Nếu mua lúa, ngô, đậu giống sớm trước thời vụ, cất bao giống đúng cách gồm năm việc: kê cao khỏi nền, đặt chỗ khô mát, xa tường ẩm và mái nóng, chống chuột và côn trùng, để xa phân bón, thuốc, xăng dầu, và kiểm định kỳ. Hạt giống là hạt sống; nóng và ẩm làm hạt mất sức nảy mầm nhanh, dù hạn trên bao còn dài. Nếu nhà không có chỗ cất tốt, mua sát vụ thường an toàn hơn mua sớm.
Nhiều hộ mua giống sớm vì sợ đại lý hết hàng, để được giá tốt đầu mùa, hoặc vì nhà xa đại lý, đi lại không tiện. Đó là lý do chính đáng. Bài này giúp những hộ đó giữ được chất lượng hạt từ lúc mua tới lúc mở bao. Việc ngâm ủ, xử lý hạt trước khi gieo thuộc kỹ thuật gieo, không bàn ở đây.
Vì sao hạt giống hỏng trong nhà dù bao còn kín
Hạt giống khô vẫn hô hấp, chậm thôi, và tốc độ này tăng lên rõ khi nhiệt độ và độ ẩm cao. Trong ngành hạt giống có những quy tắc kinh nghiệm nổi tiếng, thường gắn với tên nhà nghiên cứu hạt giống người Mỹ James Harrington, nói rằng trong một khoảng nhất định, giảm độ ẩm hạt hoặc giảm nhiệt độ kho đều kéo dài tuổi thọ hạt rõ rệt, và hai yếu tố cộng hưởng nhau. Đó là quy tắc gần đúng, không đúng cho mọi loại hạt. Người nông dân không cần nhớ con số, chỉ cần nhớ nguyên lý: khô và mát thì hạt sống lâu, ẩm và nóng thì hạt già nhanh.
Bao giống kín không hoàn toàn chặn được ẩm. Bao dệt, bao giấy cho hơi nước đi qua chậm; bao đặt trên nền đất, sát tường ẩm hút ẩm dần. Mùa nồm ở phía Bắc, mùa mưa ở phía Nam, độ ẩm không khí cao kéo dài là lúc hạt trong bao dễ hút ẩm nhất. Ngược lại, kho mái tôn hầm hơi nóng buổi chiều mùa hè làm hạt bị "nấu" từ từ.
Ngoài ra là sinh vật: chuột cắn bao, ăn hạt, để lại chất thải; mọt và các côn trùng kho đục hạt, ăn phôi; nấm mốc phát triển ở chỗ ẩm. Một bao giống có thể bị phá từ bên trong mà nhìn ngoài vẫn nguyên vẹn, cho tới khi mở ra.
Chọn chỗ cất trong nhà: tiêu chí đơn giản
Không chạm nền, không sát tường. Kê bao trên pallet gỗ, giá, kệ, cách nền và cách tường một khoảng. Nền đất, nền xi măng mát nhưng hút ẩm lên bao; tường ngoài nhà có thể ẩm theo mưa.
Tránh mái tôn trực tiếp, tránh gần bếp. Gian kho mái tôn không trần, gian bếp, gác ngay trên bếp lửa đang dùng thường nóng. Gian trong nhà có mái ngói, có trần, thoáng là lựa chọn tốt hơn.
Tránh nơi dột, nơi nước có thể tràn vào. Kiểm mái trước mùa mưa. Ở vùng hay ngập, đặt bao lên cao hơn mức nước từng ngập.
Xa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu. Phân bón hút ẩm và có thể toả hơi; thuốc và xăng dầu có hơi độc, có thể hại phôi hạt, và nguy cơ đổ tràn lên bao giống. Hạt giống đã xử lý thuốc cũng nên tách khỏi lương thực, thức ăn chăn nuôi.
Ngoài tầm tay trẻ em, vật nuôi. Đặc biệt với hạt bọc thuốc màu sặc sỡ mà trẻ có thể tò mò, gà vịt có thể mổ.
