Hành tím giống nên chọn củ cỡ vừa, chắc, vỏ ngoài khô, cổ củ khô hẳn, không thối nhũn, và đã qua thời gian ngủ sau thu hoạch (đầu củ bắt đầu căng, có chấm xanh). Hẹ thì thường mua theo bụi tách sẵn có rễ, hoặc theo củ con, chọn bụi có gốc trắng chắc, rễ còn tươi.
Hành tím và hẹ là hai thứ nhà nào trồng rau cũng muốn có một thùng: cắt lá ăn quanh năm, hành thì để củ. Cả hai nhân bằng củ hoặc bụi nên chuyện chọn đúng lô giống quyết định gần hết kết quả. Dưới đây là những gì người mua lẻ cần biết khi đứng trước rổ hành giống ở chợ hay đặt qua mạng.
Hành tím giống, hành ăn và hành lá trồng bằng củ
Củ hành tím bán ăn và củ hành giống nhìn rất giống nhau. Khác biệt nằm ở trạng thái: hành giống là lô được người trồng chọn từ ruộng khoẻ, phơi kỹ, cất qua một thời gian để củ ngủ đủ, rồi bán ra đúng lúc vào vụ. Hành ăn có thể là hành mới nhổ, chưa ngủ đủ, hoặc hành cất lâu đã qua xử lý để chậm mọc.
Trồng hành tím có hai mục đích: lấy lá ăn dần và lấy củ. Lấy lá thì gần như củ nào còn sống cũng cho lá, kể cả củ chợ đã nhú mầm. Lấy củ thì cần củ giống đúng loại, vì củ tạo ra phụ thuộc nhiều vào giống và mùa vụ. Có những vùng nổi tiếng trồng hành tím củ, và giống ở đó đã quen với khí hậu nơi ấy; mang về vùng khác có khi vẫn tốt, có khi không.
Hành lá (hành hoa) ở nhiều nơi cũng được trồng bằng cách tách bụi gốc mua ngoài chợ, chứ không gieo hạt. Gieo hạt hành thuộc nhóm hạt rau ăn lá, là quầy khác của site; ở đây chỉ bàn phần nhân bằng củ và gốc.
Hành lá, hành ta trồng bằng gốc: mua bó hành ngoài chợ
Rất nhiều người bắt đầu trồng hành lá bằng cách mua một bó hành ăn ngoài chợ, cắt phần lá để nấu, giữ lại phần gốc trắng có rễ đem trồng. Cách này hoàn toàn dùng được cho vài chậu, thùng xốp lấy lá ăn dần. Điều cần chọn là bó hành còn rễ tươi, gốc trắng chắc, không nhũn, không có mùi chua; bó hành đã cắt sạch rễ thì vẫn mọc nhưng chậm hơn.
Ở một số nơi, chợ quê có bán riêng "hành giống" theo nắm, là các gốc hành ta tách sẵn, lá cắt ngắn. Dạng này thường là hành của nhà trồng tách ra từ khóm cũ, hợp để trồng lâu dài. Bạn nên hỏi người bán đây là hành ta để khóm lâu năm hay hành hoa trồng một lứa, vì cách thu hoạch và độ bền của khóm khác nhau.
Gốc hành mua ngoài chợ có thể mang theo bệnh lá, bệnh gốc từ ruộng; một hai chậu thì không đáng lo, nhưng nếu trồng nhiều, hãy loại gốc có đốm lạ, nhũn, thâm ngay từ đầu, và đừng trồng liên tục trên cùng một đất khi thấy bệnh xuất hiện.
Chọn củ hành tím giống tại quầy
Cỡ củ vừa, đều. Củ quá to tốn giống và không chắc cho nhiều nhánh hơn; củ quá nhỏ cho cây yếu. Chọn lô củ đều cỡ, mỗi củ to vừa đầu ngón cái tới cỡ quả táo ta nhỏ, tuỳ giống. Hỏi người bán cỡ củ quen trồng ở vùng họ.
Cổ củ khô, đóng kín. Cổ là chỗ thân lá cũ héo lại. Cổ còn mềm, ướt, hoặc bóp ra nước là dấu hiệu phơi chưa đủ hoặc đã bị thối cổ, một bệnh rất hay gặp ở hành cất kho. Củ như vậy để vài ngày là thối lan.
Vỏ ngoài nguyên, màu đều. Vỏ lụa ngoài khô, giòn, bọc kín củ. Vỏ có đốm đen dạng bụi là nấm mốc; một vài củ có thì loại, nhiều củ có thì bỏ lô.
Đáy củ sạch. Đĩa đáy khô, chân rễ cũ ngắn. Đáy mềm, có lớp mốc trắng hồng là dấu hiệu bệnh thối gốc, rất dễ lây sang cả luống.
Đầu củ căng. Lô đã qua thời gian ngủ thường có đầu củ hơi căng, bóc thử lớp vỏ thấy chấm xanh. Lô còn "ngủ sâu" thì đầu củ khô, trơ, trồng xuống lâu mọc.
