá". Để giống nhiều đời từ ruộng thường thì đời sau kém đời trước.
Vì vậy trong sản xuất, khoai tây giống được làm theo chuỗi: từ nguồn sạch bệnh (thường là cây nuôi cấy mô hoặc củ bi sạch bệnh) nhân qua vài đời trên ruộng được quản lý, rồi mới bán ra làm giống trồng. Mỗi đời có quy định về tỷ lệ bệnh. Người mua lẻ không cần nắm hết hệ thống đó, chỉ cần hiểu một điều: củ giống có nguồn rõ, ít đời thì sạch bệnh hơn.
Thêm vào đó, khoai tây ăn thường được cất lạnh dài ngày hoặc xử lý để không mọc mầm trên kệ. Củ như vậy trồng xuống có thể mọc rất chậm, mọc lác đác, hoặc chỉ ra mầm yếu.
Ba dạng khoai tây người mua lẻ thường gặp
Tên gọi ở chợ và trên mạng không thống nhất. Bảng dưới mô tả theo dạng hàng để bạn tự xếp được thứ mình đang cầm vào nhóm nào.
| Dạng hàng | Nhận biết | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Khoai tây giống có nguồn | Củ cỡ đều, thường đóng bao có thông tin lô, giống; người bán nói được nguồn | Người trồng luống, trồng vụ nghiêm túc |
| Củ bi, củ giống nhỏ | Củ rất nhỏ, có khi chỉ cỡ đầu ngón tay; có thể từ nguồn nuôi cấy mô | Người trồng có kinh nghiệm; củ nhỏ cần chăm kỹ hơn |
| Khoai ăn tự để giống | Củ từ chợ hoặc từ vụ nhà, cỡ lẫn lộn, mầm tự nhú | Trồng chơi vài thùng, chấp nhận năng suất thấp |
| Khoai ăn đã xử lý, cất lạnh | Củ đẹp, vỏ sáng, để nhiều tuần không nhú mầm | Không nên trồng |
Củ khoai tây nuôi cấy mô dạng cây con trong bình, trong khay là hàng khác, chủ yếu cho cơ sở nhân giống; nội dung đó có ở các trang chuyên về cây giống nuôi cấy mô.
Chọn củ khoai tây giống: cỡ, mầm, vỏ
Cỡ củ. Cỡ quả trứng gà, khoảng vừa nắm trong lòng bàn tay, là cỡ hay được dùng. Củ to hơn có thể cắt làm đôi theo chiều dọc để mỗi phần có mầm, nhưng cắt là thêm rủi ro thối nếu không để vết cắt se lại. Người mới nên ưu tiên củ nguyên cỡ vừa.
Mầm ngắn, mập. Mầm tốt dài chừng một đến hai đốt ngón tay, mập, màu xanh hoặc tím tuỳ giống, đầu mầm không khô đen. Mầm dài trắng, mảnh là do củ để chỗ tối ấm quá lâu; mầm kiểu này dễ gãy và cây lên yếu.
Nhiều mắt mầm sống. Đếm số mắt có mầm hoặc căng mầm. Củ nhiều mầm khoẻ cho nhiều thân. Củ chỉ có một mầm ở đỉnh, các mắt khác trơ, có thể là củ chưa ngủ đủ hoặc đã bị xử lý.
Vỏ nguyên, chắc. Vỏ không trầy rộng, không có vết thối mềm, không có vảy ghẻ dày, không có lỗ đục. Củ bóp chắc, không nhăn sâu; nhăn nhẹ ở củ đã mọc mầm là bình thường.
Màu vỏ không xanh lục loang. Vỏ xanh lục là do củ để ra sáng; với củ giống, đôi khi người ta cố ý cho củ xanh vỏ để cứng mầm. Điều cần nhớ là củ xanh vỏ không được ăn, phải để riêng khỏi khoai ăn trong bếp, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Dấu hiệu lô khoai tây giống có vấn đề
Không thể thấy virus bằng mắt trên củ, nhưng một số dấu hiệu khác cho thấy lô giống được giữ không cẩn thận. Gặp nhiều dấu hiệu thì nên tìm nguồn khác.
- Nhiều củ thối ướt, mùi hôi trong bao; khoai tây thối do vi khuẩn lan rất nhanh khi ẩm nóng.
- Củ có vết lõm thâm, khô, khi cắt thấy thịt nâu xốp: dấu hiệu bệnh thối khô.
- Mặt cắt có vòng nâu ở phần mạch quanh vỏ: dấu hiệu bệnh héo, tránh hẳn.
