Lạc giống tốt nhất là mua cả vỏ, bóc vỏ gần ngày gieo: vỏ quả che chở hạt khỏi va đập, ẩm và côn trùng, còn hạt nhân bóc sẵn dễ tróc vỏ lụa, dễ nứt, mất sức nảy mầm nhanh và dễ mốc. Khi mua, kiểm quả chắc, hạt căng, không có mốc vàng xanh; hạt mốc phải loại bỏ, không ăn, không cho gia súc ăn vì loại nấm này có thể sinh độc tố nguy hiểm. Vừng giống là chuyện khác: hạt rất nhỏ, mua ít, rủi ro chính là lẫn giống, lẫn màu và lấy vừng ăn làm giống.
Bài này đứng ở góc người mua giống lạc, vừng cho ruộng màu, đất bãi, nương rẫy và vườn nhà: dạng hàng, cách kiểm, cách tính lượng và cất giữ tới ngày gieo. Kỹ thuật làm đất, gieo, chăm và thu hoạch lạc, vừng thuộc các tài liệu khác.
Lạc giống cả vỏ hay hạt nhân bóc sẵn
Ở chợ quê và đại lý, lạc giống được bán ở cả hai dạng. Mỗi dạng có điểm lợi và rủi ro riêng.
| Điểm so | Lạc cả vỏ | Lạc hạt nhân bóc sẵn |
|---|---|---|
| Bảo vệ hạt | Tốt, vỏ quả che chở | Kém, hạt dễ tróc vỏ lụa, dễ nứt |
| Giữ sức nảy mầm | Lâu hơn trong điều kiện cất tốt | Giảm nhanh hơn, nhất là khi nóng ẩm |
| Kiểm được gì khi mua | Độ chắc quả, mốc ngoài vỏ; phải bóc thử vài quả để xem hạt | Nhìn thẳng thấy hạt, màu vỏ lụa, mốc, nứt |
| Công bóc | Người mua tự bóc gần ngày gieo | Đã bóc sẵn |
| Tính lượng | Phải quy từ ký quả ra ký hạt theo tỷ lệ nhân | Tính thẳng theo ký hạt |
| Rủi ro hay gặp | Quả lép, quả có ít hạt | Hạt bóc bằng máy bị dập phôi, hạt mốc trộn lẫn |
Nếu mua hạt nhân bóc sẵn, nên mua sát ngày gieo, kiểm kỹ và gieo sớm. Nếu mua cả vỏ, bóc vỏ bằng tay hoặc cẩn thận, gần ngày gieo; tránh bóc quá sớm rồi để hạt trần nhiều ngày.
Hạt lạc mốc: không chỉ là chuyện nảy mầm
Hạt lạc là môi trường ưa thích của một số loài nấm mốc, trong đó có nấm Aspergillus flavus, loại mốc thường có màu vàng xanh. Loài nấm này có thể sinh ra aflatoxin, một nhóm độc tố đã được nghiên cứu nhiều và được các tổ chức y tế quốc tế xếp vào nhóm chất gây ung thư ở người. Lạc bị ẩm, bị dập, cất ở nơi nóng ẩm là điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.
Với lạc giống, mốc có hai tác hại. Thứ nhất, hạt mốc mất sức nảy mầm, mầm mọc lên dễ thối, cây con chết sớm. Thứ hai, và quan trọng hơn, hạt mốc là nguồn độc tố nếu bị dùng nhầm làm thực phẩm hay thức ăn chăn nuôi. Hạt giống bị loại ra vì mốc tuyệt đối không nên rang ăn, ép dầu, cho gà vịt, heo ăn.
Khi mua, nhìn kỹ: hạt có vết mốc màu vàng xanh, xanh đen, trắng bông ở đầu hạt, ở chỗ vỏ lụa tróc; quả lạc có vết mốc ngoài vỏ, vỏ đen sẫm loang lổ. Bóc thử vài quả lạc cả vỏ, nhất là quả nhẹ, quả có vết đen. Một lô có nhiều hạt mốc là lô nên trả lại, không phải lô nên nhặt.
