Với lúa thuần, nhiều nông hộ vẫn để lúa nhà làm giống cho vụ sau: rẻ, chủ động, quen tay. Lúa giống mua ở đại lý thì đắt hơn nhưng đồng đều hơn, ít lẫn hơn, sạch cỏ hơn và có người chịu trách nhiệm khi có vấn đề. Lúa để giống nhà dùng được một vài vụ nếu chọn và cất kỹ, nhưng qua nhiều vụ thì lẫn tạp tăng dần, ruộng trổ chín không đều, năng suất và chất lượng gạo giảm; lúc đó nên thay bằng giống mua có nguồn rõ.
Bài này không bàn chuyện giống được bảo hộ hay hệ thống cấp hạt giống; đó là các đề riêng. Ở đây chỉ so hai lựa chọn mà người gieo thật sự đứng trước mỗi vụ: lấy bồ lúa nhà ra ngâm, hay ra đại lý mua bao. Với lúa lai, câu trả lời đơn giản hơn: không để giống được, phải mua mới mỗi vụ, sẽ nói kỹ ở bài so sánh lúa lai, lúa thuần.
So sánh nhanh hai nguồn giống
Bảng dưới so lúa giống mua ở đại lý có nhãn, số lô rõ ràng với lúa nhà tự để từ ruộng vụ trước.
| Điểm so | Lúa giống mua ở đại lý | Lúa để giống nhà |
|---|---|---|
| Chi phí tiền mặt | Cao hơn | Gần như không, chỉ mất phần lúa giữ lại |
| Độ đồng đều | Thường cao, đã làm sạch, phân loại | Tuỳ cách chọn; thường lẫn hạt lép, hạt lửng nhiều hơn |
| Lẫn giống khác | Ít, nếu là hạt giống có kiểm soát | Tăng dần qua mỗi vụ do lúa rơi, lúa chét, thụ phấn chéo, lẫn khi thu hoạch |
| Hạt cỏ, lúa cỏ | Ít, đã qua làm sạch | Dễ lẫn hạt cỏ, hạt lúa cỏ từ ruộng |
| Bệnh theo hạt | Có thể đã xử lý hạt | Nếu ruộng vụ trước có bệnh, hạt có thể mang mầm bệnh |
| Chủ động thời gian | Phụ thuộc đại lý có hàng | Chủ động, có sẵn trong nhà |
| Người chịu trách nhiệm | Đại lý, nhà sản xuất | Chính mình |
| Thông tin giống | Tên giống, lô, hạn, tỷ lệ nảy mầm trên nhãn | Chỉ có trí nhớ và kinh nghiệm |
Không bên nào thắng tuyệt đối. Lúa để giống nhà hợp với hộ có kinh nghiệm chọn giống, ruộng sạch, cất giữ tốt và chấp nhận thay giống định kỳ. Lúa mua hợp với hộ muốn ruộng đồng đều, ít lo, nhất là khi bán lúa cho thương lái hay doanh nghiệp yêu cầu cùng giống.
Vì sao lúa để giống lâu năm "thoái hoá"
Người trồng lúa hay nói giống "thoái hoá" khi thấy ruộng năm sau kém năm trước: cây cao thấp không đều, trổ lai rai, hạt khác dạng, năng suất giảm. Phần lớn hiện tượng này không phải giống tự biến chất, mà do lẫn tạp tích luỹ qua nhiều vụ.
Nguồn lẫn thứ nhất là cơ giới: lúa rơi rụng từ vụ trước mọc lại, lúa chét mọc từ gốc rạ, hạt giống khác dính trong máy gặt, máy tuốt, bao bì, sân phơi. Mỗi vụ vài hạt lẫn vào, sau vài vụ thành tỷ lệ thấy được. Nguồn thứ hai là thụ phấn chéo: lúa chủ yếu tự thụ phấn, nhưng một tỷ lệ nhỏ thụ phấn chéo với ruộng bên cạnh khác giống vẫn xảy ra, tạo ra cây lai lẫn trong ruộng. Nguồn thứ ba là lúa cỏ, dạng lúa dại hạt dễ rụng, tồn tại trong đất và lẫn vào hạt thu hoạch.
Ngoài lẫn tạp, hạt từ ruộng có bệnh có thể mang mầm bệnh sang vụ sau; một số bệnh trên lúa có liên quan tới hạt giống. Hạt để giống không được chọn từ ruộng khoẻ, không được làm sạch và phơi đúng cách là cách truyền vấn đề từ vụ này sang vụ khác.
Thoái hoá theo nghĩa di truyền thật sự, tức giống tự thay đổi đặc tính qua các thế hệ tự thụ phấn, diễn ra chậm hơn nhiều so với lẫn tạp, và với người gieo thì khó phân biệt hai chuyện này bằng mắt. Điều thực tế là cả hai đều được giải quyết bằng cùng một cách: quay về nguồn hạt sạch, đồng đều.
Hiểu như vậy, ta thấy "thay giống" thực chất là đặt lại điểm xuất phát sạch: một lô hạt đồng đều, ít lẫn, ít cỏ, ít bệnh. Thay giống định kỳ có lợi ngay cả khi bạn vẫn dùng đúng tên giống cũ.