Dễ quan sát. Chỗ cất phải thấy được, kiểm được thường xuyên, không bị chất đồ đạc che kín. Bao giống bị vùi sau đống bao phân, đồ đạc thường chỉ được nhìn tới đúng ngày gieo, khi đã quá muộn để xử lý nếu có vấn đề.
Chống chuột, mọt, ẩm: cách làm hợp với nông hộ
Không cần kho chuyên dụng, nông hộ vẫn có nhiều cách giữ giống an toàn với vật dụng có sẵn.
| Mối lo | Cách làm nông hộ dùng được | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chuột | Thùng phuy, thùng tôn có nắp kín; chum vại có nắp; treo bao lên cao trên dây có chắn chuột | Bao giống dệt nằm trên nền là món dễ cho chuột |
| Mọt, côn trùng kho | Hạt khô, chứa kín; kiểm định kỳ, phát hiện sớm thì tách bao | Không tự trộn thuốc diệt côn trùng vào hạt khi không có hướng dẫn; hỏi cán bộ bảo vệ thực vật |
| Ẩm | Kê cao, thoáng; đựng trong thùng kín sau khi chắc hạt đã khô; tránh mở bao lúc trời nồm | Không đựng kín hạt còn ẩm, sẽ hấp hơi, mốc nhanh hơn |
| Nóng | Chọn gian mát, có trần; tránh mái tôn, sát bếp | Không phơi lại hạt giống dưới nắng gắt trưa hè trên nền xi măng |
| Lẫn bao, nhầm bao | Ghi tên giống, ngày mua, số lô lên từng bao, xếp riêng từng loại | Hạt bọc thuốc tách khỏi lương thực |
Với hạt giống số lượng nhỏ như đậu, vừng, ngô ngọt, can nhựa, lọ thuỷ tinh, túi kéo khoá dày là đồ đựng rất tốt, miễn hạt đã khô. Cho thêm một túi nhỏ chất hút ẩm loại dùng cho thực phẩm hoặc một nắm gạo rang khô trong túi vải nhỏ để hút bớt ẩm là cách nhiều người làm; cách này giúp thêm chứ không thay được việc chọn chỗ khô mát.
Thử hạt đủ khô chưa bằng lọ muối
Trước khi đựng kín hạt giống vào thùng, can, lọ, câu hỏi là hạt đã đủ khô chưa, vì đựng kín hạt còn ẩm là tự tạo lò ủ mốc. Nông hộ không có máy đo độ ẩm có thể dùng một phép thử đơn giản mà các chương trình hỗ trợ hạt giống cho nông dân từng giới thiệu: cho một nắm hạt và một thìa muối hạt thật khô vào một lọ thuỷ tinh khô, đậy kín, lắc đều, để khoảng nửa ngày tới một ngày ở nhiệt độ phòng, thỉnh thoảng lắc.
Nếu muối vẫn tơi, chảy tự do, không bám vào thành lọ, hạt nhiều khả năng đã đủ khô để cất kín. Nếu muối vón cục, dính thành lọ, hạt còn ẩm, cần làm khô thêm theo hướng dẫn của đại lý hoặc khuyến nông trước khi đựng kín. Phép thử này chỉ cho câu trả lời có hay không, không cho con số, và muối phải thật khô ngay từ đầu, nên rang hoặc phơi muối trước. Làm phép thử trên hạt lấy từ giữa bao, không chỉ lớp trên; hạt lấy xong thì bỏ đi, không đổ lại vào bao.
Kiểm bao giống định kỳ trong thời gian chờ
Mỗi vài tuần, hoặc sau những đợt mưa dài, nồm ẩm, dành vài phút kiểm:
- Nhìn bao: có lỗ chuột cắn, vết ố nước, mốc ngoài bao không.
- Sờ bao: có chỗ nào ẩm, ấm bất thường không. Hạt hấp hơi thường ấm hơn xung quanh.
- Ngửi miệng bao, nếu có thể mở và buộc lại: mùi mốc, mùi chua là dấu hiệu xấu.
