Mua đậu xanh, đậu tương giống khác mua đậu ăn ở hai điểm chính: hạt giống phải còn sức nảy mầm, và hạt đậu, nhất là đậu tương, mất sức nảy mầm khá nhanh khi để trong điều kiện nóng ẩm. Vì vậy, nên mua lô mới, đúng vụ, ở nơi cất hàng khô mát, kiểm hạt không bị mọt, không nứt vỏ, và chỉ mua vừa đủ, sát ngày gieo. Lấy đậu ăn ở chợ ra làm giống là cách dễ thất bại: không biết giống gì, để bao lâu, cất thế nào.
Bài này dành cho nông hộ trồng đậu xanh, đậu tương trên ruộng màu, đất bãi, luân canh với lúa, và người trồng đậu ở vườn nhà. Phần kỹ thuật gieo, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh cho đậu thuộc tài liệu khác; ở đây tập trung vào việc chọn và giữ hạt giống từ lúc mua tới lúc gieo.
Vì sao hạt đậu giống "già" nhanh
Hạt giống là một cơ thể sống đang ngủ. Trong lúc ngủ, hạt vẫn hô hấp chậm và dần tiêu hao dự trữ, các màng tế bào và phôi dần hư tổn. Tốc độ "già" này tăng mạnh khi độ ẩm hạt cao và nhiệt độ cao. Hạt đậu tương có nhiều dầu và protein, được biết là nhóm hạt khó giữ sức sống trong điều kiện nóng ẩm nhiệt đới; sau một thời gian cất không tốt, hạt vẫn trông bình thường nhưng tỷ lệ nảy mầm và sức mọc giảm rõ.
Đậu xanh giữ sức nảy mầm tốt hơn đậu tương một chút nhưng có vấn đề riêng: mọt đậu. Loài mọt này đẻ trứng trên hạt, ấu trùng đục vào trong ăn phôi và lá mầm, để lại lỗ tròn nhỏ khi con trưởng thành chui ra. Một lô đậu xanh nhiễm mọt có thể bị phá rất nhanh trong kho.
Hệ quả cho người mua: hạt đậu giống tồn kho từ vụ trước, cất ở cửa hàng nóng, ẩm là loại có nguy cơ cao nhất. Hạn dùng ghi trên bao là cam kết của người bán trong điều kiện cất giữ đúng; nếu hạt đã nằm ở chỗ nóng ẩm nhiều tháng, hạn trên bao không còn nói được nhiều. Đó là lý do nên hỏi lô về khi nào và nhìn cách đại lý cất hàng, không chỉ đọc hạn.
Nhìn hạt đậu giống: năm điều kiểm được bằng mắt
Vỏ hạt nguyên, không nứt, không nhăn bất thường. Hạt đậu tương có vỏ nứt, bong, nhăn nheo thường là hạt đã bị tổn thương cơ học khi tuốt, phơi hoặc từng bị ẩm rồi khô lại. Hạt như vậy dễ mọc yếu, dễ thối trong đất. Bóp nhẹ vài hạt: hạt chắc, không vỡ vụn; hạt vỡ vụn dễ dàng là hạt quá khô giòn hoặc đã hỏng.
Không có lỗ tròn nhỏ, không có bột. Lỗ tròn trên hạt đậu xanh, đậu tương là dấu vết mọt. Bột mịn ở đáy bao, con mọt nhỏ bò là dấu hiệu lô đang bị hại.
Màu đều, bóng tự nhiên. Hạt đậu xanh giống thường xanh đều, bóng; hạt đậu tương vàng đều theo đặc điểm giống. Lẫn nhiều hạt khác màu, hạt đen, hạt mốc là dấu hiệu lẫn giống hoặc hạt hỏng.
Không mùi mốc, mùi chua. Ngửi miệng bao. Hạt đậu có mùi lạ là từng bị ẩm.
Cỡ hạt đều. Lô có nhiều hạt lép, hạt nhỏ lẫn lộn thường chưa được làm sạch, phân loại kỹ.
