Mua gà con ở chợ phiên hợp với hộ nuôi vài chục con trong vườn nhà, nhưng khác hẳn nhận gà từ trại: bạn thường không biết chắc gà bao nhiêu ngày tuổi, đã tiêm phòng gì, nở ở đâu, đã qua bao nhiêu giờ trong lồng. Cách giảm rủi ro là đi chợ sớm, chọn sạp có gà đều tuổi và người bán trả lời rõ nguồn gốc, quan sát cả lồng trước khi nhặt từng con, và chuẩn bị sẵn chỗ ở nhà trước khi đi.
Bài này dành cho người mua số ít: gia đình ở quê muốn nuôi gà thả vườn lấy thịt, lấy trứng cho nhà ăn, người mới về quê làm vườn. Cách xem từng con gà con một ngày tuổi đã có nhiều tài liệu về chọn trại; ở đây tập trung vào những gì riêng của chợ phiên: giờ đi, cách đọc một sạp gà, câu hỏi nên hỏi, mua bao nhiêu, và đưa gà về nhà an toàn.
Gà con ở chợ phiên khác gà nhận từ trại thế nào
Gà con bán ở chợ phiên đến từ nhiều nguồn: hộ tự ấp có dư, lò ấp nhỏ trong vùng, người buôn gom gà từ trại ở xa về chia lẻ. Cùng một sạp có thể có gà của nhiều lứa trộn chung. Gà từ trại thường là gà một ngày tuổi giao thẳng cho người nuôi; gà ở chợ có khi đã hai ba ngày tuổi, đã qua một hai đêm trong thúng, đã đi xe một chặng dài.
Điều đó không có nghĩa gà chợ kém. Nhiều hộ nuôi quanh năm chỉ mua gà chợ và vẫn nuôi tốt, vì họ biết sạp quen, biết người bán ấp lấy. Nhưng người mua lẻ cần hiểu ba khác biệt: tuổi gà ít chắc chắn, lịch sử tiêm phòng thường không rõ, và gà đã chịu căng thẳng vận chuyển. Ba điều này quyết định cách bạn chọn, mua bao nhiêu và chăm những ngày đầu.
Cũng vì nguồn lẫn, chợ là nơi mầm bệnh gia cầm dễ lan qua lại giữa các lồng, các thúng. Đó là lý do bạn nên ưu tiên sạp có gà sạch sẽ, không chen sát lồng gà lớn, gà vịt bệnh, và về nhà thì giữ gà mới riêng khỏi đàn cũ.
Đi chợ giờ nào và mùa nào
Đi sớm khi phiên vừa họp. Gà con được bày từ sáng sớm, lúc trời mát và gà chưa phải đứng nắng lâu. Gà còn lại cuối phiên thường là gà người khác đã chọn bớt, hoặc đã phơi nắng, gió vài giờ.
Tránh ngày nắng gắt và ngày rét đậm. Gà con chưa tự giữ nhiệt tốt. Đi về giữa trưa nắng hay sáng rét buốt, chỉ một chặng xe máy cũng đủ làm gà mệt. Nếu buộc phải đi, chuẩn bị đồ che và giữ ấm.
Chọn mùa thuận để bắt đầu. Nhiều hộ nuôi bắt đầu lứa gà vào lúc thời tiết dịu, tránh giữa mùa mưa dầm hoặc rét đậm. Với người mới, bắt đầu vào mùa thuận giúp lứa đầu ít hao.
Đi khi ở nhà đã sẵn sàng. Chuồng úm, đèn sưởi, máng ăn uống, chất độn phải chuẩn bị từ hôm trước. Mua gà rồi mới lo chỗ là lý do phổ biến khiến gà chết những ngày đầu.
Không mua lúc chợ có tin dịch. Khi địa phương có thông báo dịch cúm gia cầm hay dịch bệnh khác trên gia cầm, hoãn mua. Hỏi thú y xã hoặc theo dõi thông báo của chính quyền trước khi đi.
Đọc một sạp gà trước khi nhặt từng con
Trước khi chọn con, hãy đứng nhìn cả sạp vài phút. Sạp tốt thường có những dấu hiệu sau, sạp đáng ngờ có những dấu hiệu ngược lại.
- Gà cùng một cỡ, cùng màu lông theo giống. Gà lộn xộn to nhỏ là gà nhiều lứa trộn chung, khó biết tuổi.
- Gà nhanh nhẹn, kêu ríu rít đều, chạy tản khi có tiếng động. Lồng gà im lặng, đứng túm tụm, rúc vào nhau là gà lạnh hoặc mệt.
- Đáy thúng khô, ít phân dính. Phân trắng bết lông hậu môn của nhiều con là dấu hiệu không tốt.
- Không có xác gà chết trong thúng. Gà chết nằm lẫn trong thúng là dấu hiệu nghiêm trọng, bạn nên đi sạp khác.