- Nhìn hạt lớp trên: có mọt bò, bột, hạt có lỗ không.
- Kiểm khu vực xung quanh: dấu chuột, phân chuột, nước đọng, mái dột.
- Nếu phát hiện vấn đề, tách ngay bao đó ra khỏi các bao khác, chụp ảnh, xử lý sớm.
Nếu thời gian chờ dài hơn dự kiến, ví dụ lịch gieo lùi vì thời tiết, cân nhắc thử nảy mầm một mẫu nhỏ trước khi gieo để biết hạt còn đủ sức không. Kết quả này giúp bạn quyết định tăng lượng gieo, đổi lô hay mua mới.
Ghi lại mỗi lần kiểm vào một tờ giấy dán cạnh chỗ cất: ngày kiểm, tình trạng, việc đã làm. Nếu sau này lô giống mọc kém và cần trao đổi với đại lý, tờ ghi này cho thấy bạn đã cất giữ cẩn thận, và giúp hai bên tập trung tìm nguyên nhân thay vì nghi ngờ nhau.
Vùng hay ngập, vùng nồm ẩm: thêm vài việc
Ở vùng thấp hay ngập theo mùa, rủi ro lớn nhất với bao giống là nước. Lũ về nhanh trong đêm, bao giống đặt dưới nền nhà là mất trắng. Nếu mua giống trước mùa lũ, đặt bao ở chỗ cao nhất có thể: gác xép, kệ cao, tầng trên. Biết mức nước từng ngập trong nhà, đặt bao cao hơn mức đó một khoảng an toàn. Đựng bao trong thùng nhựa có nắp hoặc bọc thêm một lớp bao ni lông ngoài khi có cảnh báo lũ giúp giảm thiệt hại khi nước tạt, mưa hắt.
Ở phía Bắc, mùa nồm với độ ẩm không khí rất cao, tường và nền nhà đọng nước. Đây là lúc hạt giống dễ hút ẩm nhất, đặc biệt bao để gần tường, gần nền. Trong những ngày nồm, đóng cửa gian cất giống, không mở bao, không phơi hạt; chờ trời hanh khô mới kiểm bao. Gian có quạt, có máy hút ẩm thì càng tốt, nhưng không phải nhà nào cũng có.
Ở vùng ven biển, gió mặn, hơi muối cũng làm bao bì nhanh hỏng, đồ kim loại gỉ. Thùng tôn đựng giống cần được kiểm gỉ, nắp kín.
Ở cả ba vùng, nguyên tắc chung là mua giống càng gần lúc gieo càng tốt, trừ khi có lý do chính đáng; và nếu đã mua sớm, ưu tiên chỗ cất cao, kín, khô.
Mua sớm hay mua sát vụ: quyết định theo chỗ cất
Mua sớm có lợi: chọn được giống, lô theo ý, tránh đầu vụ khan hàng, có khi giá tốt. Mua sát vụ có lợi: hạt nằm ở kho của đại lý, nơi có thể có điều kiện cất tốt hơn trong nhà, và bạn nhận hạt ở trạng thái mới nhất. Lựa chọn hợp lý phụ thuộc vào chỗ cất trong nhà và loại hạt.
Với lúa giống, nếu nhà có chỗ khô mát, kê cao, chống chuột tốt, mua sớm vài tuần thường không sao. Với đậu tương, lạc nhân bóc sẵn, ngô ngọt, hạt khó giữ sức nảy mầm, nên mua càng sát ngày gieo càng tốt, trừ khi có chỗ cất thật tốt. Nếu nhà chỉ có gian kho mái tôn, nền đất, chuột nhiều, mua sát vụ gần như luôn là lựa chọn an toàn hơn.
Một cách trung gian là đặt hàng sớm với đại lý, chọn giống, chốt lô, thậm chí đặt cọc, nhưng nhận hàng sát vụ. Nhiều đại lý chấp nhận cách này cho khách quen. Cách này giữ được lợi thế chọn hàng mà không phải tự cất giữ lâu. Nếu đặt cọc, ghi giấy rõ giống, lô, số lượng, ngày nhận.