Khi nào nên thay lúa để giống nhà bằng giống mua
Ruộng trổ không đều, chín lai rai. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất của lẫn tạp. Khi phải gặt mà còn một phần ruộng chưa chín, chất lượng hạt và gạo đều bị ảnh hưởng.
Thấy nhiều cây cao vượt, cây có râu, hạt màu khác. Đặc biệt là cây hạt vỏ sẫm, có râu, hạt rụng sớm, dấu hiệu lúa cỏ. Để giống từ ruộng này là giữ lúa cỏ lại cho vụ sau.
Vụ trước ruộng bị bệnh nặng. Không nên để giống từ ruộng đã bị bệnh nặng; nguy cơ mang mầm bệnh sang vụ sau cao hơn.
Đã để giống liên tục nhiều vụ. Không có số vụ cố định áp dụng cho mọi nơi; khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp địa phương là căn cứ tốt. Nguyên tắc chung là không để quá lâu, nhất là khi ruộng xung quanh trồng nhiều giống khác nhau.
Thương lái, doanh nghiệp bao tiêu yêu cầu giống có nguồn rõ. Nhiều hợp đồng tiêu thụ lúa yêu cầu dùng hạt giống mua có nguồn gốc, đúng giống, để đảm bảo chất lượng gạo đồng nhất. Lúa để giống nhà khó đáp ứng yêu cầu này.
Nếu vẫn để giống nhà: những việc tối thiểu
Với hộ chọn để giống, các việc dưới giúp giảm lẫn tạp và bệnh; chi tiết kỹ thuật nên hỏi khuyến nông địa phương:
- Chọn một phần ruộng khoẻ nhất, đồng đều nhất, ít cỏ, ít bệnh để làm ruộng giống ngay từ đầu vụ.
- Khử lẫn: nhổ bỏ cây cao vượt, cây khác dạng, cây trổ sớm hoặc muộn hẳn, cây có râu, vài lần trong vụ, nhất là lúc trổ.
- Gặt riêng phần ruộng giống, tuốt riêng, vệ sinh máy tuốt, bao bì, sân phơi trước khi làm lúa giống.
- Phơi khô đủ, quạt sạch hạt lép, hạt cỏ, tạp chất.
- Cất trong bao, chum, thùng kín, kê cao, chỗ khô ráo, không để chung với phân bón, thuốc.
- Ghi rõ tên giống, vụ thu, ruộng lấy giống trên bao chứa.
- Định kỳ thay bằng giống mua có nguồn rõ để làm sạch lại.
Làm đủ các bước này tốn công. Đó là lý do nhiều hộ chọn mua giống: phần tiền mua giống thực chất là trả cho người khác làm thay những việc trên ở quy mô lớn, có kiểm soát.
Chi phí thật của lúa để giống: phép tính ví dụ giả định
Nhiều hộ so tiền bao giống với "lúa nhà có sẵn" và thấy để giống rẻ hơn hẳn. Phép so đầy đủ cần tính cả các khoản ẩn. Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định cho một công ruộng, chỉ để minh hoạ cách tính.
| Khoản | Lúa để giống nhà | Lúa giống mua |
|---|---|---|
| Tiền giống | Phần lúa giữ lại, lẽ ra bán được, quy ra tiền theo giá lúa thường | Tiền mua bao giống, cao hơn giá lúa thường |
| Công làm giống | Công khử lẫn, gặt riêng, phơi, quạt, cất giữ | Gần như không |
| Hao hụt khi cất | Có thể mất một phần do chuột, mọt, ẩm | Mua sát vụ thì ít |
| Năng suất vụ sau | Có thể giảm nếu lẫn tạp, lúa cỏ tăng | Thường ổn định hơn nếu giống tốt |
| Giá bán lúa | Có thể bị trừ nếu lúa lẫn, không đồng đều | Dễ đáp ứng yêu cầu thương lái hơn |
| Rủi ro khi có sự cố | Tự chịu | Có người để khiếu nại |
Giả định phần lúa giữ lại làm giống, nếu bán, được một số tiền nhỏ hơn tiền mua giống. Nhưng nếu lẫn tạp làm năng suất giảm dù chỉ một phần nhỏ, hoặc thương lái trừ giá vì lúa không đồng đều, khoản thiệt có thể vượt phần chênh tiền giống. Mỗi hộ nên tự điền số thật của mình vào bảng này trước khi quyết định.
Khi chuyển sang mua giống: hỏi gì để không mua lại đúng vấn đề cũ
Nhiều hộ quyết định thay giống sau vài vụ lẫn tạp, rồi ra đại lý mua đúng tên giống cũ. Vài câu hỏi giúp lần mua này thật sự là một điểm xuất phát sạch:
- Hạt giống này thuộc cấp nào, có kiểm định, kiểm nghiệm không? Người mua không cần hiểu sâu hệ thống cấp giống, chỉ cần biết đây là hạt có kiểm soát chứ không phải lúa thương phẩm đóng bao.