- Sạp có che nắng, che gió. Người bán chăm gà lúc bày bán thường cũng chăm gà ở nhà.
- Người bán trả lời cụ thể. Gà nở hôm nào, ấp ở đâu, của nhà ấp hay đi gom. Câu trả lời "gà ngon lắm" không thay được thông tin.
Sau khi chọn được sạp, mới bắt đầu xem từng con. Những con lờ đờ, rụt cổ, cánh xệ, đứng không vững, mắt nhắm, rốn chưa khô hay bụng căng cứng nên được để lại, dù người bán mời gộp chung với giá rẻ.
Những câu nên hỏi người bán
Gà nở ngày nào? Câu hỏi đơn giản nhất nhưng cho biết nhiều điều. Gà vài ngày tuổi cần chăm khác gà một ngày tuổi; nếu người bán không biết, bạn coi như gà không rõ tuổi.
Gà nhà ấp hay đi gom ở đâu về? Gà nhà ấp từ đàn bố mẹ trong vùng thường quen khí hậu và ít đi đường dài. Gà gom từ xa đã qua nhiều chặng xe.
Gà đã được làm vắc xin gì chưa, lúc nào? Nhiều lò ấp làm vắc xin cho gà con ngay sau khi nở. Hỏi để biết, ghi lại, và hỏi thú y xã lịch tiếp theo nên làm gì. Đừng tự đoán.
Có phân trống mái không? Gà ta con ở chợ thường bán chung trống mái. Hỏi để biết bạn đang trả tiền cho thứ gì, và tính trước số trống dư.
Mai có ở chợ không, gọi ai nếu gà có chuyện? Người bán quen chợ thường có mặt mỗi phiên. Biết người, biết chỗ để còn hỏi lại.
Mua bao nhiêu con cho lần đầu
Người mới thường mua nhiều vì thấy gà con rẻ. Nhưng giá gà con chỉ là phần nhỏ trong chi phí nuôi; thức ăn, điện sưởi, công chăm và hao hụt mới là phần lớn. Với hộ nuôi lấy thịt, trứng cho nhà ăn, số gà nên tính ngược từ nhu cầu ăn, chỗ nuôi và thời gian chăm.
Ví dụ giả định: gia đình muốn có vài con gà thịt mỗi tháng sau khi nuôi được vài tháng, có vườn nhỏ quây lưới, buổi sáng có nửa giờ chăm. Hộ này có thể bắt đầu với một hai chục con, chừa phần hao hụt trong những tuần đầu. Mua năm mươi con lứa đầu thường vượt sức chăm và chỗ nuôi của một vườn nhỏ, gà chen chúc dễ bệnh. Lứa đầu nhỏ cũng là lứa học: bạn biết vườn mình chứa được bao nhiêu, buổi sáng mất bao lâu, rồi mới tăng.
Hãy nghĩ tới cả lúc gà lớn: một hai chục con gà con chiếm ít chỗ, nhưng vài tháng sau là một hai chục con gà lớn cần chỗ ngủ, chỗ thả, lượng thức ăn và nước gấp nhiều lần. Nếu vườn không đủ, gà sẽ bới hết rau, phá vườn hàng xóm, và chuyện nuôi gà thành chuyện căng thẳng.
Mang gà con về nhà bằng xe máy
Phần lớn người mua lẻ chở gà bằng xe máy. Chặng đường ngắn vẫn có thể làm gà mệt nếu không chuẩn bị.
- Mang theo thùng carton hoặc giỏ có nắp, đã đục lỗ thoáng ở các mặt, lót giấy báo hoặc rơm khô ở đáy.
- Không nhồi quá nhiều gà trong một thùng; gà đè lên nhau dễ ngạt, nhất là khi xe xóc.
- Ngày nắng: che thùng bằng vải sáng màu, không bọc kín nilon. Ngày lạnh: che kín gió hơn nhưng vẫn chừa lỗ thở.
- Đặt thùng ở chỗ chắc trên xe, tránh sát ống pô nóng, tránh để thùng nằm nghiêng.
- Đi thẳng về nhà, không ghé nhiều nơi. Mỗi lần dừng dưới nắng là thêm nhiệt cho thùng.
- Về tới nhà, thả gà ngay vào chỗ úm đã bật sưởi sẵn, cho uống nước sạch trước, cho ăn sau.
Đếm gà khi thả vào chỗ úm và ghi lại số lượng, ngày mua, sạp mua, những gì người bán đã nói về tuổi và vắc xin. Những dòng ghi này là căn cứ khi cần hỏi lại người bán hay hỏi thú y.
Những ngày đầu ở nhà: chỉ những điều người mua cần biết
Kỹ thuật úm gà con có nhiều tài liệu chuyên sâu; người mua lẻ chỉ cần nhớ vài điều cốt lõi. Gà con mua ở chợ đã chịu căng thẳng, nên hai ba ngày đầu là lúc dễ hao nhất. Giữ ấm vừa phải, nhìn hành vi đàn: gà túm tụm dưới đèn là lạnh, gà tản xa đèn há mỏ là nóng, gà tản đều là vừa.
