Nguyên tắc chung khi cất củ giống là giữ củ sống nhưng "ngủ yên": khô vỏ, thoáng khí, không đọng nước, tránh nắng trực tiếp, kiểm thường xuyên để loại củ hỏng; riêng nhiệt độ và ánh sáng thì mỗi nhóm củ một kiểu. Nhóm hành tỏi ưa khô mát, nhóm gừng nghệ và khoai môn sợ lạnh, khoai tây giống lại cần ánh sáng tán xạ.
Người trồng vườn nhà ít khi có kho riêng, nên củ giống thường bị cất chung với củ ăn trong bếp, hoặc nhét vào tủ lạnh, rồi thối hàng loạt trước ngày trồng. Bài này gom cách cất theo nhóm củ, dụng cụ đơn giản có sẵn trong nhà, lịch kiểm, và cách nhận ra củ đang hỏng để cứu phần còn lại.
Vì sao củ giống hỏng khi cất
Củ giống là mô sống. Nó vẫn thở, vẫn tiêu hao dự trữ, vẫn toả hơi nước. Trong túi kín hay đống dày, hơi nước đọng lại trên vỏ, nhiệt độ trong đống tăng lên, tạo điều kiện lý tưởng cho nấm mốc và vi khuẩn thối. Chỉ một củ hỏng giữa đống cũng đủ làm thối lan cả mảng xung quanh trong vài ngày nóng ẩm.
Nguyên nhân thứ hai là nhiệt độ không hợp. Cây nhiệt đới như gừng, nghệ, khoai môn chịu lạnh kém; để tủ lạnh, mô củ bị tổn thương, lúc lấy ra thì thâm, nhũn. Ngược lại, chỗ quá ấm làm củ nhóm hành tỏi, khoai tây mọc mầm sớm, mầm vươn dài trắng yếu, tiêu hao dự trữ trước khi tới vụ.
Ánh sáng cũng là một yếu tố: nắng chiếu thẳng làm vỏ củ nóng, khô nứt, khoai tây xanh vỏ nhanh, hành tỏi mất nước. Chỗ cất lý tưởng của hầu hết củ giống là chỗ râm, không phải chỗ tối om ẩm thấp.
Nguyên nhân thứ ba là cất củ không sạch ngay từ đầu: củ mang bệnh, củ trầy dập, củ còn ướt. Cất cẩn thận đến đâu cũng không cứu được củ đã bệnh, nên bước chọn loại trước khi cất quan trọng như chính chỗ cất.
Điều kiện cất theo từng nhóm củ
Bảng dưới là nguyên tắc chung cho hộ gia đình, không phải thông số kho lạnh chuyên nghiệp. Mỗi giống, mỗi vùng có thể khác; khi nghi ngờ, hỏi người bán hoặc người trồng lâu năm ở địa phương.
| Nhóm củ | Nhiệt độ | Độ ẩm, thoáng khí | Ánh sáng |
|---|---|---|---|
| Tỏi, hành tím | Mát, tránh nóng; không tủ lạnh ra vào | Khô, rất thoáng; treo chùm hoặc rổ thưa | Tối hoặc sáng nhẹ, không nắng |
| Khoai tây giống | Mát | Thoáng, không đọng nước | Ánh sáng tán xạ để mầm ngắn mập |
| Gừng, nghệ, riềng | Nhiệt độ phòng, tránh lạnh | Thoáng, không quá khô làm teo; có thể vùi cát khô | Tối hoặc sáng nhẹ |
| Khoai môn, khoai sọ, củ từ | Nhiệt độ phòng, tránh lạnh | Khô thoáng, xếp một lớp hoặc vùi cát, tro khô | Tối |
| Củ khoai lang để ươm | Nhiệt độ phòng, tránh lạnh | Thoáng, không ẩm đọng | Tối hoặc sáng nhẹ |
| Ngó sen, hom, dây | Không cất lâu | Giữ ẩm | Trồng trong vài ngày |
Cột nhiệt độ cố ý không ghi con số: nhà thường không đo được chính xác, và con số chuyên môn cho từng loài nên hỏi cơ sở giống. Điều người trồng lẻ làm được là chọn chỗ mát nhất, thoáng nhất trong nhà, tránh xa bếp, tránh nắng chiều chiếu vào.
Dụng cụ cất củ giống có sẵn trong nhà
Không cần mua thiết bị riêng. Những thứ dưới đây phần lớn nhà nào cũng có, chỉ cần dùng đúng.
- Rổ thưa, nong, nia: trải củ một lớp, thoáng hai mặt. Hợp với hành, tỏi, khoai tây giống.
- Túi lưới: treo lên chỗ thoáng, hợp với tỏi, hành, củ nhỏ.
- Khay trứng giấy: đặt từng củ khoai tây giống đứng, mầm hướng lên, không chạm nhau.
- Thùng giấy có đục lỗ: xếp một lớp, độn giấy khô giữa các lớp nếu phải xếp hai lớp.
- Cát khô, trấu khô, tro bếp nguội khô: vùi nhẹ khoai môn, gừng để giữ độ ẩm vừa phải, tránh teo.