Gói nhỏ cho vườn nhà: đậu tương rau và đậu xanh gói
Người trồng đậu ở vườn nhà, sân thượng thường không mua bao ở đại lý mà mua gói nhỏ vài chục gam, trong đó có đậu tương rau, loại hái quả non luộc ăn, hạt to hơn đậu tương lấy hạt. Gói nhỏ có lợi là nhãn đầy đủ, ít hạt thừa, nhưng giá tính trên mỗi hạt cao, nên mỗi hạt hỏng là mất nhiều hơn. Nhìn qua túi trong: hạt đậu tương rau tốt căng tròn, vỏ không nhăn, không nứt; gói có nhiều hạt nứt đôi, tróc vỏ là gói đã bị va đập hoặc quá khô giòn.
Với gói nhỏ, ngày đóng gói còn quan trọng hơn hạn dùng, vì gói thường được treo ở kệ cửa hàng gần cửa ra vào, chịu nắng chiều nhiều tháng. Chọn gói ở phía trong kệ, ngày đóng gói gần nhất, và mua đúng mùa gieo thay vì mua trữ. Nếu gieo một gói mà mọc kém, giữ lại vỏ gói có ngày và số lô, như với bao lớn; người bán gói nhỏ cũng chịu trách nhiệm về hàng như đại lý bán bao.
Đậu giống ở đại lý và đậu ăn ở chợ: khác nhau ở đâu
Nhiều người nghĩ đậu nào cũng là đậu, lấy đậu ăn ra gieo cho tiện. Bảng dưới giải thích vì sao đó thường là lựa chọn kém.
| Điểm so | Đậu giống có nhãn | Đậu ăn mua ở chợ |
|---|---|---|
| Giống gì | Tên giống rõ ràng | Không biết, thường lẫn nhiều giống |
| Thời điểm thu hoạch | Có lô, có ngày | Không biết, có thể đã để nhiều tháng |
| Cách làm khô, cất giữ | Theo quy trình hạt giống | Theo quy trình hàng ăn, có khi sấy nóng làm chết phôi |
| Xử lý hạt | Có thể đã xử lý chống nấm, mọt | Có thể đã xử lý bảo quản không dành cho gieo |
| Tỷ lệ nảy mầm | Có cam kết tối thiểu trên nhãn | Không ai cam kết |
| Người chịu trách nhiệm | Đại lý, đơn vị sản xuất | Không ai |
Đậu ăn vẫn có thể nảy mầm, chính vì vậy người ta làm giá đỗ từ đậu xanh. Nhưng làm giá đỗ trong vài ngày khác hẳn gieo ra ruộng chờ cây lớn, ra hoa, đậu quả. Ruộng gieo bằng đậu ăn thường mọc không đều, cây cao thấp, chín lai rai, và không biết giống có hợp vụ không. Khi có vấn đề, cũng không có ai để hỏi, không có lô để truy, không có mẫu để đối chiếu.
Tính lượng hạt đậu cần mua (ví dụ giả định)
Cách tính giống như với ngô: từ mật độ cây khuyến cáo ra số hạt, rồi quy ra khối lượng theo cỡ hạt. Các con số dưới là ví dụ giả định.
- Diện tích: một công Nam Bộ, 1.000 m².
- Mật độ khuyến cáo (giả định) cho đậu xanh: 25 cây mỗi mét vuông, tức 25.000 cây cho một công.
- Điều chỉnh nảy mầm và hao hụt: nếu tỷ lệ nảy mầm ghi 80% và dự phòng thêm một chút, cần khoảng 25.000 ÷ 0,8 ≈ 31.250 hạt, làm tròn khoảng 32.000 hạt.
- Khối lượng nghìn hạt (giả định) của giống đậu xanh: 60 g. 32.000 hạt nặng khoảng 1,9 kg.
- Với đậu tương hạt to hơn, khối lượng nghìn hạt lớn hơn nhiều, nên cùng số cây lại cần nhiều ký hơn hẳn.
- Mua làm tròn lên, nhưng tránh mua dư nhiều vì đậu giống thừa giữ sang vụ sau rất dễ mất sức.