- Vảy ghẻ sần dày trên vỏ: không chết củ nhưng mang mầm bệnh vào đất.
- Cỡ củ lẫn lộn từ rất nhỏ đến rất to, nhiều giống trộn: lô gom từ nhiều nơi.
- Người bán không nói được nguồn, không nói được là đời thứ mấy, chỉ khẳng định "giống nhập xịn".
Ngược lại, lô có cỡ đều, ít củ hỏng, mầm đều, người bán giải thích được nguồn và cho cắt thử là dấu hiệu tốt, dù không thay được việc kiểm định bệnh trong phòng thí nghiệm.
Tính lượng và mua lúc nào
Khoai tây giống thường bán theo ký. Với người trồng thùng xốp, cách tính đi từ số hốc. Ví dụ giả định: bốn thùng, mỗi thùng hai hốc, mỗi hốc một củ cỡ trứng gà; cần tám củ, cộng dư hai ba củ để thay củ hỏng. Nếu một ký có khoảng mười hai củ cỡ đó, bạn chỉ cần chưa tới một ký. Ở quầy, đếm thử số củ trên một ký để quy đổi.
Thời vụ khoai tây phụ thuộc vùng: các vùng có mùa đông mát và vùng cao trồng được, vùng nóng quanh năm thì khó cho củ to. Củ giống bán nhiều trong vài tuần trước vụ. Mua quá sớm thì phải cất ở nhà lâu, mầm dài, củ hao; mua quá muộn thì hết lô tốt. Hỏi người bán lô này đã qua thời gian ngủ chưa và khoảng bao lâu nữa thì nên trồng.
Nếu muốn trồng giống ruột vàng, ruột tím hay các dạng khác, hãy hỏi rõ giống đó đã trồng ở vùng bạn chưa. Hình ảnh trên mạng không cho biết giống có hợp khí hậu hay không.
Trồng thùng xốp, bao trồng: chọn dạng củ giống nào
Người trồng khoai tây trên sân thượng, ban công thường trồng trong thùng xốp sâu hoặc bao trồng. Với không gian giới hạn, mỗi hốc đáng giá hơn, nên củ giống khoẻ, nhiều mầm sẽ đáng tiền hơn là mua nhiều củ rẻ. Củ cỡ vừa, nguyên, có vài mầm mập là hợp nhất; củ bi rất nhỏ thì cần chăm kỹ hơn, dễ thất bại với người mới.
Nếu bạn chỉ muốn thử cho trẻ con trong nhà xem cây khoai tây ra củ thế nào, vài củ khoai ăn đã nhú mầm cũng đủ cho bài học đó. Hãy nói rõ với trẻ rằng củ xanh vỏ không được ăn, và để trẻ quan sát thay vì chạy theo số ký thu hoạch. Muốn thu hoạch nghiêm túc cho bữa ăn gia đình, mua củ giống có nguồn và trồng đúng mùa mát.
Mua củ giống cho thùng xốp không cần mua bao lớn. Nhiều cửa hàng vật tư nông nghiệp ở vùng trồng khoai sẵn lòng bán lẻ vài ký; hỏi xem họ có chia lẻ từ bao giống có nguồn hay không, và xin chụp nhãn bao gốc để giữ thông tin lô.
Cất khoai tây giống ở nhà cho mầm khoẻ
Khoai tây giống cất khác khoai ăn. Khoai ăn cất chỗ tối để không xanh vỏ, không mọc mầm. Khoai giống thì người trồng thường để ở chỗ có ánh sáng tán xạ, không nắng trực tiếp, thoáng, mát; ánh sáng nhẹ giúp mầm ngắn, mập và cứng, thay vì mầm dài trắng yếu của củ để tối.
Xếp củ một lớp, mầm hướng lên, trong khay, rổ thưa hoặc khay trứng. Không chất đống, không để trong túi ni lông kín. Kiểm vài ngày một lần, loại củ thối ngay. Củ đã xanh vỏ do để sáng tuyệt đối không lẫn vào khoai ăn; nếu nhà có trẻ nhỏ, để khay khoai giống ở chỗ trẻ không với tới.
Khi cầm củ giống mang đi trồng, cầm nhẹ tay để không gãy mầm. Mầm gãy thì mắt đó thường ra mầm phụ yếu hơn. Những bước tiếp theo như cắt củ, xử lý vết cắt, đặt củ, vun gốc thuộc phần kỹ thuật trồng; hãy hỏi người trồng có kinh nghiệm hoặc khuyến nông ở địa phương.