Mua hẹ: theo bụi, theo củ hay gieo hạt
Hẹ là cây lâu năm, mọc thành bụi, có thể nhân bằng tách bụi hoặc bằng hạt. Người trồng thùng xốp thường mua bụi tách sẵn vì có lá ăn sớm. Một bụi hẹ giống tốt có gốc trắng chắc, nhiều nhánh, rễ còn tươi, không có chỗ thối nhũn ở gốc. Lá hẹ thường được cắt ngắn trước khi bán để cây đỡ mất nước, điều này bình thường.
Có nơi bán hẹ theo "củ" hoặc theo "tép", tức các nhánh gốc đã tách rời. Dạng này rẻ hơn, dễ gửi xa, nhưng nhánh rời mất rễ nhiều hơn nên cần trồng sớm. Bóp gốc phải chắc; nhánh teo, mềm hoặc có mùi chua nên bỏ.
Hẹ lá to và hẹ lá nhỏ là hai dạng người bán hay nhắc; tên giống cụ thể khác nhau theo vùng. Với người mua lẻ, hãy hỏi người bán đây là dạng nào, ăn lá hay ăn cả ngồng hoa, và chọn theo nhu cầu bếp nhà mình. Hạt hẹ thì thuộc quầy hạt rau gia vị, gieo lâu có lá hơn.
Một bụi hẹ mua về nếu khoẻ có thể sống nhiều năm trong cùng một thùng, nên chọn kỹ ngay lần đầu là đáng. Khi so hai người bán, hãy xem bụi nào gốc chắc hơn, ít lá úa thối ở gốc hơn, rễ trắng nhiều hơn; bụi trông xanh mướt nhờ lá dài nhưng gốc nhũn là lựa chọn kém.
Tính lượng hành tím, hẹ giống cho vườn nhà
Các con số dưới đây là ví dụ giả định để thấy cách tính; khoảng cách trồng thật nên theo hướng dẫn của người trồng ở vùng bạn.
| Mục | Hành tím lấy củ | Hẹ trồng bụi |
|---|---|---|
| Đơn vị trồng | Một củ cho một khóm | Một cụm 2–3 nhánh cho một khóm |
| Số khóm mỗi thùng xốp (ví dụ giả định) | Khoảng 25 khóm | Khoảng 12 khóm |
| Cần cho hai thùng | 50 củ, mua dư thành khoảng 60 | 24 cụm, tức khoảng 60 nhánh |
| Cách quy đổi tại quầy | Đếm số củ trong một lạng của lô đó | Đếm số nhánh trên một bụi mẫu |
| Phần dư | Củ loại để ăn | Nhánh nhỏ trồng dặm chỗ chết |
Củ hành nhỏ thì một ký có nhiều củ hơn, nên khi so giá giữa hai lô, hãy so giá trên mỗi củ dùng được. Hai lô cùng giá mỗi ký nhưng cỡ củ khác nhau có thể chênh nhau gần gấp đôi về số khóm trồng được.
Cất hành tím giống, hẹ giống chờ trồng
Hành tím giống cất theo nguyên tắc của nhóm hành tỏi: khô, thoáng, mát, không nắng gắt. Treo thành chùm hoặc trải mỏng trên nong, rổ thưa ở chỗ gió lùa, tránh túi ni lông kín và chỗ nền ẩm. Ngăn mát tủ lạnh có độ ẩm cao và khi lấy ra sẽ đọng nước, không phải chỗ cất củ giống lý tưởng cho người trồng lẻ.
Kiểm định kỳ, loại củ mềm cổ, củ có mùi chua. Một củ thối nằm giữa đống có thể làm hỏng cả mảng xung quanh trong vài ngày nóng ẩm. Nếu hành bắt đầu nhú mầm dài trong khi chưa tới vụ, nên chuyển chỗ cất mát hơn, khô hơn, và tính trồng sớm phần đó để lấy lá.
Hẹ mua theo bụi thì không cất lâu được. Nên trồng trong một hai ngày; nếu chưa kịp, giữ gốc trong chậu đất ẩm hoặc bọc giấy ẩm, để chỗ râm mát, đừng ngâm cả bụi trong xô nước nhiều ngày vì gốc sẽ thối. Hẹ gửi qua bưu phẩm nên mở ngay khi nhận, kiểm tra gốc, chụp ảnh nếu thấy hỏng.
Khi hành giống thối hàng loạt: giữ gì để nói chuyện với người bán
Hành tím giống thối cổ, thối gốc là sự cố hay gặp nhất. Phân biệt lỗi do lô giống hay do cách cất, cách trồng không dễ, nhưng vài thứ giúp cuộc trao đổi rõ ràng hơn.
- Ảnh lô hành lúc nhận hàng, nhất là ảnh cổ củ và đáy củ.
- Ngày mua, ngày nhận, ngày trồng và ngày thấy thối.
- Vài củ chưa trồng còn lại từ cùng lô, cất riêng; nếu chúng cũng thối thì lỗi nghiêng về lô giống.
- Ảnh chỗ cất và chỗ trồng (có che mưa không, đất có đọng nước không).