Nếu mua về rồi mới phát hiện, tách riêng phần mốc, bỏ đi theo cách không để người hay vật nuôi ăn phải, và báo người bán kèm ảnh. Rửa tay sau khi nhặt hạt mốc. Đừng tiếc mà rang phần lạc mốc ít cho gia đình ăn: độc tố này chịu nhiệt tốt, rang, luộc thông thường không phá huỷ được hết.
Quy ký lạc cả vỏ ra ký hạt giống (ví dụ giả định)
Khuyến cáo lượng giống lạc thường tính theo ký hạt nhân hoặc theo mật độ cây. Nếu mua cả vỏ, cần quy đổi. Các con số dưới là ví dụ giả định.
- Từ mật độ khuyến cáo và khối lượng hạt, giả sử ruộng 1 sào Bắc Bộ cần khoảng 5 kg hạt nhân.
- Tỷ lệ nhân, tức phần trăm khối lượng hạt trên khối lượng cả quả, tuỳ giống và độ chắc quả. Giả định tỷ lệ nhân 70%.
- Lượng quả cần mua: 5 ÷ 0,7 ≈ 7,1 kg quả.
- Trừ hạt loại bỏ khi bóc (hạt lép, hạt nứt, hạt mốc), giả định 10%: 7,1 ÷ 0,9 ≈ 7,9 kg quả.
- Tự đo tỷ lệ nhân của lô định mua: cân một lượng nhỏ quả, bóc ra, cân hạt, chia. Làm ngay tại chỗ nếu người bán cho phép.
- Mua làm tròn lên một chút, ghi lại tỷ lệ thực tế để lần sau tính chính xác hơn.
Phép bóc thử tỷ lệ nhân cũng cho bạn thấy chất lượng lô: quả nhiều lép, hạt nhỏ, hạt mốc lộ ra ngay. Người bán sẵn lòng cho bóc thử thường là người tự tin vào hàng.
Tỷ lệ nhân đo được còn giúp so giá giữa các nơi bán. Hai lô lạc cả vỏ cùng giá một ký nhưng tỷ lệ nhân khác nhau thì giá thật trên mỗi ký hạt giống khác nhau. Ví dụ giả định: lô A tỷ lệ nhân 72%, lô B chỉ 62%, cùng giá một ký quả; mỗi ký hạt từ lô B đắt hơn lô A khoảng một phần sáu, chưa kể lô nhiều quả lép thường cũng nhiều hạt kém.
Kiểm lạc giống khi mua
Quả chắc, nặng tay. Bốc một nắm quả, lắc nhẹ: quả chắc thường không kêu lọc xọc nhiều; quả lép nhẹ, kêu to. Quả có vỏ gân rõ, màu đều. Quả vỏ thâm đen loang lổ có thể từng nằm đất ẩm lâu trước khi nhổ hoặc phơi gặp mưa, nên bóc thử kỹ hơn.
Hạt căng, vỏ lụa nguyên. Hạt lạc giống tốt căng tròn, vỏ lụa bóng, bám chặt hạt. Vỏ lụa nhăn, bong tróc, hạt teo là hạt đã già hoặc từng bị ẩm.
Không lẫn giống. Hạt khác màu vỏ lụa, khác cỡ rõ rệt so với giống người bán nói là dấu hiệu lẫn. Nhiều giống lạc khác nhau ở màu vỏ lụa và số hạt mỗi quả.
Không mốc, không mọt. Đây là điểm kiểm quan trọng nhất. Bóc thử ít nhất vài chục quả lấy ngẫu nhiên từ nhiều chỗ trong bao, không chỉ vài quả trên mặt. Mốc thường tập trung ở phần quả bị ẩm, có khi nằm ở đáy bao.
Thời điểm thu hoạch. Hỏi lạc thu vụ nào, phơi thế nào. Lạc giống để qua mùa nóng ẩm thường mất sức nhanh hơn để qua mùa khô mát. Lạc thu hoạch gặp mưa, phơi không kịp là lô có nguy cơ mốc cao, dù khi bán đã khô.
