Trước khi mua cây ăn trái cho nhà phố, sân thượng hay sân hẹp, nên đo năm thứ ở chỗ định đặt: số giờ nắng trực tiếp, gió, sức chịu của sàn, lối mang cây vào và khoảng cách tới tường, ống nước, nhà bên. Có năm con số này trong tay, bạn sẽ biết nên mua loài nào, cây cỡ nào, chậu bao lớn, và loại được hẳn những cây đẹp ở chợ nhưng không sống nổi ở nhà mình.
Người mua lẻ thường làm ngược lại: thấy cây đẹp thì mua, mang về mới tìm chỗ đặt. Cây ăn trái đặt sai chỗ không chết ngay, nhưng còi dần, không ra trái, hoặc lớn lên gây phiền cho nhà và hàng xóm. Bài này là danh sách đo và cách quy từng kết quả đo thành quyết định khi đứng trước quầy cây; kỹ thuật trồng, bón, chăm thì thuộc các tài liệu chuyên khác.
Nắng: đo số giờ, đừng đoán
Phần lớn cây ăn trái cần nhiều nắng trực tiếp để ra hoa, đậu trái. Một chỗ "sáng sủa" theo cảm giác của người có thể vẫn thiếu nắng với cây. Cách đo đơn giản là chọn một ngày nắng, cứ mỗi giờ ra xem chỗ định đặt có nắng chiếu thẳng vào không, ghi lại. Cuối ngày, cộng số giờ có nắng trực tiếp. Làm vào hai mùa khác nhau càng tốt, vì góc nắng mùa đông và mùa hè khác nhau nhiều, nhất là ở phía Bắc.
Kết quả đo chia thành ba nhóm thô. Chỗ có nắng trực tiếp phần lớn ngày, từ sáng tới đầu chiều, hợp với đa số cây ăn trái. Chỗ chỉ có nắng nửa buổi, sáng hoặc chiều, hợp với các loài chịu bóng một phần hơn, và cây sẽ ra ít trái hơn. Chỗ chỉ có ánh sáng tán xạ, không có nắng chiếu thẳng, gần như không hợp cây ăn trái; nếu muốn có cây xanh ở đó, nên chọn loại cây khác.
Cũng cần để ý nắng hắt: sân thượng lát gạch, tường sơn trắng, mái tôn bên cạnh phản xạ nắng và nhiệt, làm chỗ đặt nóng hơn nhiều so với đo bằng giờ nắng. Cây đặt sát tường hướng tây trên sân thượng có thể bị cháy lá vào buổi chiều dù tổng số giờ nắng không nhiều. Ghi chú thêm điều này vào phần đo.
Khi ra chợ cây, mang theo kết quả và nói với người bán bằng mô tả cụ thể, ví dụ "chỗ đặt có nắng từ sáng tới khoảng trưa, chiều bị nhà bên che", thay vì chỉ nói "chỗ nhà em sáng lắm". Người bán có kinh nghiệm sẽ gợi ý loài hợp hơn là gợi ý cây đắt nhất.
Gió và độ cao: sân thượng khác sân đất
Gió trên cao mạnh và khô hơn. Sân thượng nhà ba bốn tầng trở lên thường có gió mạnh hơn mặt đất, nhất là ở góc nhà, khe giữa hai nhà cao. Gió làm lá mất nước nhanh, cành non gãy, hoa trái rụng. Đứng ở chỗ định đặt vào buổi chiều, quan sát lá cây sẵn có, quần áo phơi, để đoán sức gió.
Mùa bão, chậu cây lớn trên cao là vật nguy hiểm. Ở những vùng hay có bão, cây ăn trái trên sân thượng phải được neo, hạ thấp hoặc đưa vào chỗ khuất khi có bão. Chậu cây nặng đổ từ trên cao có thể gây tai nạn. Chọn cây và chậu sao cho bạn có thể xoay xở được trong mùa bão.
Cây có tán rộng, lá to chịu gió kém hơn. Những loài lá to, tán dày như mít, bơ, xoài đón gió nhiều; trên sân thượng lộng gió, cây dễ xơ xác. Các loài tán gọn, lá nhỏ chịu gió tốt hơn.
Ban công hẹp ít gió nhưng ít nắng. Ban công có mái che phía trên, hai bên tường thường kín gió, nhưng nắng chỉ chiếu vào một khoảng thời gian ngắn trong ngày. Đo nắng ở ban công thường cho kết quả thấp hơn mong đợi.