Giữ gà mới mua riêng khỏi gà lớn, gà vịt đang có trong nhà ít nhất trong thời gian đầu. Gà chợ có thể mang mầm bệnh mà chưa biểu hiện, và gà lớn trong nhà cũng có thể mang bệnh lây cho gà con yếu. Rửa tay, thay dép khi đi qua lại giữa hai khu.
Nếu gà chết nhiều trong vài ngày đầu, chết dồn dập hoặc có dấu hiệu bất thường như sưng đầu, tím mào, chảy nước mũi, hãy báo thú y xã ngay, không tự mổ khám, không vứt xác ra kênh rạch, không bán chạy số gà còn lại. Đây là nguyên tắc bảo vệ cả nhà bạn và cả xóm.
Gà ta, gà ri, gà lai ở chợ: đừng mua theo tên gọi
Ở chợ, tên giống được gọi rất thoáng. "Gà ta" có nơi để chỉ gà nội địa nói chung, có nơi để chỉ gà lai nuôi thả vườn. "Gà ri" có thể là gà ri thuần, cũng có thể là gà ri lai với các giống lông màu. Gà con mới nở của nhiều giống trông gần giống nhau: lông tơ vàng, nâu, có sọc. Người mua lẻ gần như không thể kiểm bằng mắt.
Vì vậy, đừng trả giá cao chỉ vì một cái tên. Hãy hỏi người bán gà bố mẹ là gà gì, nuôi ở đâu; hỏi người quen đã mua ở sạp đó gà lớn lên ra sao. Nếu bạn cần đúng một giống cụ thể, vì mục đích giữ giống hay vì thích, hãy đặt ở cơ sở có đàn bố mẹ rõ ràng, chấp nhận chờ và trả giá khác.
Với hộ nuôi cho nhà ăn, điều đáng quan tâm hơn tên giống là gà có hợp cách nuôi của bạn không: thả vườn hay nhốt, ăn thức ăn gì, bao lâu thì dùng được. Hỏi người bán gà này người ta hay nuôi thế nào, bao lâu thì xuất, và so với kế hoạch của mình. Nếu câu trả lời là gà lớn nhanh khác thường so với gà thả vườn quen thuộc, có thể đó là gà lai hướng thịt, cần chế độ ăn khác và không hợp mục đích lấy trứng lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Gà con ở chợ có đắt hơn gà đặt từ trại không?
Không có quy luật chung. Gà chợ có khi rẻ hơn vì không qua nhiều khâu, có khi đắt hơn vì người buôn đã cộng công gom và hao hụt. So giá nên tính trên số gà nuôi sống được tới lúc dùng, không phải giá mỗi con lúc mua.
Có nên mua gà con đã vài tuần tuổi ở chợ cho đỡ công úm?
Gà lớn hơn qua được giai đoạn úm yếu nhất nên ít hao hơn, phù hợp người không có điều kiện úm. Đổi lại giá cao hơn và bạn càng ít biết lịch sử tiêm phòng, bệnh tật của gà. Hỏi kỹ người bán và giữ riêng gà mới một thời gian.
Làm sao biết gà con là gà ta hay gà lai?
Gà con mới nở của nhiều giống trông khá giống nhau, rất khó phân biệt chắc bằng mắt. Hãy hỏi người bán nguồn gốc đàn bố mẹ và mua ở sạp quen. Nếu cần giống thuần cụ thể, đặt từ cơ sở giống có giấy tờ thay vì mua chợ.
Gà con chợ có cần giấy kiểm dịch không?
Với gia cầm vận chuyển, buôn bán, pháp luật thú y có yêu cầu về kiểm dịch theo từng trường hợp. Người mua lẻ vài chục con ở chợ thường không cầm giấy, nhưng có quyền hỏi người bán nguồn gốc. Muốn biết rõ quy định áp dụng, hỏi thú y xã hoặc kiểm quy định hiện hành.
Mua gà về được một hai hôm thì ủ rũ, có nên cho uống thuốc không?
Không tự mua thuốc kháng sinh cho uống theo lời mách. Kiểm lại nhiệt độ úm, nước uống, thức ăn trước. Nếu gà vẫn ủ rũ hoặc chết thêm, liên hệ thú y xã hoặc cán bộ thú y gần nhất để được hướng dẫn.
Có nên cho trẻ cầm, ôm gà con mới mua?
Gà con có thể mang vi khuẩn như Salmonella trên lông, chân. Cơ quan y tế nhiều nước khuyên trẻ nhỏ không ôm hôn gà vịt con và phải rửa tay sau khi chạm. Người lớn trông chừng và nhắc rửa tay bằng xà phòng.