Lươn giống bán lẻ hiện nay đến từ hai nguồn: lươn bắt ngoài đồng (đặt trúm, lờ, hoặc các cách khác) và lươn ương từ cơ sở sản xuất giống. Với người mua số ít cho bể nhà, điều quyết định không chỉ là nguồn mà là cách lươn được bắt và giữ: lươn bị tổn thương khi bắt thường trông bình thường lúc mua nhưng yếu dần và chết rải rác trong những ngày đầu. Lươn tốt để nuôi có da trơn bóng, không trầy, không vết thương ở miệng, phản xạ mạnh, cỡ đều.
Lươn là loài người mua rất khó đánh giá bằng mắt, vì lươn yếu và lươn khoẻ nhìn thoáng qua khá giống nhau. Bài này không dạy kỹ thuật nuôi lươn, phần đó có hướng dẫn riêng ở các trang chuyên kỹ thuật thủy sản. Ở đây chỉ có những gì người mua lẻ cần biết: lươn đến từ đâu, nhìn gì khi chọn, hỏi gì người bán, chở về ra sao và nên mua bao nhiêu cho lứa đầu.
Lươn giống đến từ đâu
Trong nhiều năm, lươn giống chủ yếu là lươn bắt ngoài tự nhiên ở ruộng, mương, kênh rạch. Người bắt dùng trúm, lờ hoặc dụng cụ bẫy có mồi, gom lại rồi bán cho người buôn, người buôn chia lại cho người nuôi. Lươn từ nguồn này có ưu điểm là sẵn theo mùa, nhưng chất lượng rất không đồng đều: lươn khác cỡ, khác tình trạng sức khoẻ, có thể đã ở trong dụng cụ bẫy nhiều giờ, và được gom từ nhiều nơi.
Sản xuất lươn giống nhân tạo đã được nghiên cứu và áp dụng ở một số cơ sở trong nước, cho ra lươn cùng lứa, cỡ đều hơn, thường đã được tập ăn thức ăn chế biến hoặc thức ăn viên. Tuy vậy, nguồn lươn giống nhân tạo chưa phổ biến bằng nguồn tự nhiên ở nhiều vùng, và lươn ở chợ phần lớn vẫn là lươn bắt đồng.
Với người mua lẻ, điều quan trọng là biết mình đang mua lươn từ nguồn nào để chuẩn bị tinh thần. Lươn bắt đồng cần thời gian tập ăn thức ăn nuôi, có thể mang ký sinh trùng, và hao hụt ở lứa đầu thường cao hơn. Lươn ương nhân tạo đắt hơn mỗi con nhưng dễ dự đoán hơn, và người ương thường dặn được cụ thể cách cho ăn trong những ngày đầu. Với người mới, sự dễ dự đoán ấy có giá trị hơn khoản chênh lệch tiền giống, vì lươn chết trong tuần đầu là mất cả tiền giống lẫn công chuẩn bị bể. Cũng như với cá con, khai thác lươn ngoài tự nhiên chịu những quy định bảo vệ nguồn lợi thủy sản; các phương pháp huỷ diệt như dùng xung điện bị pháp luật cấm.
Cách bắt ảnh hưởng tới lươn giống thế nào
Người nuôi lươn lâu năm thường nói "lươn chết vì cách bắt nhiều hơn vì cách nuôi". Bảng dưới tổng hợp những gì người mua nên hiểu, ở mức nguyên lý.
| Cách bắt hoặc nguồn | Ảnh hưởng thường gặp | Người mua nên làm gì |
|---|---|---|
| Đặt trúm, lờ có mồi | Lươn tự chui vào, ít tổn thương nếu được thu kịp thời | Hỏi lươn ở trong trúm bao lâu, gom bao nhiêu ngày |
| Câu bằng lưỡi câu | Lươn có thể bị thương ở miệng, họng, khó ăn, dễ chết sau vài ngày | Xem kỹ miệng lươn; tránh lô có nhiều con trầy miệng |
| Phương pháp huỷ diệt (xung điện) | Bị pháp luật cấm; lươn có thể tổn thương bên trong, yếu dần | Không mua nếu biết hoặc nghi nguồn này |
| Ương nhân tạo | Cùng lứa, cỡ đều, thường đã tập ăn | Hỏi cơ sở ương, xem lươn đang ăn gì |
| Gom từ nhiều người bắt | Lẫn cỡ, lẫn tình trạng, đã ở trong thùng lâu | Lựa kỹ, mua thử ít trước |
Người mua lẻ thường không biết chắc lươn được bắt bằng cách nào. Nhưng hỏi thẳng và quan sát kỹ giúp loại bớt những lô rủi ro nhất. Người bán tôn trọng khách sẽ nói thật về nguồn hàng của mình.
Nhìn gì khi chọn lươn giống
Lươn khó đánh giá hơn cá vì thân trơn và ít biểu hiện. Những dấu hiệu dưới đây là quan sát của người mua, không phải chẩn đoán bệnh.