Sức chịu của sàn: chậu cây nặng hơn bạn nghĩ
Chậu cây ăn trái đầy đất ẩm rất nặng, và cây càng lớn thì chậu càng phải to. Bảng dưới là ví dụ giả định để thấy thứ tự độ lớn, không phải số đo cho một chậu cụ thể; khối lượng thật tuỳ loại đất, độ ẩm, chất liệu chậu.
| Cỡ chậu (ví dụ giả định) | Thể tích đất xấp xỉ | Khối lượng chậu đầy đất ẩm (ví dụ giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chậu nhỏ, đường kính khoảng 40 cm | vài chục lít | vài chục kg | Hợp cây chanh, quất nhỏ; một người xê dịch được |
| Chậu vừa, đường kính khoảng 60 cm | khoảng một trăm lít | trên một trăm kg | Cần hai người hoặc kê bánh xe để dời |
| Thùng lớn, bồn xây | vài trăm lít trở lên | vài trăm kg tới hơn | Nên hỏi người có chuyên môn kết cấu trước khi đặt trên sàn mái |
| Nhiều chậu đặt sát nhau | cộng dồn | cộng dồn, cộng thêm nước tưới | Tải tập trung một góc sàn là điều cần tránh |
Sàn mái của nhà phố không phải lúc nào cũng được thiết kế để chịu những khối nặng như vậy, nhất là nhà cũ. Nếu định đặt chậu lớn hoặc nhiều chậu, nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu, hoặc ít nhất đặt chậu gần dầm, cột, không đặt giữa nhịp sàn. Cũng cần chống thấm: nước tưới chảy xuống sàn mái lâu năm gây thấm dột cho tầng dưới. Lót khay, kê chân chậu và để ý lỗ thoát nước là việc nên tính ngay khi chọn chậu.
Lối mang cây vào: đo trước để khỏi mua rồi không đưa lên được
Nhiều người mua cây đẹp, chậu to, về tới cửa mới phát hiện không đưa lên sân thượng được. Đo trước các điểm sau:
- Chiều rộng cửa, cầu thang, chiếu nghỉ. Cầu thang nhà phố hẹp và có chiếu nghỉ xoay; cây có tán rộng và chậu to rất khó xoay qua.
- Chiều cao trần ở các khúc quanh. Cây cao phải nghiêng để qua, cành dễ gãy.
- Thang máy chung cư: kích thước buồng, quy định của ban quản lý về vận chuyển cây, đất. Nhiều toà nhà yêu cầu đăng ký trước, lót sàn thang.
- Cửa ra ban công: cửa trượt, cửa lùa có ray dưới chân khó đưa chậu nặng qua.
- Đường kéo bằng dây từ dưới lên: một số nhà kéo cây lên sân thượng bằng ròng rọc từ ngoài. Cách này cần người có kinh nghiệm và phải tính an toàn cho người đi đường bên dưới.
Từ kết quả đo, bạn biết cỡ cây và cỡ chậu tối đa có thể đưa vào. Một lựa chọn thường thực tế hơn là mua cây nhỏ trong bầu, đưa lên dễ dàng, rồi trồng vào chậu lớn đã đặt sẵn tại chỗ.
Khoảng cách tới tường, ống nước, mái nhà và nhà bên
Với sân đất, cây ăn trái lớn lên có bộ rễ toả rộng và tán vươn xa. Rễ một số loài khoẻ có thể len vào khe nứt của móng, đường ống thoát nước, bể ngầm, làm hư hỏng theo thời gian. Tán cây vươn qua tường rào sang nhà bên làm lá rụng vào sân nhà người ta, trái rơi xuống mái tôn, cành chạm dây điện. Những chuyện này hay thành tranh chấp giữa hàng xóm.
Trước khi mua, đo khoảng cách từ chỗ định trồng tới tường nhà, tường rào, đường ống, bể nước, dây điện phía trên. So với kích thước cây trưởng thành mà người bán ước được. Nếu khoảng cách quá gần, chọn loài tán nhỏ, rễ ít xâm lấn, hoặc trồng trong chậu, bồn có đáy để kiểm soát rễ.
Với cây trồng trong chậu trên sân thượng, rễ không phải vấn đề lớn, nhưng tán và lá rụng vẫn là chuyện. Lá rụng trôi vào ống thoát nước mái làm tắc, nước đọng gây thấm. Đặt cây xa miệng thoát nước, hoặc có lưới chắn rác ở miệng ống, là việc nhỏ nhưng tránh được sự cố lớn.
Với nhà phố liền kề, nên nói trước với hàng xóm nếu định trồng cây lớn gần tường chung. Một câu hỏi thăm trước khi trồng dễ hơn nhiều so với cuộc nói chuyện sau khi cây đã vươn sang.
Nước tưới và thoát nước tại chỗ đặt
Thứ năm cần đo ít được nhắc tới là nước. Cây ăn trái trong chậu trên sân thượng mùa nắng có thể cần tưới mỗi ngày, có khi hai lần. Nếu vòi nước gần nhất ở tầng dưới, mỗi lần tưới là một lần xách thùng lên cầu thang; sau vài tuần, việc tưới bắt đầu bị bỏ dở, và cây chậu khô kiệt vài ngày là đủ suy. Trước khi mua, xem chỗ đặt có vòi nước gần không, có thể kéo ống tưới tới không, có cần lắp tưới nhỏ giọt hẹn giờ không.