Mua lạc giống ở chợ quê, của hộ tự để: hỏi gì
Ở nhiều vùng, lạc giống không mua ở đại lý mà mua của hộ trồng lạc trong xã, ở chợ phiên, của thương lái thu gom. Nguồn này có thể rất tốt vì giống đã quen đất, nhưng thiếu nhãn, thiếu cam kết. Vài câu hỏi giúp bù phần thiếu đó:
- "Lạc này giống gì, trồng ở đâu, vụ nào?" Người trồng thật thường nói được chi tiết ruộng, đất, thời điểm nhổ.
- "Lúc nhổ có gặp mưa không, phơi mấy nắng?" Câu trả lời cho biết nguy cơ mốc.
- "Để ở đâu từ lúc thu tới giờ?" Gác bếp, bồ, bao treo cao khác với bao để nền đất.
- "Cho bóc thử vài chục quả được không?" Người bán tự tin sẽ đồng ý.
- "Năm ngoái ai mua giống của nhà, mọc có đều không?" Người cùng xã mua trước là nguồn kiểm chứng tốt.
Mua theo cách này nên ghi lại tên người bán, ngày mua, giữ một nắm mẫu lưu như với hạt giống có nhãn. Nếu ruộng mọc kém, bạn có cơ sở để nói chuyện, và năm sau biết nên mua của ai.
Vừng giống: hạt nhỏ, mua ít, rủi ro lẫn và hạt ăn
Vừng, hay mè, có hạt rất nhỏ, lượng giống cho một đơn vị diện tích chỉ vài ký hoặc ít hơn, nên người mua ít để ý tới việc kiểm. Nhưng chính vì hạt nhỏ, lẫn giống, lẫn hạt cỏ khó nhìn thấy, và người bán dễ đổ vừng ăn vào gói làm vừng giống.
Vừng có nhiều loại màu hạt: đen, trắng, vàng, nâu. Mỗi giống có đặc điểm về thời gian sinh trưởng, khả năng chịu hạn, chịu úng khác nhau, và thị trường mua vừng thường phân loại theo màu. Lô giống lẫn nhiều màu cho ra vụ thu hoạch lẫn màu, khó bán được giá. Khi mua, đổ một nhúm hạt ra tờ giấy trắng, nhìn kỹ dưới ánh sáng: hạt cùng màu, cùng cỡ, ít hạt lép, ít hạt cỏ là lô sạch.
Vừng ăn ở chợ thường đã qua sàng, phơi, có khi đã rang nhẹ hoặc sấy nóng để bảo quản; hạt sấy nóng có thể mất sức nảy mầm. Nếu buộc phải dùng vừng nhà người quen làm giống, hỏi rõ hạt chưa qua rang, sấy, thu vụ nào, và thử nảy mầm một nhúm trước.
Hạt vừng nhiều dầu, cũng giảm sức nảy mầm khi cất nóng ẩm. Cất trong lọ, túi kín, chỗ khô mát, và dùng trong vụ. Với hạt nhỏ như vừng, khi gieo người ta thường trộn với cát hoặc đất mịn để rải cho đều; đó là việc của khâu gieo, nhưng nó nhắc người mua rằng lượng vừng giống cần thật ra rất ít, mua dư nhiều chỉ làm hạt thừa nằm kho.
Cất lạc, vừng giống tới ngày gieo
Một số việc giúp hạt giữ sức trong thời gian chờ gieo:
- Lạc cả vỏ: để trong bao vải, bao lưới hoặc bao dứa, kê cao, chỗ thoáng mát, khô. Không đựng kín trong túi ni lông khi quả chưa thật khô.
- Bóc vỏ gần ngày gieo: chỉ bóc lượng cần gieo, trong vài ngày trước khi gieo; bóc nhẹ tay để không làm tróc vỏ lụa, dập phôi.
- Hạt nhân bóc sẵn: gieo càng sớm càng tốt; nếu phải chờ, đựng trong túi kín, để chỗ mát.
- Vừng: lọ, túi kín, chỗ khô mát, xa bếp.
- Chống chuột: lạc là món chuột rất thích; cất trong thùng có nắp, chum, hoặc treo cao.
- Ghi chú: ghi tên giống, ngày mua, nơi mua lên bao, lọ.