- Giàn, kệ gỗ cao: tránh nền đất ẩm, tránh chuột.
- Tránh: túi ni lông kín, thùng nhựa đậy kín, chậu nhựa không lỗ, gầm bếp nóng, chỗ máy giặt ẩm.
Ghi nhãn cho từng rổ, từng túi: tên củ, ngày mua hoặc ngày đào, nguồn. Cất nhiều loại cùng lúc thì nhãn giúp bạn khỏi nhầm, và biết lô nào cất lâu nhất cần trồng trước.
Cất củ giống ở căn hộ chung cư, nhà phố
Người trồng rau sân thượng, ban công ở thành phố thường không có gác, không có kho. Chỗ cất củ giống phải tìm trong căn hộ: tủ âm tường, gầm giường, góc hành lang, ban công có mái che. Mỗi chỗ có ưu nhược điểm riêng. Tủ kín thì tối nhưng bí, dễ đọng ẩm. Ban công có mái thì thoáng nhưng có thể nóng vào chiều. Gầm cầu thang, góc nhà ít nắng thường là lựa chọn tạm ổn.
Mẹo đơn giản là dùng rổ thưa hoặc túi lưới treo ở chỗ gió đối lưu, tránh sát tường nóng hướng tây, tránh gần máy giặt, nhà tắm, bếp. Với lượng nhỏ vài trăm gram tỏi, vài củ gừng, khay trứng giấy đặt trên nóc tủ quần áo cũng là chỗ khá khô và mát trong nhiều căn hộ.
Ở chung cư, ánh sáng tán xạ cho khoai tây giống có thể lấy từ cửa sổ có rèm mỏng, không nắng chiếu thẳng. Điều quan trọng nhất vẫn là kiểm thường xuyên, vì chỗ cất trong căn hộ thay đổi nhiệt độ theo mùa nhiều hơn bạn nghĩ.
Lịch kiểm củ giống trong lúc cất
Củ giống cất lâu cần được nhìn thường xuyên. Một lịch đơn giản giúp bạn không quên.
- Ngày đầu: trải củ ra, loại củ dập, thối, mốc; hong khô vỏ ở chỗ râm thoáng nếu củ còn ẩm.
- Tuần đầu: kiểm hai ba ngày một lần, vì củ yếu thường lộ ra sớm.
- Từ tuần thứ hai: kiểm mỗi tuần một lần; lật củ, nhìn đáy rổ, ngửi mùi.
- Thấy củ mềm, mốc, mùi chua: bỏ ngay, kiểm kỹ những củ chạm vào nó.
- Thấy nhiều củ nhú mầm dài khi chưa tới vụ: chuyển chỗ mát hơn, hoặc tính trồng sớm phần đó.
- Trước ngày trồng một tuần: chọn lọc lần cuối, để riêng củ đẹp nhất cho vụ.
Ghi vào sổ hoặc điện thoại số củ bỏ đi mỗi lần kiểm. Nếu một lô hao nhanh hơn lô khác dù cất cùng chỗ, đó là thông tin về chất lượng nguồn giống đáng nhớ cho vụ sau.
Tự để giống từ vụ nhà: chọn củ trước khi cất
Nhiều nhà tự để giống từ vụ trước: tỏi, hành, gừng, khoai môn. Cách này tiết kiệm và giữ được giống quen đất. Nhưng chất lượng củ cất phụ thuộc vào việc chọn từ lúc thu hoạch. Hãy đánh dấu những khóm, những cây khoẻ nhất từ trước khi đào, chọn củ từ các khóm đó, tránh lấy củ từ chỗ cây bị bệnh, còi, vàng lá.
Củ để giống cần đủ già, được hong khô vỏ, phơi đúng cách theo từng loài trước khi cất. Đào lúc đất quá ướt, củ dính bùn, vỏ trầy nhiều là điều kiện xấu. Củ để giống không rửa; đất bám để khô rồi phủi nhẹ.
Sau vài vụ tự để giống, nếu thấy củ nhỏ đi, bệnh nhiều lên, hãy nghĩ tới việc thay một phần giống từ nguồn sạch, nhất là với khoai tây và gừng. Một cách cân bằng là mỗi vụ mua mới một phần nhỏ từ nguồn tin cậy, trồng riêng, so với giống nhà; nếu giống mua cho kết quả tốt hơn rõ rệt, chuyển dần sang giống đó.
Chuột, mọt, kiến: bảo vệ củ giống khi cất
Củ giống cất lâu là nguồn thức ăn hấp dẫn với chuột, mọt và một số côn trùng. Chuột gặm khoai lang, khoai tây, củ từ; vết gặm vừa làm mất củ vừa mở đường cho thối. Mọt và sâu kho có thể đục vào củ khô. Kiến làm tổ trong rổ củ ấm.
Cách đơn giản nhất là đặt củ trên giàn, kệ cao, chân kệ cách xa tường; dùng rổ, giỏ có nắp lưới hoặc phủ lưới mịn bên trên để chuột không vào được mà vẫn thoáng. Không cất củ giống chung chỗ với lúa, gạo, thức ăn chăn nuôi, nơi chuột hay lui tới. Giữ chỗ cất sạch, không để vỏ củ, củ hỏng vương vãi.