Ngược lại là thoát nước. Sân thượng có độ dốc về phía miệng thoát; chậu đặt chắn đường nước chảy làm nước đọng sau mỗi trận mưa. Chậu không có lỗ thoát, hoặc lỗ bị bịt vì đặt sát sàn, làm rễ úng trong mùa mưa. Kiểm hướng nước chảy trên sàn sau một trận mưa, đánh dấu chỗ nước đọng, và không đặt chậu ở đó.
Với sân đất, đào thử một hố nhỏ ở chỗ định trồng, đổ đầy nước rồi xem bao lâu nước rút. Nước đọng lâu cho thấy đất bí, dễ úng; nhiều loài cây ăn trái không chịu được úng rễ. Thông tin này giúp bạn hỏi người bán loài nào chịu được, hoặc chuẩn bị cách trồng phù hợp trước khi mua.
Quy kết quả đo thành lựa chọn khi đứng trước quầy cây
Bảng dưới gợi ý cách đi từ kết quả đo tới hướng chọn. Đây là gợi ý chung; loài cụ thể hợp vùng nào nên hỏi thêm người bán và người làm vườn ở địa phương.
| Kết quả đo | Hướng chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Nắng nhiều, sân đất rộng, xa tường | Có thể chọn cây tán lớn, trồng xuống đất | Trồng quá sát nhau, quá sát nhà |
| Nắng nhiều, sân thượng, sàn chịu được chậu vừa | Cây tán gọn, chịu cắt tỉa, chịu gió; chậu vừa có khay | Cây tán lớn, lá to, chậu quá nặng |
| Nắng nửa ngày, ban công kín gió | Loài chịu bóng một phần, chấp nhận ít trái | Kỳ vọng trái nhiều như ngoài vườn |
| Nắng ít, chỉ có ánh sáng tán xạ | Cân nhắc không trồng cây ăn trái ở đó | Mua cây ăn trái rồi để trong bóng |
| Sân hẹp, gần móng nhà, gần ống nước | Trồng trong chậu hoặc bồn có đáy, loài rễ ít xâm lấn | Trồng thẳng xuống đất các loài rễ khoẻ |
| Lối vào hẹp, cầu thang xoay | Mua cây nhỏ, chậu đặt sẵn tại chỗ | Mua cây lớn trong chậu nặng |
Khi có bảng này cho chỗ của mình, mỗi lần đi chợ cây bạn chỉ cần lọc theo đó. Lời mời chào của người bán vẫn là thông tin hữu ích, nhưng quyết định cuối nằm ở chỗ đặt chứ không ở vẻ đẹp của cây trên quầy.
Câu hỏi thường gặp
Không có thời gian đo nắng cả ngày thì làm sao?
Có thể quan sát vào ba thời điểm: sáng, trưa, chiều, mỗi lần ghi chỗ đặt có nắng chiếu thẳng hay không. Cách này kém chính xác hơn nhưng đủ để chia vào nhóm nắng nhiều, nắng nửa ngày hay nắng ít. Nhớ để ý bóng của nhà cao bên cạnh theo mùa.
Sân thượng nhà cũ có nên đặt chậu cây lớn không?
Nhà cũ có thể không được thiết kế để chịu tải lớn trên mái, sàn có thể đã xuống cấp, chống thấm có thể đã kém. Nên hỏi người có chuyên môn kết cấu trước khi đặt chậu lớn hoặc xây bồn, và bắt đầu bằng chậu nhỏ, đặt gần dầm, cột.
Trồng cây ăn trái sát tường nhà có làm nứt tường không?
Một số loài có rễ khoẻ có thể gây hại cho móng, đường ống nếu trồng quá gần, nhất là khi tường, móng đã có khe nứt sẵn. Mức độ tuỳ loài và tuỳ nền đất. Giữ khoảng cách hợp lý hoặc trồng trong bồn có đáy là cách phòng ngừa.
Ban công chung cư có được đặt chậu cây lớn không?
Tuỳ quy định của toà nhà và thiết kế ban công. Nhiều toà nhà có quy định về tải trọng, về đồ vật đặt ở lan can, về phòng cháy. Hỏi ban quản lý trước khi mua chậu lớn, và không đặt chậu trên mép lan can vì nguy cơ rơi.
Cây ăn trái trên sân thượng mùa bão nên xử lý thế nào?
Trước bão, hạ thấp cây, đưa chậu vào góc khuất gió, neo chậu và cây chắc chắn, cắt bớt cành dài. Chậu nhỏ nên mang vào trong. Mục tiêu đầu tiên là an toàn cho người và nhà, sau đó mới tới cây.
Đo chỗ đặt có cần làm lại khi mua cây thứ hai không?
Nên xem lại, vì mỗi cây mới thay đổi bóng nắng và tải trên sàn. Cây đầu tiên lớn lên có thể che nắng chỗ định đặt cây thứ hai. Ghi lại kết quả đo cũ để so sánh, đỡ phải đo lại từ đầu.