Hỏi người bán khoai tây giống những gì
Khoai tây giống là hàng có hệ thống sản xuất riêng, nên người bán đàng hoàng thường trả lời được nhiều câu hơn so với người bán củ khác. Những câu dưới đây giúp phân loại nhanh.
- Lô này là giống gì, ruột màu gì, hợp trồng ở vùng nào?
- Củ lấy từ đâu, là đời thứ mấy tính từ nguồn sạch bệnh, có giấy tờ lô không?
- Củ đã cất bao lâu, cất kho lạnh hay kho thường, đã qua thời gian ngủ chưa?
- Một ký khoảng bao nhiêu củ, cỡ củ có đều không?
- Nếu củ thối hoặc không mọc trong thời gian đầu thì xử lý ra sao?
Khi mua lô lớn hơn cho luống ruộng, hãy xin phiếu bán hàng hoặc hoá đơn ghi tên giống, số lượng, ngày mua; giữ lại bao bì và nhãn lô cho tới hết vụ. Một người bán trả lời trôi chảy về giống, nguồn, đời giống và chủ động nói trước những rủi ro như củ có thể mọc chậm nếu vừa ra kho lạnh thường đáng tin hơn người chỉ nhắc đi nhắc lại rằng giống này năng suất cao.
Những hiểu lầm về khoai tây giống
"Củ càng to thì củ con càng to." Cỡ củ thu hoạch phụ thuộc giống, sức khoẻ củ giống, đất, thời tiết và chăm sóc. Củ giống quá to chỉ tốn tiền; cỡ vừa, mầm khoẻ, sạch bệnh mới là điều quan trọng.
"Mầm càng dài càng tốt, cây lên nhanh." Mầm dài trắng do để tối là mầm yếu, dễ gãy. Mầm ngắn mập, có màu, mới là mầm khoẻ.
"Khoai tây nào cũng để giống mãi được." Do virus tích luỹ qua củ, để giống liên tục nhiều đời trên ruộng thường làm năng suất giảm dần. Thay giống định kỳ từ nguồn sạch là cách nhiều vùng trồng khoai vẫn làm.
"Giống nhập thì hợp mọi nơi." Mỗi giống hợp một kiểu khí hậu và thời vụ. Giống nổi tiếng ở nơi khác vẫn có thể cho kết quả kém nếu vùng bạn nóng hơn, ngày ngắn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khoai tây mọc mầm trong bếp có trồng được không?
Mọc được, và trồng chơi trong thùng thì vẫn có thể thu vài củ. Nhưng không biết củ đó mang bệnh gì, giống gì, nên năng suất khó đoán. Đừng dùng loại này cho luống lớn hay đất định trồng khoai nhiều năm.
Khoai tây giống xanh vỏ có ăn được không?
Không nên ăn. Phần vỏ xanh của khoai tây có chứa chất có thể gây ngộ độc khi ăn nhiều. Củ giống để xanh vỏ chỉ dùng để trồng; giữ riêng, xa tầm tay trẻ nhỏ. Nếu ai đó lỡ ăn và thấy khó chịu, nên đi khám.
Củ khoai tây giống to có nên cắt đôi?
Củ to có thể cắt để tiết kiệm giống, miễn mỗi phần có mầm khoẻ và vết cắt được để se khô trước khi trồng. Người mới, trồng ít thì dùng củ nguyên cỡ vừa an toàn hơn, vì vết cắt là nơi thối dễ bắt đầu.
Khoai tây giống đời thứ mấy là tốt?
Trong hệ thống sản xuất giống, đời càng gần nguồn sạch bệnh thì củ càng sạch, và mỗi cấp có tiêu chuẩn riêng theo quy định hiện hành. Người mua lẻ thường không cần cấp cao nhất; chỉ cần nguồn rõ, người bán nói được lô lấy từ đâu và không để giống quá nhiều đời.
Mua khoai tây giống qua mạng có ổn không?
Được, nếu người bán cho ảnh thật lô hàng, nói rõ cỡ củ, nguồn, tình trạng mầm. Khoai đi đường dài dễ gãy mầm, hấp hơi; khi nhận mở ngay, trải ra chỗ thoáng, chụp ảnh nếu nhiều củ thối để trao đổi đổi trả.
Có tự để giống khoai tây từ vụ trước được không?
Được trong một hai vụ nếu ruộng không có dấu hiệu bệnh, nhưng virus sẽ tích luỹ dần. Khi thấy cây còi, lá xoăn, củ nhỏ đi rõ rệt, nên thay bằng củ giống từ nguồn sạch bệnh.