Mật độ thật tuỳ giống, vụ, đất, cách gieo; hỏi khuyến cáo địa phương và hướng dẫn trên bao. Cách tính trên chủ yếu giúp bạn nhận ra rằng cùng một diện tích, đậu tương và đậu xanh cần lượng ký rất khác nhau.
Ví dụ giả định: một lô đậu tương để qua mùa nóng
Để thấy vì sao nhấn mạnh chuyện mua sát vụ, hãy xem một ví dụ giả định. Một hộ mua dư hai bao đậu tương giống cuối vụ xuân, định để dành cho vụ sau. Hai bao được đặt trong gian kho mái tôn, sát vách bếp. Qua mấy tháng hè, nhiệt độ trong kho buổi chiều rất cao, độ ẩm lên xuống theo mưa.
Đến vụ sau, hạt nhìn bên ngoài vẫn vàng đều, không mọt. Hộ này gieo như bình thường. Ruộng mọc thưa, cây con yếu, nhiều hạt thối trong đất. Họ trách giống, nhưng đại lý chỉ ra rằng hạn trên bao vẫn còn, và hỏi hạt được cất ở đâu. Câu trả lời đã giải thích phần lớn chuyện xảy ra: hạt đậu tương cất nóng ẩm nhiều tháng đã mất sức, dù hạn trên bao chưa hết.
Bài học không phải là đại lý vô can hay hộ dân có lỗi, mà là: với đậu tương, đừng mua dư để qua mùa nếu không có chỗ cất khô mát. Nếu buộc phải để, thử nảy mầm một mẫu nhỏ vài ngày trước khi gieo để biết lô còn dùng được không, và tính lại lượng gieo theo tỷ lệ thử được.
Hạt cứng ở đậu xanh và chuyện ruộng mọc không đều
Một số hạt đậu xanh có vỏ rất kín, không hút nước khi gặp ẩm, gọi là hạt cứng. Hạt cứng không hỏng, phôi vẫn sống, nhưng mọc chậm hơn hẳn hoặc không mọc trong vụ. Tỷ lệ hạt cứng tuỳ giống và điều kiện khi hạt chín, phơi.
Với người mua, điều cần biết là: nếu ruộng đậu xanh mọc không đều, một phần hạt nằm im trong đất, không phải lúc nào cũng do hạt chết. Có thể là hạt cứng. Ngược lại, cũng đừng dùng lý do này để giải thích mọi trường hợp ruộng mọc kém; hạt chết vì già, vì mọt cũng cho kết quả tương tự.
Cách phân biệt tại nhà: lấy vài chục hạt từ mẫu lưu, ngâm nước một đêm. Hạt trương to là hạt đã hút nước; hạt vẫn nhỏ, cứng là hạt cứng. Đếm tỷ lệ để biết lô giống có nhiều hạt cứng không. Có những cách xử lý hạt cứng trước khi gieo, nhưng đó là kỹ thuật gieo, nên hỏi người có kinh nghiệm ở địa phương.
Câu nên hỏi đại lý khi mua đậu giống
Vì hạt đậu nhạy với cách cất, câu hỏi về lô và kho quan trọng không kém câu hỏi về giống:
- Lô này về khi nào, thu hoạch vụ nào? Hạt đúng vụ, mới về thường giữ sức tốt hơn hàng tồn.
- Hàng cất ở đâu trong cửa hàng? Xin xem nếu được; kho khô mát, kê cao là điểm cộng.
- Tỷ lệ nảy mầm ghi trên bao được kiểm khi nào? Con số kiểm từ lâu ít ý nghĩa hơn con số mới.
- Giống này hợp vụ nào, đất nào ở vùng mình? Đậu tương nhạy với độ dài ngày; giống hợp vụ này chưa chắc hợp vụ khác.
- Hạt có xử lý thuốc không? Để biết cách cất an toàn.
- Nếu gieo mọc kém, đại lý xử lý thế nào? Hỏi trước khi mua, ghi lại câu trả lời.
