Số bịch phôi nấm nên mua không tính từ kích thước kệ mà tính ngược từ lượng nấm nhà bạn ăn mỗi tuần, chia cho lượng nấm một bịch cho ra trong mỗi tuần của vòng đời, rồi mua thành nhiều đợt nhỏ gối đầu nhau. Với phần lớn gia đình ba bốn người, kết quả thường là vài chục bịch nấm sò hay bào ngư mỗi đợt, không phải vài trăm.
Người mới hay mua một lần cho đầy kệ, vì thấy rẻ khi mua nhiều. Kết quả là ba tuần đầu nấm ra dồn dập ăn không hết, phải cho hàng xóm, rồi những tuần sau kệ chỉ còn bịch cạn và bịch mốc. Bài này đưa ra cách tính với ví dụ giả định, các yếu tố làm con số lệch đi, và cách chia đợt mua để có nấm đều.
Cách tính từng bước
Bạn chỉ cần bốn con số. Hai con số đầu bạn tự biết, hai con số sau hỏi người bán phôi.
- Lượng nấm nhà ăn mỗi tuần. Ví dụ giả định: gia đình ăn nấm ba bữa mỗi tuần, mỗi bữa khoảng ba lạng, tổng khoảng gần một ký mỗi tuần.
- Lượng nấm một bịch cho trong cả vòng đời. Hỏi người bán với loại phôi và cỡ bịch họ bán, ở điều kiện nhà dân. Ví dụ giả định: một bịch cho tổng cộng khoảng ba đến bốn lạng nếu chăm đúng.
- Thời gian từ lúc rạch tới lúc hết đợt cuối. Ví dụ giả định: khoảng hai tháng, chia thành ba đến bốn đợt ra nấm, đợt đầu nhiều nhất.
- Tính lượng nấm mỗi bịch cho trung bình mỗi tuần. Ví dụ giả định: ba lạng rưỡi chia cho tám tuần, khoảng bốn mươi gam mỗi tuần.
- Chia lượng cần cho lượng mỗi bịch. Ví dụ giả định: gần một ký mỗi tuần chia bốn mươi gam, khoảng hai mươi lăm bịch đang hoạt động cùng lúc.
- Cộng phần hao hụt. Thêm khoảng một phần mười đến một phần năm cho bịch mốc, bịch ra kém, nhất là khi bạn mới bắt đầu.
Kết quả của ví dụ giả định là khoảng ba mươi bịch đang hoạt động. Nhưng không mua ba mươi bịch cùng một ngày; phần sau giải thích cách chia đợt để lượng nấm đều hơn.
Vì sao trung bình mỗi tuần lại đánh lừa
Phép tính trên dùng lượng nấm trung bình mỗi tuần, nhưng thực tế bịch phôi không ra nấm đều. Đợt đầu sau khi rạch thường cho nhiều nhất, có khi gần một nửa tổng lượng. Sau mỗi đợt, bịch nghỉ một thời gian để tơ hồi lại, rồi đợt sau ra ít hơn. Nếu ba mươi bịch rạch cùng ngày, chúng sẽ ra nấm gần như cùng lúc, bạn có một tuần nấm ngập bếp rồi một hai tuần chẳng có gì.
Đây là lý do người trồng tại nhà nói "mua gối đầu". Chia tổng số bịch thành vài nhóm, mỗi nhóm rạch cách nhau một đến hai tuần. Khi nhóm đầu đang nghỉ giữa hai đợt, nhóm sau đang ra đợt đầu. Lượng nấm cả kệ vì thế đều đặn hơn.
Ví dụ giả định: thay vì ba mươi bịch một lần, bạn mua mười bịch mỗi hai tuần. Sau khoảng sáu tuần, kệ có ba nhóm ở ba giai đoạn khác nhau, tổng khoảng ba mươi bịch hoạt động, lượng nấm mỗi tuần dao động ít hơn. Nhóm cũ hết sức thì bỏ ra, nhóm mới vào thay.
Những yếu tố làm con số lệch
Các con số trong ví dụ giả định thay đổi đáng kể theo điều kiện thật. Bảng dưới giúp bạn biết nên điều chỉnh theo hướng nào.
| Yếu tố | Làm lượng nấm mỗi bịch | Nên điều chỉnh |
|---|---|---|
| Chỗ trồng nóng, khô (ban công hướng tây, mái tôn) | Giảm rõ, nấm nhỏ, dễ khô đầu | Mua ít hơn, cải tạo chỗ trước khi tăng |
| Chỗ trồng mát, ẩm, thoáng | Gần với số người bán nói | Giữ như tính toán |
| Không phun ẩm đều được | Giảm và bất thường | Mua ít, chọn loại nấm chịu khô hơn |
| Mùa nóng ẩm, mốc nhiều | Hao hụt bịch tăng | Cộng thêm phần hao hụt, chia đợt nhỏ hơn |
| Bịch cỡ nhỏ hơn thường | Ít nấm hơn mỗi bịch | Tính lại theo khối lượng bịch |
| Người mới, chưa quen hái đúng lúc | Nấm già, giảm khối lượng ăn được | Bắt đầu nhỏ, tăng dần |
Đừng lấy con số người bán nói làm cam kết. Đó là con số ở điều kiện họ quen, thường là nhà trồng chuyên dụng. Nhà dân thường cho thấp hơn, nhất là lứa đầu. Tự ghi khối lượng nấm hái được mỗi lần trong vài lứa đầu là cách tốt nhất để có con số của chính nhà bạn.