- Da trơn bóng, nhớt đều. Da khô, mất nhớt từng mảng hoặc có vết trầy là dấu hiệu lươn đã bị dồn chật hoặc bị xây xát.
- Miệng không có vết thương. Nhìn kỹ vùng miệng; vết rách hoặc sưng ở miệng thường gặp ở lươn câu.
- Không có vết đỏ, vết bầm, đốm trắng bất thường trên thân.
- Phản xạ mạnh khi cầm. Lươn khoẻ quẫy mạnh, quấn chặt; lươn yếu mềm oặt, ít phản ứng.
- Lươn trong thùng không nằm ngửa bụng, không nổi lờ đờ. Lươn khoẻ thường chui xuống đáy hoặc lẩn vào nhau.
- Cỡ đều. Lươn lệch cỡ nhiều dễ cắn nhau khi thiếu thức ăn.
- Nước trong thùng không quá bẩn, không có mùi hôi nặng. Nước bẩn cho thấy lươn đã ở trong thùng lâu.
Nếu được, xin người bán cho xem lươn trong một thau nước sạch màu sáng. Trong nước trong, bạn dễ thấy vết thương, màu da và cách lươn bơi hơn trong thùng đục.
Câu hỏi nên hỏi người bán
Những câu ngắn dưới đây giúp bạn biết lươn từ đâu tới và đã qua những gì trước khi tới tay mình.
- "Lươn này bắt ngoài đồng hay lươn ương ở cơ sở?"
- "Lươn bắt bằng trúm hay bằng câu?" Nếu người bán không biết, đó cũng là thông tin.
- "Lươn gom mấy ngày rồi, đã cho ăn gì chưa?"
- "Lươn đã ăn thức ăn viên hay thức ăn chế biến chưa?" Câu này quan trọng với lươn ương nhân tạo.
- "Mua về nuôi bể không bùn thì mấy ngày đầu cần chú ý gì?"
- "Nếu lươn chết nhiều trong hai ngày đầu thì báo lại thế nào?"
Một người bán biết rõ nguồn hàng và trả lời cụ thể thường là người bán đáng tin hơn người chỉ nói "lươn khoẻ lắm, mua đi". Lời hứa chung chung không thay được thông tin.
Nếu bạn mua lươn ở chợ qua người buôn, rất có thể họ không trả lời được hết các câu trên, vì chính họ cũng mua lại từ người gom. Khi đó, hãy hỏi tên và chỗ của người gom hoặc người bắt mà họ lấy hàng. Có những người buôn sẵn lòng chỉ, nhất là khi khách mua lâu dài. Lứa sau, bạn có thể mua gần nguồn hơn, bớt một chặng trung gian và bớt vài giờ lươn nằm trong thùng.
Lươn ở chợ quê, lươn qua mạng và lươn tại cơ sở ương
Ba kênh mua lươn giống phổ biến cho người mua lẻ có ba kiểu rủi ro khác nhau. Ở chợ quê, bạn nhìn được lươn tận mắt, chọn được từng con, nhưng lươn thường là hàng gom, đã ở trong thùng nhiều giờ, và người bán không phải người bắt. Ở cơ sở ương, bạn thấy lươn đang sống trong bể ương, biết lươn ăn gì, và hỏi lại được người ương; đổi lại, cơ sở có thể ở xa và không phải lúc nào cũng bán lẻ số ít.
Mua qua mạng là kênh có nhiều biến số nhất. Ảnh và video có thể là lươn của lứa khác, lươn phải đi đường xa trong thùng, và bạn chỉ thấy hàng khi đã nhận. Nếu buộc phải mua qua mạng, nên chọn người bán có địa chỉ cơ sở rõ ràng, hỏi kỹ cách đóng gói và giờ gửi, nhận ngay khi hàng tới, quay video liền mạch khi mở thùng. Với lứa đầu, một chuyến đi tới tận cơ sở thường đáng công hơn.
Dù mua ở kênh nào, điểm chung vẫn là: mua ít trước, xem lươn sống thế nào trong bể nhà mình, rồi mới quyết định mua thêm và mua ở đâu cho lứa sau.
Chở lươn giống về nhà
Lươn có khả năng thở bằng không khí ở mức nhất định và chịu được việc ở trong ít nước hơn cá. Người bán thường đóng lươn trong thùng hoặc bao có một ít nước, đủ ẩm cho da, không cần ngập sâu. Điều cần tránh là dồn quá nhiều lươn trong một chỗ chật, để lươn bị nóng, hoặc để nước trong thùng quá bẩn trên quãng đường dài.
Thùng chở lươn cần có nắp chắc, vì lươn rất giỏi luồn qua khe hở. Che nắng hoàn toàn, giữ thùng mát. Trên đường về không mở thùng ra kiểm tra nhiều lần, vì mỗi lần mở là một lần lươn có cơ hội trườn ra và bạn phải dừng xe giữa đường bắt lươn.