Giống thừa sau vụ: giữ, đổi hay bỏ
Sau vụ gieo, nếu còn thừa bao giống, câu hỏi là có nên giữ sang vụ sau không. Với bao chưa mở, hạn còn dài, có chỗ cất tốt, có thể giữ, nhưng nên thử nảy mầm trước khi dùng. Với bao đã mở, hạt đậu, lạc, ngô ngọt, khả năng giữ qua mùa nóng ẩm thấp; cân nhắc dùng ngay cho một phần ruộng khác hoặc chia sẻ cho hàng xóm cùng giống đang cần.
Một số đại lý nhận lại bao chưa mở trong thời gian ngắn sau khi bán. Hỏi trước khi mua, như đã nói trong bài tính lượng giống. Hạt giống đã xử lý thuốc không được dùng làm lương thực hay thức ăn chăn nuôi; nếu phải bỏ, hỏi địa phương về cách xử lý, không đổ ra vườn, ao.
Cuối cùng, ghi lại lượng thừa của mỗi vụ. Sau vài vụ, bạn sẽ biết mình thường mua dư bao nhiêu, và điều chỉnh lần mua sau cho khớp. Mua đúng lượng là cách cất giữ tốt nhất.
Nếu hàng xóm cùng giống đang thiếu, chia lại bao thừa cho họ là cách dùng tốt nhất, miễn hai bên biết rõ hạt đã mở bao từ khi nào, cất ở đâu. Ghi lại lô và ngày mở lên túi chia, để người nhận còn biết mà thử nảy mầm khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Phơi lại lúa giống trước khi cất có tốt không?
Nếu hạt đã khô theo tiêu chuẩn hạt giống khi mua, phơi lại thường không cần, và phơi dưới nắng gắt trưa hè trên nền xi măng có thể làm nóng hạt quá mức, hại phôi. Nếu hạt bị ẩm, nên hỏi đại lý hoặc cán bộ nông nghiệp cách xử lý phù hợp.
Có nên đựng hạt giống trong túi ni lông kín?
Túi kín chặn ẩm từ bên ngoài, nhưng nếu hạt bên trong còn ẩm, túi kín làm hạt hấp hơi, mốc nhanh. Chỉ đựng kín khi chắc chắn hạt đã khô. Với bao lớn, kê cao, thoáng thường an toàn hơn.
Cất hạt giống trong tủ lạnh được không?
Với lượng nhỏ như gói hạt rau, hạt ngô ngọt, đậu, cất trong hộp kín ở ngăn mát có thể giúp giữ sức nảy mầm lâu hơn, miễn hạt khô và hộp kín để không hút ẩm. Khi lấy ra, để hộp về nhiệt độ phòng trước khi mở để hơi nước không đọng trên hạt. Không áp dụng được với bao lớn.
Bao giống bị chuột cắn một lỗ có dùng được không?
Phần hạt còn lại có thể dùng nếu không bị ẩm, không bị chất thải của chuột làm bẩn nhiều. Loại bỏ hạt quanh chỗ cắn, đeo găng khi xử lý, rửa tay sạch. Chất thải chuột có thể mang mầm bệnh cho người, nên cẩn thận.
Hạn dùng trên bao còn, có chắc hạt còn tốt?
Hạn dùng là cam kết khi hạt được cất trong điều kiện phù hợp. Nếu cất nóng ẩm lâu, hạt có thể mất sức trước hạn. Thử nảy mầm một mẫu nhỏ là cách kiểm thực tế nhất.
Mua giống sớm có được đại lý cất giữ hộ không?
Một số đại lý nhận giữ hàng cho khách đã thanh toán hoặc đặt cọc, giao khi tới vụ. Hỏi rõ ai chịu trách nhiệm nếu hàng hỏng trong thời gian giữ, ghi giấy nhận giữ có tên giống, lô, số lượng.