Kệ chứa được bao nhiêu và đừng để kệ quyết định số lượng
Nhiều người đóng kệ trước rồi mua phôi cho đầy kệ. Cách nghĩ này đảo ngược thứ tự: kệ là chỗ chứa, còn số bịch phải theo nhu cầu ăn và sức chăm của bạn. Một kệ ba tầng ở ban công có thể chứa vài chục bịch nếu xếp sát, nhưng xếp quá sát thì thiếu thoáng, nấm mọc chen nhau, khó hái và mốc dễ lây.
Bịch phôi nấm sò thường được xếp nằm hoặc treo, có khoảng cách để nấm ra ở vết rạch không chạm vào bịch bên cạnh và để không khí lưu thông. Người bán thường có hướng dẫn khoảng cách hợp với cỡ bịch của họ. Nếu đặt theo khoảng cách đó mà kệ không đủ chỗ cho số bịch bạn tính, hãy chấp nhận trồng ít hơn hoặc thêm kệ, đừng ép.
Nên chừa một tầng hoặc một góc kệ để làm chỗ cách ly cho bịch nghi ngờ, và một chỗ để nhóm mới nhận vào nghỉ trước khi rạch. Kệ không đầy là kệ dễ chăm.
Cũng nên tính tới sức chăm của bạn. Mỗi lần phun ẩm, hái nấm, nhặt chân nấm, kiểm mốc đều tốn thời gian tỷ lệ với số bịch. Ví dụ giả định: mười bịch mất vài phút mỗi sáng, năm mươi bịch có thể mất gần nửa giờ. Nếu buổi sáng của bạn chỉ có mười phút, đó là giới hạn thật của kệ, không phải số ô trên kệ.
Mua nhiều cho rẻ: khi nào đáng, khi nào không
Giá theo bịch giảm khi mua nhiều là chuyện bình thường. Người bán tiết kiệm công giao, công đóng gói khi bán đơn lớn. Nhưng giá thật của bạn là giá trên mỗi lạng nấm ăn được, không phải giá mỗi bịch.
Bịch rẻ mà hỏng thì đắt. Ví dụ giả định: mua sáu mươi bịch giá rẻ hơn một phần năm, nhưng vì không chăm kịp nên một phần ba bị mốc hoặc ra kém. Tính ra, giá mỗi lạng nấm cao hơn so với mua ba mươi bịch chăm tốt.
Mua chung với hàng xóm là cách giữ giá tốt mà không ôm nhiều. Vài nhà cùng trồng góp đơn, người bán giao một lần, mỗi nhà lấy phần mình. Thoả thuận trước cách chia bịch lỗi.
Mua nhiều đáng khi bạn đã có số liệu. Sau vài lứa có sổ ghi lượng nấm, tỷ lệ hỏng, bạn biết chỗ trồng của mình chịu được bao nhiêu bịch. Lúc đó tăng số lượng là quyết định có cơ sở.
Nấm ra nhiều quá thì sao
Ngay cả khi tính kỹ, sẽ có tuần nấm ra nhiều hơn nhà ăn. Nấm sò, bào ngư tươi để ngăn mát tủ lạnh được vài ngày nếu bọc giấy, không bọc kín nilon. Ngoài ra, nhiều gia đình phơi hoặc sấy khô, làm ruốc nấm, xào sẵn để ngăn đông. Cách bảo quản nấm ăn không phải chủ đề chính ở đây, nhưng biết trước giúp bạn bớt áp lực khi lứa đầu ra rộ.
Điều nên tránh là để nấm già trên bịch vì chưa kịp ăn. Nấm già thả bào tử nhiều, mũ nấm quăn mép, dễ thối và thu hút ruồi nấm. Hái đúng lúc rồi xử lý sau luôn tốt hơn để nấm trên bịch.
Nếu tuần nào cũng dư, đó là tín hiệu để giảm số bịch ở đợt mua tiếp theo, không phải để tìm cách bán nấm. Bán nấm là một việc khác hẳn với trồng cho nhà ăn, có yêu cầu về an toàn thực phẩm, về đều hàng và về khách. Người trồng ban công nên giữ mục tiêu đơn giản: đủ nấm tươi cho bữa nhà, thỉnh thoảng biếu người thân, và không biến góc ban công thành gánh nặng phải chạy theo mỗi ngày.