Tránh rắc thuốc diệt chuột, thuốc diệt côn trùng trực tiếp lên củ giống, nhất là ở nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi; củ có thể bị nhầm với củ ăn, và thuốc dính vào củ không ai biết. Nếu chuột, mọt quá nhiều, hãy hỏi cách xử lý an toàn với người có chuyên môn ở địa phương.
Những hiểu lầm khi cất củ giống
"Kín gió thì củ giữ được lâu." Củ cần thở. Bọc kín làm hơi nước đọng, sinh thối. Thoáng khí quan trọng hơn kín gió.
"Lạnh là tốt cho mọi loại củ." Nhóm gừng, khoai môn, khoai lang chịu lạnh kém. Lạnh làm hỏng mô, lấy ra là thâm nhũn.
"Củ nhăn là hỏng." Nhăn nhẹ do mất nước không có nghĩa củ chết. Củ còn chắc, mầm còn sống vẫn trồng được. Hỏng là khi mềm, nhũn, mốc, mùi chua.
"Chất đống cho gọn, củ ở dưới vẫn ổn." Đáy đống là chỗ bí và nóng nhất, củ thối thường bắt đầu từ đó rồi lan lên. Xếp một lớp, hoặc nhiều lớp có độn giấy khô và lật định kỳ, an toàn hơn nhiều so với một đống cao.
"Mầm nhú là phải trồng ngay, không thì hỏng." Mầm ngắn, mập là dấu hiệu củ sẵn sàng, không phải sắp chết. Nếu chưa tới vụ, chuyển chỗ mát hơn để mầm chậm lại; chỉ khi mầm vươn dài trắng yếu thì củ mới đang hao vốn nhanh.
"Rắc vôi, tro lên củ là trị được mọi loại thối." Tro, vôi bột khô có thể giúp hút ẩm bề mặt, nhưng không cứu được củ đã mang bệnh từ ruộng. Chọn củ sạch và giữ thoáng mới là phần chính.
Khi lô củ giống hỏng nhiều trong lúc cất: lỗi ở đâu
Không phải lúc nào cũng dễ biết củ hỏng do nguồn giống hay do cách cất. Một vài dấu hiệu giúp phân biệt: nếu củ hỏng ngay trong những ngày đầu, nhiều củ có cùng kiểu thối từ bên trong ra, hoặc mặt cắt có vòng thâm, thì lỗi nghiêng về củ mang bệnh từ ruộng. Nếu củ hỏng dần sau nhiều tuần, chủ yếu thối từ chỗ chạm nhau, chỗ đáy đống, thì lỗi nghiêng về chỗ cất ẩm, bí.
Giữ vài củ đối chứng từ lô mua, cất ở một chỗ khác thoáng hơn, sẽ giúp bạn có câu trả lời rõ hơn. Khi trao đổi với người bán, ảnh chụp lúc nhận hàng, ngày mua, chỗ cất và tình trạng củ đối chứng là những bằng chứng hữu ích.
Nếu nghi ngờ củ giống mang bệnh lạ, không nên vứt bừa ra vườn hay trộn vào phân ủ; gom lại, xử lý riêng, và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông ở xã, tỉnh khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cất củ giống trong tủ lạnh không?
Với gừng, nghệ, khoai môn, khoai lang thì không, vì chúng chịu lạnh kém. Với tỏi, hành, khoai tây, tủ lạnh gia đình ẩm và hay mở ra vào nên dễ đọng nước; người trồng lẻ thường cất ở chỗ khô thoáng mát trong nhà an toàn hơn.
Củ giống mọc mầm sớm trước vụ phải làm sao?
Chuyển chỗ cất mát hơn, thoáng hơn, tránh ấm. Khoai tây thì để chỗ có ánh sáng tán xạ để mầm ngắn lại. Nếu mầm quá dài và còn lâu mới tới vụ, có thể trồng sớm phần đó lấy lá, hoặc trồng trong thùng ở chỗ hợp.
Củ giống cất được bao lâu?
Tuỳ loài, giống và điều kiện cất; có loại giữ được vài tháng, có loại chỉ vài tuần. Người mua lẻ nên mua gần vụ, hỏi người bán lô đã cất bao lâu, và trồng sớm khi củ đã sẵn sàng.
Cất củ giống chung với củ ăn có sao không?
Nên để riêng. Củ ăn mua về có thể mang bệnh, có thể là củ khoai tây đã xanh vỏ không được ăn lẫn vào. Để riêng, ghi nhãn rõ giúp tránh nhầm, nhất là nhà có trẻ nhỏ hoặc người già.
Cất củ giống trên gác bếp như ông bà ngày xưa có được không?
Gác bếp khô, thoáng và khói có thể giúp hạn chế mốc mọt, nên đây là cách truyền thống hợp với một số loại hạt, củ. Nhưng chỗ quá nóng ngay trên bếp có thể làm củ khô teo hoặc mầm mọc sớm. Đặt ở phần gác xa lửa và kiểm thường xuyên.