- Tin nhắn trao đổi về giống, nguồn, lời hứa đổi trả của người bán.
Người bán lẻ ở chợ thường chỉ đổi được bằng cách bớt tiền lần sau hoặc đổi lô khác. Nếu mua lô lớn ở cơ sở kinh doanh giống, bạn có quyền phản ánh với cơ sở, và khi cần có thể hỏi cơ quan chuyên ngành nông nghiệp hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng theo quy định hiện hành.
Mua hành giống lúc nào cho vừa vụ
Hành tím ở mỗi vùng có một hai vụ chính, thường rơi vào mùa khô mát; ở nhiều vùng ven biển và đồng bằng, người trồng hành có lịch riêng gắn với mùa mưa, nắng của địa phương. Củ giống bán nhiều nhất trong vài tuần trước khi vào vụ. Mua quá sớm thì cất ở nhà lâu, rủi ro thối cổ tăng; mua sát vụ thì lô tốt có thể đã được người trồng lớn đặt hết.
Người trồng thùng xốp không bị ràng buộc vụ như ruộng, nhưng hành vẫn chịu ảnh hưởng của thời tiết: trồng giữa mùa mưa nóng ẩm thì củ dễ thối, cây yếu. Cách đơn giản là hỏi người bán xem ở vùng họ bà con đang xuống giống vào tháng nào, rồi mua trước đó vài tuần. Nếu lô đã nhú mầm xanh rõ, nghĩa là nó sẵn sàng; trồng trong vòng một hai tuần là vừa.
Hẹ thì dễ hơn: tách bụi trồng được nhiều thời điểm trong năm, chỉ nên tránh lúc nắng gắt nhất và mưa dầm. Mua bụi hẹ vào mùa mát, cây hồi nhanh hơn.
Những hiểu lầm khi mua hành, hẹ giống
"Hành củ to cho nhiều nhánh hơn." Số nhánh phụ thuộc nhiều vào giống. Củ quá to chỉ làm tốn giống trên mỗi khóm; củ cỡ vừa, chắc là lựa chọn kinh tế hơn.
"Hành giống phải thật khô, vỏ càng bong càng tốt." Vỏ ngoài khô là tốt, nhưng củ bị bóc trơ vỏ, trầy nhiều lớp thì mất lớp bảo vệ, dễ mất nước và nhiễm nấm. Củ giống tốt có vỏ khô bọc kín.
"Hẹ mua bụi to thì nhanh có ăn." Bụi quá to tách ra trồng một chỗ thường bị chen chúc, gốc giữa dễ thối. Người trồng hay tách thành cụm vài nhánh. Mua bụi to cũng được, miễn bạn tách lại hợp lý khi trồng.
"Củ hành chợ và hành giống là một." Cùng loài nhưng trạng thái khác: hành giống được chọn từ ruộng khoẻ, phơi và cất đúng cách để ngủ đủ; hành chợ thì không ai bảo đảm điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Củ hành tím mua ăn đã mọc lá trong bếp có nên trồng lấy củ không?
Trồng lấy lá thì rất hợp. Lấy củ thì kết quả khó đoán, vì không biết giống gì, cất ra sao. Nếu thích thử, cứ trồng chung một góc rồi so với lô giống mua đúng nguồn; vụ sau bạn sẽ biết nên dùng loại nào.
Hành tím giống có cần cắt bớt đầu củ trước khi trồng không?
Một số người trồng có cắt bớt phần đầu củ khô để mầm lên đều, nhưng đây là kỹ thuật trồng, thay đổi theo vùng và giống. Người mua chỉ cần biết củ không nên bị cắt, bóc khi còn đang cất, vì vết cắt là cửa cho nấm khuẩn.
Hẹ giống mua về lá úa vàng có sao không?
Lá hẹ úa sau khi tách bụi và vận chuyển là bình thường, cây sẽ ra lá mới từ gốc. Điều cần xem là gốc: trắng, chắc, rễ không thối. Gốc mềm, nhũn hoặc thâm đen thì bụi đó khó sống.
Mua hành giống ở vùng chuyên trồng hành về vùng khác có được không?
Có thể được, nhưng hành tím nhạy với mùa vụ và khí hậu. Nên mua thử ít, trồng đúng mùa của vùng bạn, quan sát một vụ. Hỏi người bán xem họ có khách ở vùng gần bạn đã trồng thành công chưa.
Có nên mua hành giống đóng túi lưới ở siêu thị không?
Hành đóng túi ở siêu thị thường là hành ăn, có thể đã cất kho dài ngày. Muốn trồng lấy lá thì không sao. Muốn trồng lấy củ thì nên tìm lô ghi rõ là hành giống, hoặc hỏi nơi chuyên bán giống ở địa phương.
Hành giống cất bao lâu thì phải trồng?
Tuỳ giống và cách cất, nhưng người mua lẻ nên trồng trong vài tuần sau khi mua, khi củ đã qua thời gian ngủ và chưa nhú mầm quá dài. Mua sớm hơn mức đó là phải cất lâu, rủi ro thối, mốc tăng dần.