Nếu lịch gieo bị lùi lâu, kiểm lại hạt trước khi gieo: hạt lạc vỏ lụa nhăn, có mốc; vừng có mùi hôi dầu là dấu hiệu đã giảm chất lượng. Thử nảy mầm một mẫu nhỏ trước khi quyết định.
Một lưu ý về gác bếp, nơi nhiều gia đình vùng núi quen treo giống: khói bếp giúp xua côn trùng và giữ khô, nhưng nhiệt độ sát bếp có thể cao. Treo lạc, vừng giống ở tầng gác xa lửa, thoáng khói, không treo ngay trên bếp đang đun hằng ngày.
Lạc ngủ nghỉ và lạc nảy mầm ngay trong bao
Hạt lạc của các giống khác nhau có độ ngủ nghỉ khác nhau. Có giống hạt mới thu cần một thời gian "ngủ" mới nảy mầm đều; có giống gần như không ngủ nghỉ, hạt gặp ẩm là nảy mầm ngay, có khi nảy mầm cả trên ruộng trước khi nhổ nếu gặp mưa lúc chín. Người mua không cần nhớ giống nào thuộc nhóm nào, nhưng nên hỏi người bán, vì nó quyết định hai việc.
Thứ nhất, với giống ngủ nghỉ, lạc mới thu vài tuần đem gieo có thể mọc chậm, không đều, dù hạt khoẻ; đừng vội kết luận lô kém, hỏi người bán lạc thu từ bao giờ. Thứ hai, với giống không ngủ nghỉ, cất chỗ hơi ẩm là hạt nhú mầm ngay trong bao, mầm nhú rồi khô lại là hạt hỏng. Khi mua lạc cả vỏ, bóc thử thấy hạt đã nứt nanh, có chấm mầm trắng ở đầu hạt là dấu hiệu lô từng gặp ẩm; với giống loại này, chỗ cất khô càng phải được ưu tiên hơn mọi thứ khác.
Câu hỏi thường gặp
Lạc giống có nên ngâm nước trước khi mua để thử?
Không nên ngâm khi chưa định gieo; hạt đã hút nước mà không gieo sẽ hỏng nhanh. Muốn thử chất lượng, bóc vài quả xem hạt, hoặc xin một nắm nhỏ để thử nảy mầm riêng, không ảnh hưởng tới lô mua.
Hạt lạc vỏ lụa bị tróc có gieo được không?
Một chút tróc ở mép thường vẫn mọc được, nhưng hạt tróc nhiều, phôi lộ ra dễ bị nấm, dễ thối trong đất. Nên ưu tiên gieo hạt nguyên vẹn, hạt tróc nhiều thì loại ra, không dùng làm thực phẩm nếu có dấu hiệu mốc.
Lạc giống có cần xử lý thuốc trước khi gieo?
Một số khuyến cáo có đề cập xử lý hạt để phòng nấm bệnh đất. Đây là phần kỹ thuật gieo, cần đúng thuốc, đúng liều, an toàn; hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông địa phương. Hạt đã xử lý không dùng làm thực phẩm.
Ăn phải lạc mốc thì có nguy hiểm ngay không?
Độc tố từ nấm mốc trên lạc chủ yếu gây hại khi tích luỹ lâu dài, nhưng lượng lớn cũng có thể gây ngộ độc cấp. Không nên ăn lạc có dấu hiệu mốc. Nếu có biểu hiện bất thường sau khi ăn, nên đi khám bác sĩ.
Mua vừng giống ở đâu khi đại lý không có?
Hỏi hợp tác xã, tổ khuyến nông, các hộ trồng vừng lâu năm trong vùng. Nếu dùng vừng của hộ khác, hỏi rõ giống, vụ thu, chưa qua rang sấy, và thử nảy mầm một nhúm trước khi gieo cả ruộng.
Mua lạc giống ở vùng khác về trồng có được không?
Có thể, nhưng nên hỏi giống có hợp thời vụ, đất ở vùng mình không. Lạc chở xa nhiều ngày, nhất là hạt nhân, dễ giảm chất lượng. Kiểm kỹ khi nhận và thử nảy mầm nếu có thể.