- Lô này sản xuất vụ nào, ở đâu? Lô mới, đúng vụ thường giữ sức nảy mầm tốt hơn.
- Giống này có khác gì giống cùng tên mà nhà đang để? Có khi tên giống giống nhau nhưng nguồn khác, đặc điểm khác.
- Ruộng xung quanh nhà đang trồng giống gì? Nếu hàng xóm trồng nhiều giống khác nhau, nguy cơ lẫn vẫn cao; mua chung một giống với hàng xóm cùng cánh đồng có lợi.
- Ruộng nhà có lúa cỏ không? Nếu có, thay giống chưa đủ; cần hỏi thêm khuyến nông cách quản lý lúa cỏ trong đất.
Câu hỏi cuối quan trọng nhất. Nhiều hộ thay giống mà ruộng vẫn lẫn, vì nguồn lẫn nằm trong đất ruộng chứ không nằm trong bao giống.
Mua giống mà vẫn tiết kiệm: những cách trung gian
Giữa hai lựa chọn còn có những cách trung gian. Một số hộ mua một lượng nhỏ hạt giống chất lượng tốt, gieo riêng một mảnh ruộng nhân giống, rồi lấy hạt từ mảnh đó làm giống cho cả ruộng vụ sau. Cách này giảm tiền mua giống, nhưng chỉ có ý nghĩa khi bạn làm kỹ khâu khử lẫn và thu hoạch riêng; và chỉ áp dụng cho lúa thuần, với giống được phép để giống theo quy định.
Một cách khác là mua chung theo tổ, nhóm hộ hoặc hợp tác xã. Mua số lượng lớn thường được giá tốt hơn, cả cánh đồng cùng giống cùng lô, giảm lẫn giữa các ruộng cạnh nhau. Nhiều địa phương có chương trình hỗ trợ giống cho cánh đồng lớn; hỏi hợp tác xã, cán bộ nông nghiệp xã.
Cuối cùng, so chi phí đúng cách: đừng chỉ so tiền bao giống với tiền lúa nhà giữ lại. Hãy tính cả công làm giống, phần lúa giữ lại không bán được, rủi ro ruộng lẫn tạp, lúa cỏ lan, và khả năng bán lúa đúng giống được giá. Với nhiều hộ, phép tính đầy đủ thay đổi câu trả lời.
Cũng đừng quên giá trị của sự chủ động. Có những năm đại lý khan hàng đúng giống quen, giá giống tăng đầu vụ, hoặc lũ, mặn làm lịch gieo đổi gấp. Hộ có sẵn lúa giống nhà tốt, cất đúng cách, xoay xở dễ hơn. Nhiều hộ vì thế chọn cách kết hợp: mua giống mới định kỳ làm nguồn sạch, đồng thời giữ một lượng giống nhà làm dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Lúa lai có để giống được không?
Không nên. Hạt thu từ ruộng lúa lai, nếu gieo lại, cho thế hệ sau phân ly: cây cao thấp, chín sớm muộn khác nhau, năng suất giảm rõ. Đó là lý do lúa lai phải mua hạt giống mới mỗi vụ.
Lúa để giống nhà có thể bán cho hàng xóm làm giống không?
Mua bán, trao đổi hạt giống liên quan quy định về chất lượng và lưu hành giống. Trao đổi nhỏ giữa hàng xóm khá phổ biến, nhưng khi bán như hàng hoá có thể phải đáp ứng điều kiện theo quy định hiện hành. Hỏi cơ quan chuyên ngành nông nghiệp ở tỉnh nếu định bán.
Làm sao biết ruộng có lúa cỏ?
Dấu hiệu thường là cây cao vượt, trổ sớm, hạt vỏ sẫm hoặc có râu, rụng sớm trước khi gặt. Lúa cỏ dễ nhầm với lúa lẫn giống thông thường. Nếu nghi ngờ, chụp ảnh hỏi cán bộ khuyến nông; lúa cỏ đòi hỏi biện pháp quản lý riêng chứ không chỉ thay giống.
Để giống nhà có cần xử lý hạt trước khi cất không?
Quan trọng nhất là phơi khô, làm sạch và cất kín, khô. Xử lý hạt bằng thuốc là việc cần hiểu đúng loại, đúng liều và an toàn; nếu muốn làm, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật. Hạt đã xử lý thuốc không dùng làm lương thực.
Mua giống ở đại lý có chắc không lẫn giống?
Không chắc tuyệt đối, nhưng hạt giống có nguồn gốc rõ được làm sạch, kiểm tra theo quy trình nên tỷ lệ lẫn thường thấp hơn nhiều. Nếu ruộng gieo giống mua vẫn lẫn nhiều, cần xem cả nguyên nhân từ ruộng như lúa rơi vụ trước, lúa cỏ.
Ruộng nhỏ vài sào có đáng mua giống không?
Với ruộng nhỏ, tiền mua giống không lớn trong tổng chi phí, trong khi công làm giống kỹ lại tương đối nhiều. Nhiều hộ ruộng nhỏ thấy mua giống, hoặc mua chung với hàng xóm, là hợp lý hơn. Tuỳ hoàn cảnh từng nhà.