Về tới nhà, chụp ảnh tình trạng lươn trong thùng, đếm sơ số con chết nếu có. Đừng đổ lươn ngay vào bể mà để thùng ổn định ở chỗ mát rồi thả theo cách người bán hướng dẫn. Bể nuôi lươn, dù có bùn hay không bùn, cần nắp hoặc thành đủ cao, vì lươn có thể bò ra ngoài vào những đêm mưa.
Nếu quãng đường về dài, hỏi người bán có nên thay nước trong thùng giữa đường không và thay bằng nước gì. Nước giếng, nước máy, nước ao mỗi thứ một khác; tự ý thay bằng nguồn nước lạ có thể làm lươn sốc hơn là giúp lươn.
Mua bao nhiêu lươn cho lứa đầu
Lươn là loài nhiều người thích nhưng không dễ nuôi với người mới. Lứa đầu nên mua ít, đủ để học, chấp nhận rằng mục tiêu của lứa đầu là hiểu loài này sống thế nào trong bể nhà mình chứ không phải thu hoạch nhiều. Cách tính vẫn là đi ngược từ nhu cầu ăn, cộng phần hao hụt, rồi giảm thêm vì là lứa đầu.
Ví dụ giả định: nhà bạn muốn khoảng vài ký lươn để ăn trong một mùa, người nuôi quanh vùng nói lươn đồng nuôi bể lứa đầu thường hao nhiều. Bạn quyết định mua một lượng nhỏ, đủ cho một bể, và ghi chép số lươn chết theo ngày trong hai tuần đầu. Lứa sau, dựa trên ghi chép đó, bạn tăng hay giữ số lượng.
Hai sai lầm hay gặp là mua nhiều vì "lươn rẻ đang mùa" và mua lươn nhiều cỡ cho đủ số. Một sai lầm thứ ba là mua lươn trước khi bể sẵn sàng rồi giữ tạm trong xô, thau vài ngày; lươn giữ tạm như vậy thường yếu đi rõ rệt. Lươn rẻ đang mùa có thể là lươn gom nhiều ngày, lươn nhiều cỡ thì dễ cắn nhau. Mua ít, mua đều, mua ở nơi hỏi lại được là ba điều đáng giữ.
Ghi chép của lứa đầu nên có ít nhất: ngày mua, nơi mua, số con, cỡ ước chừng, số con chết theo từng ngày trong hai tuần đầu, lươn bắt đầu ăn vào ngày thứ mấy. Chỉ một trang giấy, nhưng lứa sau bạn sẽ không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Lươn giống bắt đồng có nuôi được không?
Nuôi được, và nhiều người nuôi lươn lâu năm vẫn dùng lươn đồng. Nhưng lươn đồng cần thời gian tập ăn thức ăn nuôi, dễ hao hụt ở giai đoạn đầu, và chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào cách bắt. Người mới nên mua ít, chọn kỹ, hoặc tìm lươn ương nhân tạo nếu có nguồn.
Làm sao biết lươn bị câu?
Lươn bị câu thường có vết thương ở miệng hoặc hàm, có khi lưỡi câu còn mắc bên trong. Xem kỹ vùng miệng khi chọn. Nếu nhiều con trong lô có vết thương ở miệng, nên bỏ qua lô đó, vì lươn bị thương miệng khó ăn và dễ chết sau vài ngày.
Có nên mua lươn giống qua mạng gửi xe không?
Có thể, nhưng rủi ro cao hơn mua tận nơi vì bạn không xem được lươn trước. Hỏi kỹ nguồn lươn, cách đóng gói, giờ gửi và giờ tới; nhận ngay khi xe tới, quay video lúc mở thùng. Với lứa đầu, mua tận nơi vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Lươn có cần kiểm dịch không?
Với lượng nhỏ mua trong cùng địa phương, người mua lẻ thường không phải lo giấy tờ. Với lượng lớn hoặc vận chuyển giữa các tỉnh, việc kiểm dịch có thể được đặt ra theo quy định về thú y thủy sản. Hãy hỏi người bán và cơ quan chuyên ngành ở địa phương để biết quy định hiện hành.
Lươn mua về không ăn thì làm gì?
Lươn đồng thường cần thời gian làm quen với thức ăn mới. Hỏi người bán đang cho lươn ăn gì, thử dùng loại thức ăn đó trước. Nếu lươn bỏ ăn kéo dài và có dấu hiệu bất thường trên da, hỏi cán bộ thú y thủy sản thay vì tự dùng thuốc.
Mua lươn mùa nào thì dễ có hàng tốt?
Lươn đồng có nhiều vào một số thời điểm trong năm tuỳ vùng, thường gắn với mùa mưa và mùa nước. Lươn ương nhân tạo phụ thuộc lịch sản xuất của cơ sở. Hỏi người nuôi lươn quanh vùng về thời điểm họ thường mua giống và thời điểm hàng ít, giá cao, chất lượng thất thường.