Đại lý trả lời rõ về lô và cách cất thường là đại lý hiểu hàng. Đại lý chỉ nói "hàng mới, tốt lắm" mà không trả lời được lô về khi nào là chỗ nên đối chiếu thêm bằng mắt.
Cất đậu giống từ lúc mua tới ngày gieo
Vì hạt đậu mất sức nhanh, mấy ngày, mấy tuần chờ gieo cũng đáng chú ý:
- Mua sát ngày gieo. Nếu có thể, mua trong vòng vài ngày trước khi gieo.
- Để nguyên bao, buộc kín. Không đổ ra thúng, ra rổ để "cho thoáng".
- Đặt chỗ mát, khô, kê cao. Tránh gian bếp nóng, mái tôn hầm, sát tường ẩm, nền đất.
- Tránh xa phân bón, thuốc, xăng dầu. Mùi và hơi hoá chất ảnh hưởng tới hạt.
- Không phơi lại hạt giống dưới nắng gắt. Hạt đã khô đủ, phơi thêm dưới nắng trưa trên nền xi măng có thể làm nóng hạt, hại phôi.
- Kiểm mọt định kỳ nếu phải để lâu: mở miệng bao nhìn lớp trên, nếu thấy mọt thì báo đại lý và cân nhắc đổi lô.
Nếu thời tiết làm lùi lịch gieo nhiều tuần, cân nhắc thử nảy mầm một mẫu nhỏ trước khi gieo cả ruộng, để biết lô còn đủ sức không và quyết định gieo thêm hay đổi giống.
Nếu nhiều hộ trong xóm cùng mua một lô và cùng chờ lịch gieo, có thể cử một người thử nảy mầm chung cho cả nhóm, ghi kết quả gửi mọi người. Cách làm này vừa đỡ công, vừa cho cả nhóm cùng một căn cứ khi cần trao đổi với đại lý nếu lô có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lấy đậu tương ăn ở chợ làm giống?
Không nên. Đậu tương là loại hạt khó giữ sức nảy mầm, đậu ăn không biết đã để bao lâu, cất thế nào, giống gì. Tỷ lệ mọc thường thấp và ruộng không đều. Mua hạt giống có nhãn, lô rõ ràng sẽ chắc hơn.
Đậu xanh giống bị mọt vài hạt có dùng được không?
Nếu chỉ vài hạt và lô còn khô, sạch, có thể nhặt bỏ hạt mọt rồi dùng. Nhưng mọt sinh sôi nhanh; nếu thấy nhiều hạt có lỗ, có bột, có mọt sống, nên báo đại lý và đổi lô. Không để lô mọt cạnh lô hạt khác.
Đậu giống đã xử lý thuốc có làm giá đỗ được không?
Không. Hạt đã xử lý thuốc bảo vệ hạt chỉ dùng để gieo, không làm giá đỗ, không nấu ăn, không cho vật nuôi ăn. Hỏi đại lý hoặc đọc nhãn để biết hạt có xử lý thuốc không.
Tự để giống đậu xanh từ ruộng nhà có được không?
Với giống thuần, có thể, nếu chọn quả từ cây khoẻ, phơi khô kỹ, làm sạch và cất kín chống mọt. Hạt để giống từ ruộng nhiều sâu bệnh hoặc thu hoạch gặp mưa thường kém. Nên thay giống định kỳ để tránh lẫn tạp.
Hạn trên bao còn dài nhưng gieo mọc kém thì do đâu?
Có thể do hạt bị cất ở nơi nóng ẩm, do mọt, do cách gieo, do đất quá ướt hoặc quá khô. Mang mẫu lưu chưa gieo tới đại lý để đối chiếu, mô tả cách gieo và thời tiết. Mẫu lưu giúp tách lỗi hạt khỏi lỗi gieo.
Mua đậu giống loại bọc màu có khác loại hạt trần không?
Hạt bọc màu thường đã xử lý thuốc chống nấm, côn trùng. Hạt trần có thể chưa xử lý. Cả hai đều có thể tốt; khác biệt nằm ở chỗ bạn cần biết để cất giữ an toàn và không dùng nhầm hạt đã xử lý vào việc khác.