Kế hoạch mua thử cho người mới
Nếu đây là lần đầu bạn trồng nấm, một kế hoạch thận trọng có thể như sau. Mọi con số là ví dụ giả định để bạn hình dung, không phải định mức.
- Tuần đầu: mua một bộ trồng nấm hoặc vài bịch phôi nấm sò, đặt ở chỗ định trồng để xem nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng có hợp không.
- Nếu ổn, hai tuần sau mua khoảng mười bịch, rạch theo hướng dẫn, ghi khối lượng mỗi lần hái.
- Hai tuần tiếp theo mua thêm khoảng mười bịch, đặt nhóm mới cạnh nhóm cũ, đánh dấu ngày rạch.
- Sau khoảng hai tháng, tổng hợp sổ: mỗi bịch cho bao nhiêu, tỷ lệ mốc bao nhiêu, nhà ăn hết không.
- Từ số liệu đó quyết định giữ nhịp mua như cũ, tăng hay giảm, đổi loại nấm hay đổi chỗ đặt kệ.
Kế hoạch này chậm hơn mua một lần cho đầy kệ, nhưng bạn có con số thật của nhà mình sau hai tháng, và tiền bỏ ra không bị mất vào những bịch mốc vì chăm không xuể.
Tính giá trên mỗi lạng nấm thay vì giá mỗi bịch
Người mua phôi hay so giá theo bịch, nhưng con số có ý nghĩa với gia đình bạn là chi phí cho mỗi lạng nấm thật sự lên bàn ăn. Công thức đơn giản: tổng tiền bỏ ra cho phôi, cước gửi, vật tư phụ như bạt che, bình phun, chia cho tổng lượng nấm hái được trong cả vòng đời các bịch đó.
Ví dụ giả định để thấy cơ chế: người A mua ba mươi bịch giá thấp, cước gửi xa, hỏng một phần ba vì nóng trên đường; người B mua hai mươi bịch giá cao hơn một chút của nơi gần nhà, gần như không hỏng. Tổng lượng nấm của B có thể bằng hoặc hơn A, trong khi tổng chi phí thấp hơn. Bịch rẻ không làm nấm rẻ nếu nó không ra nấm.
Phép tính này cũng giúp bạn so phôi với nấm mua ngoài chợ một cách bình tĩnh. Trồng nấm tại nhà có giá trị về tươi, về sạch theo cách mình kiểm soát, về niềm vui chăm sóc; nhưng nếu tính ra giá mỗi lạng cao hơn hẳn nấm chợ và bạn không thấy giá trị ở những điều kia, có lẽ nên trồng ít hơn hoặc dừng. Quyết định đó hoàn toàn hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Một bịch phôi nấm sò cho được bao nhiêu nấm?
Tuỳ cỡ bịch, chủng nấm, điều kiện trồng và cách chăm. Người bán thường nêu một con số ở điều kiện chuẩn của họ; ở nhà dân con số thực thường thấp hơn, nhất là lứa đầu. Tự cân nấm mỗi lần hái trong vài lứa là cách có con số đáng tin cho nhà bạn.
Có nên rạch tất cả bịch cùng một lúc?
Không nên nếu bạn muốn có nấm đều. Rạch theo nhóm cách nhau một đến hai tuần giúp các đợt ra nấm so le, tránh tuần dư tuần thiếu. Bịch chưa rạch cất ở nơi thoáng mát theo hướng dẫn người bán.
Mua phôi nấm bào ngư hay nấm sò thì tính khác nhau không?
Cách tính giống nhau, chỉ khác con số đầu vào: lượng nấm mỗi bịch, số đợt, thời gian nghỉ giữa các đợt và điều kiện nhiệt độ hợp. Hỏi người bán con số cho đúng loại phôi bạn mua.
Có nên trộn nhiều loại nấm trên một kệ?
Được, nhưng mỗi loại có nhu cầu ẩm, sáng, nhiệt hơi khác nhau. Xếp mỗi loại một tầng hoặc một góc, đánh dấu ngày rạch riêng. Người mới nên bắt đầu với một loại dễ, quen rồi mới thêm loại thứ hai.
Bịch phôi hết đợt thì làm gì?
Bịch đã cạn có thể bóc vỏ nilon, ủ cùng rác vườn làm phân bón hoặc trộn vào đất trồng cây sau khi hoai. Bỏ vỏ nilon theo rác thải nhựa. Đừng để bịch cạn nằm lại trên kệ vì dễ mốc và thu hút ruồi nấm.
Diện tích ban công nhỏ thì có trồng được không?
Được với số lượng ít. Một kệ hẹp vài tầng che bạt có thể chứa khoảng mười đến hai mươi bịch tuỳ cỡ. Điều quan trọng hơn diện tích là tránh nắng trực tiếp, tránh gió khô thổi thẳng và phun ẩm đều được.